ભારત પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતો (Energy Requirements) ને પૂરી કરવા માટે મોટાભાગે અન્ય દેશો પર નિર્ભર રહે છે. દેશમાં વપરાતા ક્રૂડ ઓઇલ (કરૂડ તેલ) નો અંદાજે ૮૫% ભાગ વિદેશથી આયાત કરવામાં આવે છે, જેના કારણે દેશની તિજોરી પર આર્થિક બોજ સતત વધતો રહે છે. પરંતુ હવે આ ક્ષેત્રે ભારત આત્મનિર્ભરતા તરફ એક બહુ જ મોટું અને ઐતિહાસિક કદમ ઉઠાવવા જઈ રહ્યું છે. એક નવીનતમ ભૌગોલિક સર્વેક્ષણ અનુસાર, ભારતના જ દરિયાકાંઠા અને જમીની વિસ્તારોમાં ઇંધણનો અખૂટ ખજાનો છુપાયેલો હોવાના મજબૂત પુરાવા મળ્યા છે.
આ તેલ અને ગેસના ભંડારને બહાર કાઢવા માટે કેન્દ્ર સરકાર અને પેટ્રોલિયમ મંત્રાલય દ્વારા દેશના જુદા-જુદા ભાગોમાં એક અત્યંત પ્રચંડ સર્ચ ઓપરેશન શરૂ કરવાની સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ મેગા પ્રોજેક્ટને આપણે India Oil Gas Exploration Campaign તરીકે ઓળખીશું.
India Oil Gas Exploration Campaign: મહાઅભિયાનની મુખ્ય રૂપરેખા
ભારત સરકારના પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલય (Ministry of Petroleum and Natural Gas) દ્વારા આયોજિત આ ઓપરેશનનો મુખ્ય હેતુ દેશના ‘અન-એક્સપ્લોર્ડ’ (Unexplored) એટલે કે જ્યાં હજુ સુધી ક્યારેય ખોદકામ કે સર્વેક્ષણ નથી થયું તેવા વિસ્તારોમાંથી હાઇડ્રોકાર્બન (Hydrocarbon) શોધી કાઢવાનો છે. India Oil Gas Exploration Campaign અંતર્ગત આગામી થોડા વર્ષોમાં અબજો રૂપિયાનું રોકાણ કરીને અત્યાધુનિક સેટેલાઇટ મેપિંગ અને થ્રી-ડી સિસ્મિક સર્વે (3D Seismic Survey) ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
આ અભિયાન હેઠળ માત્ર જાહેર ક્ષેત્રની અગ્રણ્ય કંપનીઓ જેવી કે ONGC (ઓઇલ એન્ડ નેચરલ ગેસ કોર્પોરેશન) અને Oil India Limited જ નહીં, પરંતુ રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ અને વેદાંતા (કેર્ન ઇન્ડિયા) જેવી ખાનગી ક્ષેત્રની મહારથી કંપનીઓ પણ સંયુક્ત રીતે ભાગ લેશે.
તેલ અને ગેસની શોધ માટે કયા વિસ્તારોની પસંદગી કરાઈ છે?
વૈજ્ઞાનિકો અને ભૂગર્ભશાસ્ત્રીઓએ ભારતના નકશા પર કેટલાક એવા ચોક્કસ ઝોન (Sedimentary Basins) ચિહ્નિત કર્યા છે, જ્યાં અબજો બેરલ ક્રૂડ ઓઇલ અને ટ્રિલિયન ક્યુબિક ફીટ કુદરતી ગેસ હોવાની પ્રબળ સંભાવના છે. આ વિસ્તારો નીચે મુજબ છે:
૧. ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો અને કચ્છ બેસિન (Kutch-Saurashtra Basin)
ગુજરાત પહેલેથી જ અંકલેશ્વર અને કલોલ જેવા વિસ્તારોને કારણે તેલ ઉત્પાદનમાં અગ્રેસર છે. પરંતુ આ India Oil Gas Exploration Campaign નું મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ કચ્છનો ઓફ-શોર (ઊંડો દરિયાઈ) વિસ્તાર અને સૌરાષ્ટ્રનો દરિયાકાંઠો રહેશે. અહીં દરિયાના તળિયે મોટા પાયે હાઇડ્રોકાર્બનના સ્ત્રોતો હોવાનું સેટેલાઇટ ડેટામાં સામે આવ્યું છે.
૨. કૃષ્ણા ગોદાવરી બેસિન (KG Basin – આંધ્રપ્રદેશ)
બંગાળની ખાડીમાં આવેલું કેજી બેસિન ભારતમાં ગેસ ઉત્પાદનનું સૌથી મોટું હબ છે. આ અભિયાન અંતર્ગત અહીં ‘ડીપ-વોટર’ (Deepwater) અને ‘અલ્ટ્રા-ડીપ વોટર’ એટલે કે સમુદ્રની સપાટીથી હજારો મીટર નીચે સઘન ડ્રિલિંગ પ્રક્રિયા હાથ ધરીને નવા કુદરતી ગેસના કુવાઓ શોધવામાં આવશે.
