Jute Resource-Cum-Production Centrec: કોણ કરી શકે છે અરજી અને શું છે તેના મોટા ફાયદા?

ભારત એક કૃષિપ્રધાન દેશ છે અને અહીં વિવિધ પ્રકારના રોકડિયા પાકોનું ઉત્પાદન થાય છે. આ પાકોમાં ‘શણ’ (Jute) એટલે કે ‘ગોલ્ડન ફાઇબર’ નું સ્થાન ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. ભારત વિશ્વમાં શણનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક રાષ્ટ્ર છે. આજના આધુનિક સમયમાં જ્યારે સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક (Single-use Plastic) ના કચરાથી પર્યાવરણને ભારે નુકસાન થઈ રહ્યું છે, ત્યારે શણ એક ઉત્તમ, બાયોડિગ્રેડેબલ અને પર્યાવરણને અનુકૂળ (Eco-friendly) વિકલ્પ તરીકે સમગ્ર વિશ્વમાં સ્વીકૃતિ પામી રહ્યું છે.

શણ ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપવા, નવી ડિઝાઇનની પ્રોડક્ટ્સ બનાવવા અને ગ્રામીણ તેમજ શહેરી વિસ્તારોમાં રોજગારીનું નવું સર્જન કરવા માટે ભારત સરકારના કાપડ મંત્રાલય (Ministry of Textiles) હેઠળ કાર્યરત નેશનલ જ્યુટ બોર્ડ (NJB) દ્વારા એક અદભુત અને મહત્ત્વકાંક્ષી યોજના શરૂ કરવામાં આવી છે, જેનું નામ jrcpc scheme છે.

આજના આ વિસ્તૃત લેખમાં આપણે ભારત સરકારના સત્તાવાર myScheme પોર્ટલ પર દર્શાવેલ આ અગત્યની કલ્યાણકારી યોજના વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું. આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય શું છે, તેનાથી કારીગરો અને મહિલાઓને શું આર્થિક ફાયદો થશે, અને લાયકાત ધરાવતી સંસ્થાઓ આ કેન્દ્રો શરૂ કરવા માટે કેવી રીતે અરજી કરી શકે છે, તે તમામ માહિતી અહીં સરળ અને સચોટ રીતે સમજાવવામાં આવી છે.

jrcpc scheme શું છે?

JRCPC નું પૂરું નામ ‘Jute Resource-Cum-Production Centre’ (જ્યુટ રિસોર્સ-કમ-પ્રોડક્શન સેન્ટર) છે. ભારત સરકારના નેશનલ જ્યુટ બોર્ડ (NJB) દ્વારા શરૂ કરાયેલ આ એક રાષ્ટ્રીય સ્તરની સ્કીમ છે. myScheme પોર્ટલ મુજબ, jrcpc scheme નો મુખ્ય હેતુ દેશભરના વિવિધ વિસ્તારોમાં શણની બનાવટો માટેના આધુનિક તાલીમ અને ઉત્પાદન કેન્દ્રો સ્થાપવાનો છે.+1

આ યોજના હેઠળ, સરકાર એવી માન્યતા પ્રાપ્ત ભારતીય સંસ્થાઓ, NGOs અને એજન્સીઓ સાથે જોડાણ (Collaboration) કરે છે જેમને કૌશલ્ય વિકાસ (Skill Development) અને તાલીમનો બહોળો અનુભવ હોય. આ કેન્દ્રો પર કારીગરો, ગ્રામીણ મહિલાઓ અને બેરોજગાર યુવાનોને શણમાંથી વિવિધ આધુનિક અને ઉપયોગી વસ્તુઓ બનાવવાની વિનામૂલ્યે તાલીમ આપવામાં આવે છે. આ વસ્તુઓને ટેકનિકલ ભાષામાં Jute Diversified Products (JDPs) કહેવામાં આવે છે, જેમાં શણની શાનદાર બેગ્સ, ફાઇલ્સ, ફોલ્ડર્સ, ઘર સજાવટની વસ્તુઓ અને પેકેજિંગ મટિરિયલનો સમાવેશ થાય છે.

