વિશ્વ હજુ કોરોના મહામારી અને તેની આડઅસરોમાંથી સંપૂર્ણપણે બહાર આવ્યું નથી, ત્યાં વૈશ્વિક આરોગ્ય સંસ્થાઓ અને તબીબી સંશોધકો દ્વારા વધુ એક અત્યંત ચિંતાજનક અને ઘાતક હેલ્થ એલર્ટ જારી કરવામાં આવ્યું છે. આફ્રિકન દેશોમાંથી ઉદ્ભવેલો અને માનવ ઇતિહાસનો સૌથી ખતરનાક ગણાતો Ebola Virus ફરી એકવાર પોતાના નવા અને અતિ સંક્રામક ‘બુંદીબુગ્યો’ સ્ટ્રેન (Bundibugyo virus strain) સાથે સક્રિય થયો છે. આ નવા વેરિઅન્ટના કારણે આફ્રિકાના અનેક દેશોમાં લોકડાઉન જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે અને વૈશ્વિક સ્તરે ફફડાટ વ્યાપી ગયો છે.
Ebola Virus: બુંદીબુગ્યો (Bundibugyo) સ્ટ્રેન શું છે?
ઇબોલા વાયરસ કોઈ નવો વાયરસ નથી, તેનો પ્રથમ કિસ્સો વર્ષ ૧૯૭૬ માં આફ્રિકાની ઇબોલા નદી નજીક નોંધાયો હતો, જેના પરથી તેનું નામ રાખવામાં આવ્યું છે. વાયરસ વિજ્ઞાન (Virology) અનુસાર, ઇબોલા વાયરસના મુખ્ય પાંચ પ્રકારના અલગ-અલગ સ્ટ્રેન છે, જેમાં ઝાયર (Zaire), સુદાન (Sudan), તાઈ ફોરેસ્ટ (Taï Forest), રેસ્ટન (Reston) અને બુંદીબુગ્યો (Bundibugyo) નો સમાવેશ થાય છે.
આ પાંચ વેરિઅન્ટ્સમાં ‘બુંદીબુગ્યો’ સ્ટ્રેન ને સૌથી રહસ્યમય અને ખતરનાક માનવામાં આવે છે. આ સ્ટ્રેનની શોધ વર્ષ ૨૦૦૭ માં યુગાન્ડાના બુંદીબુગ્યો જિલ્લામાં ફાટી નીકળેલા પ્લેગ દરમિયાન થઈ હતી. વૈજ્ઞાનિકોના મતે, આ વેરિઅન્ટનો ડેથ રેટ (મૃત્યુદર) અંદાજે ૨૫% થી ૫૦% સુધીનો હોઈ શકે છે. એટલે કે જો આ વાયરસથી ૧૦૦ લોકો સંક્રમિત થાય, તો તેમાંથી ૫૦ લોકોના મોત નિશ્ચિત માનવામાં આવે છે, જે તેને કોરોના કરતાં પણ સો ગણો વધુ ઘાતક બનાવે છે.
બુંદીબુગ્યો સ્ટ્રેનના પ્રારંભિક અને ગંભીર લક્ષણો (Symptoms Guide)
આ વાયરસની સૌથી મોટી સમસ્યા એ છે કે તેના પ્રારંભિક લક્ષણો સામાન્ય વાયરલ તાવ કે ફ્લૂ જેવા જ હોય છે, જેના કારણે ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર દર્દી તેનું વહેલું નિદાન કરી શકતો નથી. શરીરમાં વાયરસ પ્રવેશ્યા બાદ ૨ થી ૨૧ દિવસની અંદર નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાવાનું શરૂ થાય છે:
૧. પ્રારંભિક લક્ષણો (Early Stage):
- અચાનક અતિશય તીવ્ર તાવ આવવો (High-Grade Fever).
- માથામાં અસહ્ય દુખાવો અને સ્નાયુઓમાં તીવ્ર ખેંચાણ થવું.