૩. રાજસ્થાનનો થાર રણ વિસ્તાર (Barmer & Jaisalmer)
રાજસ્થાનના બાડમેરમાં ઓલરેડી મંગલા અને ભાગ્યમ જેવા કુવાઓમાંથી મોટા પાયે તેલ કાઢવામાં આવી રહ્યું છે. હવે જેસલમેર અને તેની આસપાસના સરહદી વિસ્તારોમાં જમીનની અંદર છુપાયેલા ઓઇલ શેઈલ (Oil Shale) અને નેચરલ ગેસના ભંડારોને ટાર્ગેટ કરવામાં આવશે.
૪. આસામ અને ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો (North-East Basins)
ભારતમાં તેલની શોધ સૌથી પહેલા આસામના દિગ્બોઈમાં થઈ હતી. આ પરંપરાગત ક્ષેત્રમાં અત્યાર સુધી દુર્ગમ પહાડી વિસ્તારોને કારણે જે ભાગો બાકી રહી ગયા હતા, ત્યાં હવે હેલી-બોર્ન સિસ્મિક સર્વે (હેલિકોપ્ટર દ્વારા સર્વે) કરીને તેલની શોધખોળ આદરાશે.
આ મહાઅભિયાનમાં કઈ આધુનિક ટેકનોલોજી વપરાશે?
જૂની પદ્ધતિઓથી દરિયામાં તેલ શોધવું ખૂબ જ ખર્ચાળ અને સમય માંગી લે તેવું હતું. પરંતુ આ India Oil Gas Exploration Campaign માં વૈશ્વિક સ્તરની અત્યાધુનિક ટેકનિકનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે:
- આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI in Drilling): જમીનની નીચે રહેલા પથ્થરોના સ્તરને સમજવા અને કયા પોઇન્ટ પર ડ્રિલ કરવાથી સો ટકા તેલ મળશે તેનું ચોક્કસ અનુમાન લગાવવા માટે એઆઈ સોફ્ટવેરની મદદ લેવાશે.
- ડીપ સી રોબોટિક્સ (ROVs): સમુદ્રના અતિશય ઊંડાણવાળા ભાગમાં જ્યાં માણસો જઈ શકતા નથી, ત્યાં રિમોટલી ઓપરેટેડ વ્હીકલ્સ (ROV) મોકલીને દરિયાઈ તળિયાનું ટેસ્ટિંગ કરાશે.
દેશના અર્થતંત્ર પર આની શું સકારાત્મક અસર થશે?
જો આ India Oil Gas Exploration Campaign અપેક્ષા મુજબ સફળ રહેશે, તો તે ભારતના આર્થિક ભવિષ્ય માટે ગેમ-ચેન્જર (Game Changer) સાબિત થશે:
૧. આયાત બિલમાં જંગી ઘટાડો: દર વર્ષે ભારત વિદેશી તેલ ખરીદવા માટે અબજો ડોલર (ફોરેક્સ રિઝર્વ) ખર્ચે છે. ઘરેલું ઉત્પાદન વધવાથી દેશના નાણાં દેશમાં જ રહેશે, જેનો ઉપયોગ શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય અને ડિફેન્સ પાછળ કરી શકાશે. ૨. રોજગારીની નવી તકો: ઓઇલ રીગ્સ, રિફાઇનરીઓ અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન ક્ષેત્રે હજારો કુશળ એન્જિનિયરો, ટેકનિશિયનો અને સ્થાનિક મજૂરો માટે રોજગારના નવા દ્વાર ખુલશે. ૩. પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં સ્થિરતા: આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં યુદ્ધ કે અન્ય ભૌગોલિક તણાવને કારણે જ્યારે ક્રૂડ મોંઘું થાય છે, ત્યારે ભારતમાં મોંઘવારી વધે છે. ભારત આત્મનિર્ભર બનતા સ્થાનિક સ્તરે ઇંધણના ભાવ સ્થિર રાખી શકાશે.
ઉર્જા સુરક્ષા (Energy Security) એ કોઈપણ મહાસત્તા બનવા માંગતા દેશ માટે પ્રાથમિક શરત છે. ભારત સરકારે શરૂ કરેલું આ India Oil Gas Exploration Campaign દેશને આત્મનિર્ભર બનાવવાની દિશામાં એક ખૂબ જ સાહસિક અને દુરંદેશી પગલું છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠાથી લઈને રાજસ્થાનના રણ સુધી ફેલાયેલું આ મહાઅભિયાન જો સફળ નીવડશે, તો ભારત આગામી દાયકાઓમાં વૈશ્વિક ઉર્જા માર્કેટમાં એક શક્તિશાળી દેશ તરીકે ઉભરી આવશે.
ભાવેશ CTC News ના ફાઉન્ડર અને ઓનર છે. તેઓ એક પ્રતિભાશાળી અભિનેતા (Actor) હોવાની સાથે ડિજિટલ મીડિયાના નિષ્ણાત પણ છે. અભિનય ક્ષેત્રે સક્રિય હોવા છતાં, પત્રકારત્વ દ્વારા લોકો સુધી સાચી અને સચોટ માહિતી પહોંચાડવી એ તેમનું મુખ્ય લક્ષ્ય છે. ટેકનોલોજી, કલા અને સમાચારના સમન્વય દ્વારા તેઓ CTC News ને નવી ઊંચાઈએ લઈ જઈ રહ્યા છે