યોજનાના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો (Key Objectives)

કોઈપણ સરકારી યોજના પાછળ એક મોટું અને સ્પષ્ટ વિઝન હોય છે. આ યોજનાના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:

• પ્લાસ્ટિક મુક્ત ભારત અભિયાન: હાનિકારક પ્લાસ્ટિક અને પોલિથીન બેગના મજબૂત અને ઇકો-ફ્રેન્ડલી વિકલ્પ તરીકે શણને લોકપ્રિય બનાવવું.
• જ્યુટ ડાયવર્સિફાઇડ પ્રોડક્ટ્સ (JDPs) નું ઉત્પાદન: માત્ર શણના કોથળા જ નહીં, પરંતુ બજારની માંગ મુજબ શણની આધુનિક અને ડિઝાઇનર પ્રોડક્ટ્સ બનાવતા શીખવવું.
• મહિલા સશક્તિકરણ: આ યોજના હેઠળ કુલ તાલીમાર્થીઓમાંથી 70% થી વધુ મહિલાઓનો સમાવેશ કરવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે, જેથી મહિલાઓ આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર બની શકે.
• રોજગાર નિર્માણ: સમગ્ર દેશમાં અંદાજે 18,000 જેટલા લોકોને શણની બનાવટો માટે તાલીમ આપવી અને તેમાંથી ઓછામાં ઓછા 10,800 લોકો માટે કાયમી રોજગારી ઊભી કરવી.
• માર્કેટ સપોર્ટ: તાલીમ પૂરી થયા બાદ કારીગરોને પોતાનો માલ વેચવા માટે માર્કેટ લિન્કેજ (Market Linkage) અને કાચો માલ પૂરો પાડવો.

jrcpc scheme માટે કોણ અરજી કરી શકે? (એજન્સીઓ માટે પાત્રતા)

આ યોજના બે સ્તરે કામ કરે છે. એક તરફ તે એજન્સીઓ છે જે આ કેન્દ્રો ચલાવશે, અને બીજી તરફ તે લાભાર્થીઓ છે જેઓ અહીં તાલીમ લેશે. સેન્ટર ખોલવા માટે (કોલાબોરેટિંગ એજન્સી બનવા માટે) નીચે મુજબની લાયકાત હોવી જરૂરી છે:

• અરજદાર માન્યતા પ્રાપ્ત ભારતીય એજન્સી હોવી જોઈએ. (જેમ કે રજિસ્ટર્ડ જ્યુટ આંત્રપ્રિન્યોર, NGO, સહકારી મંડળી, ફેડરેશન અથવા PSU).
• સંસ્થા પાસે શણ ઉદ્યોગ, હેન્ડલૂમ (હાથશાળ), હેન્ડીક્રાફ્ટ કે ટેક્સટાઇલ સેક્ટરમાં તાલીમ, ઉત્પાદન અથવા માર્કેટિંગનો ઓછામાં ઓછો 3 વર્ષનો સંતોષકારક અનુભવ હોવો ફરજિયાત છે.
• જે સંસ્થાઓ મહિલા સ્વસહાય જૂથો (WSHGs) ના વિકાસ અને ઉત્કર્ષ માટે જમીની સ્તરે કામ કરતી હોય, તેમને આ કેન્દ્રો ફાળવવામાં વિશેષ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે છે.

માળખાગત સુવિધાઓની જરૂરિયાત (Required Infrastructure)

જે સંસ્થા જ્યુટ રિસોર્સ-કમ-પ્રોડક્શન સેન્ટર શરૂ કરવા માંગતી હોય, તેણે સરકારના નિયમો મુજબ ચોક્કસ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પૂરું પાડવાનું રહે છે.

લક્ષ્યાંકિત લાભાર્થીઓ: કોને તાલીમ અને રોજગાર મળશે?

આ કેન્દ્રો શરૂ થયા બાદ નીચે દર્શાવેલ વર્ગોને સીધો લાભ મળશે:

• સ્થાનિક કારીગરો અને શ્રમિકો જેઓ પોતાના કૌશલ્યનો વિકાસ કરવા માંગે છે.
• મહિલા સ્વસહાય જૂથો (Women Self Help Groups – WSHGs) ના સભ્યો.
• સહકારી મંડળીઓ અને ટ્રસ્ટ સાથે જોડાયેલા છેવાડાના માનવીઓ.
• સુધારણા ગૃહો (જેલો) માં સજા કાપી રહેલા કેદીઓ (જેથી તેઓ બહાર આવીને નવું જીવન શરૂ કરી શકે).
• પોલીસ, પેરા-મિલિટરી અને આર્મ્ડ ફોર્સિસ વેલ્ફેર સોસાયટીના પરિવારો કે જેઓ વધારાની આવક ઊભી કરવા માટે જ્યુટ પ્રોડક્શનમાં રસ ધરાવતા હોય.

તાલીમનું માળખું અને કાચા માલની વ્યવસ્થા

પસંદગી પામેલા લાભાર્થીઓને સેન્ટર પર કુલ 49 દિવસની સઘન અને વિનામૂલ્યે તાલીમ આપવામાં આવે છે. આ તાલીમને ત્રણ તબક્કામાં વહેંચવામાં આવે છે:

1. બેઝિક ટ્રેનિંગ (Basic Training): શણના કાપડને કાપવું, સીવવું અને પ્રાથમિક વસ્તુઓ બનાવવી.
2. એડવાન્સ ટ્રેનિંગ (Advance Training): મશીનરીનો ઉપયોગ કરીને ફિનિશિંગ વાળો માલ તૈયાર કરવો.
3. ડિઝાઇન ડેવલપમેન્ટ (Design Training): આંતરરાષ્ટ્રીય અને રાષ્ટ્રીય બજારની માંગ મુજબ આકર્ષક કલર અને ડિઝાઇન તૈયાર કરવી.

કાચો માલ ક્યાંથી મળશે? તાલીમ પૂર્ણ કર્યા બાદ કારીગરોને પોતાનો વ્યવસાય શરૂ કરવા માટે સસ્તા દરે કાચો માલ મળી રહે તે હેતુથી સરકાર દ્વારા ‘જ્યુટ રો-મટિરિયલ બેંક’ (JRMB) પણ ચલાવવામાં આવે છે. આ બેંક દ્વારા કારીગરોને મિલ-ગેટ (Mill-gate) ભાવે અથવા તેનાથી પણ ઓછા ભાવે શણનું કાપડ, દોરી અને યાર્ન પૂરું પાડવામાં આવે છે.+1

jrcpc scheme ના મુખ્ય ફાયદાઓ (Key Benefits)

આ યોજના સાચા અર્થમાં ‘વોકલ ફોર લોકલ’ (Vocal for Local) અને ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ ના સ્વપ્નને સાકાર કરે છે. તેના મુખ્ય ફાયદાઓ આ મુજબ છે:

• મફત કૌશલ્ય વિકાસ: છેવાડાના વિસ્તારોના લોકોને પ્રોફેશનલ ટ્રેનિંગ બિલકુલ મફત મળે છે, જે તેમના જીવનધોરણમાં સુધારો લાવે છે.
• સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ: શણ આધારિત ઉદ્યોગો વધવાથી પર્યાવરણનું રક્ષણ થાય છે અને કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ ઘટે છે.
• મહિલાઓ માટે આર્થિક આઝાદી: 70% મહિલા અનામત હોવાથી, ગ્રામીણ મહિલાઓ પોતાના ઘરની આસપાસ જ કામ મેળવીને આર્થિક રીતે પગભર બને છે.
• સંપૂર્ણ બિઝનેસ ઇકોસિસ્ટમ: સરકાર માત્ર તાલીમ આપીને છૂટી નથી પડતી, પરંતુ કાચો માલ પૂરો પાડવા માટે JRMB અને તૈયાર માલ વેચવા માટે Jute Retail Outlets (JRO) અને પ્રદર્શનો (Exhibitions) નું પણ આયોજન કરે છે.

અરજી કેવી રીતે કરવી? (Application Process)

જો તમારી સંસ્થા કે NGO લાયકાતના તમામ માપદંડો પૂર્ણ કરે છે અને તમે તમારા વિસ્તારમાં આ સેન્ટર ખોલવા માંગો છો, તો અરજીની પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:

1. ઓનલાઈન અરજી: સૌ પ્રથમ એજન્સીએ નેશનલ જ્યુટ બોર્ડની સત્તાવાર વેબસાઇટ (https://www.jute.com) ની મુલાકાત લેવાની રહેશે. ત્યાં ઉપલબ્ધ ઓનલાઈન પોર્ટલ પર જઈને સંસ્થાની તમામ વિગતો, અનુભવના પ્રમાણપત્રો અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની માહિતી ભરીને ફોર્મ સબમિટ કરવાનું રહેશે.
2. ઓફલાઈન દસ્તાવેજો: ઓનલાઈન અરજી કર્યા બાદ, ફોર્મની પ્રિન્ટ કાઢીને તેની સાથે સંસ્થાના રજિસ્ટ્રેશનના કાગળો, ઓડિટ રિપોર્ટ્સ, અને જગ્યાના પુરાવાઓ જોડીને તેની હાર્ડ કોપી તૈયાર કરવાની રહેશે.
3. હાર્ડ કોપી જમા કરાવવી: આ તમામ દસ્તાવેજો એક સીલબંધ કવરમાં રાખીને નેશનલ જ્યુટ બોર્ડ (NJB) ની હેડ ઓફિસ અથવા તમારા અધિકારક્ષેત્રમાં આવતી રિજિયોનલ ઓફિસ (Regional Office) ખાતે રૂબરૂ અથવા પોસ્ટ મારફતે મોકલી આપવાના રહેશે.

અંતમાં કહી શકાય કે, jrcpc scheme એ માત્ર એક આર્થિક યોજના નથી, પરંતુ તે દેશના સામાજિક અને પર્યાવરણીય માળખાને મજબૂત કરવાનું એક મોટું અને સરાહનીય પગલું છે. સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક સામેની લડાઈમાં શણ એ આપણું સૌથી મોટું હથિયાર છે. આ યોજનાના માધ્યમથી હજારો કારીગરો અને મહિલાઓના હાથને કામ મળશે અને ભારત શણની આધુનિક બનાવટોમાં વૈશ્વિક સ્તરે પોતાનો ડંકો વગાડી શકશે. જો તમે કોઈ NGO કે સહકારી મંડળી ચલાવો છો, તો તમારે ચોક્કસપણે આ યોજનાનો લાભ લઈને રાષ્ટ્ર નિર્માણમાં તમારું યોગદાન આપવું જોઈએ.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

Bhavesh Beldar

ભાવેશ CTC News ના ફાઉન્ડર અને ઓનર છે. તેઓ એક પ્રતિભાશાળી અભિનેતા (Actor) હોવાની સાથે ડિજિટલ મીડિયાના નિષ્ણાત પણ છે. અભિનય ક્ષેત્રે સક્રિય હોવા છતાં, પત્રકારત્વ દ્વારા લોકો સુધી સાચી અને સચોટ માહિતી પહોંચાડવી એ તેમનું મુખ્ય લક્ષ્ય છે. ટેકનોલોજી, કલા અને સમાચારના સમન્વય દ્વારા તેઓ CTC News ને નવી ઊંચાઈએ લઈ જઈ રહ્યા છે