- ગળામાં અસહ્ય સોજો અને થાક લાગવો.
૨. ગંભીર લક્ષણો (Advanced Stage):
- સતત ઉલ્ટી અને ડાયેરિયા (ઝાડા) થવા, જેનાથી શરીરમાં પાણી એકદમ ખૂટી જાય છે.
- લિવર અને કિડનીની કામગીરી સંપૂર્ણપણે ઠપ થઈ જવી (Organ Failure).
- હેમોરેજિક તબક્કો (Internal/External Bleeding): આ વાયરસનો સૌથી ભયંકર તબક્કો છે. આમાં દર્દીના નાક, મોં, પેઢા, આંખ અને ગુપ્તભાગોમાંથી લોહી વહેવાનું શરૂ થઈ જાય છે. ત્વચાની અંદર પણ લોહીના ગઠ્ઠા જામી જાય છે અને અંતે આંતરિક રક્તસ્રાવ થવાથી દર્દીનું દર્દનાક મોત નીપજે છે.
આ ઘાતક વાયરસ કઈ રીતે ફેલાય છે? (Transmission Mode)
બીજા વાયરસની સરખામણીએ Ebola Virus હવામાં ઉડતો વાયરસ (Airborne) નથી. એટલે કે તે કોરોનાની જેમ સામાન્ય શ્વાસ લેવાથી ફેલાતો નથી. પરંતુ તેનો ફેલાવો નીચેની રીતો દ્વારા અત્યંત ઝડપથી થાય છે:
- શારીરિક પ્રવાહીનો સંપર્ક (Direct Contact): સંક્રમિત દર્દીના લોહી, લાળ, પરસેવો, ઉલ્ટી, પેશાબ અથવા વીર્યના સીધા સંપર્કમાં આવવાથી આ વાયરસ તંદુરસ્ત વ્યક્તિના શરીરમાં ત્વચાના નાના ઘા અથવા આંખ-નાકના માધ્યમથી પ્રવેશે છે.
- મેડિકલ સ્ટાફને સંક્રમણ: હોસ્પિટલોમાં દર્દીની સારવાર કરતા ડૉક્ટર્સ અને નર્સો જો પીપીઈ કીટ (PPE Kit) કે ગ્લોવ્ઝ ન પહેરે, તો તેઓ સૌથી પહેલા આનો ભોગ બને છે.
- અંતિમ સંસ્કારની વિધિ: આફ્રિકામાં ઇબોલાથી મૃત્યુ પામેલા વ્યક્તિના શવ (ડેડ બોડી) માં આ વાયરસ કલાકો સુધી જીવતો રહે છે. જો મૃતદેહને સીધો સ્પર્શ કરવામાં આવે, તો પણ આ વાયરસ ફેલાઈ જાય છે.
- ચામાચીડિયા અને જંગલી પ્રાણીઓ: ફ્રુટ બેટ્સ (Fruit Bats) આ વાયરસના મુખ્ય કુદરતી વાહક છે. જંગલી પ્રાણીઓનું અધકચરૂં રાંધેલું માંસ (Bushmeat) ખાવાથી પણ આ વાયરસ માણસોમાં ટ્રાન્સફર થાય છે.
ભારત માટે કેટલો ખતરો? (Risk Analysis for India)
૧૪૦ કરોડથી વધુ વસ્તી ધરાવતા ભારત દેશ માટે આ Ebola Virus નો નવો સ્ટ્રેન ચિંતાનો વિષય ચોક્કસ છે, પરંતુ ગભરાવાની કોઈ જરૂર નથી. ભારતીય તબીબી સંશોધન પરિષદ (ICMR) અને નેશનલ સેન્ટર ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ (NCDC) ના વરિષ્ઠ હેલ્થ એક્સપર્ટ્સના મતે ભારત માટે જોખમનું સ્તર નીચે મુજબના પરિબળો પર આધારિત છે:
૧. ગ્લોબલ ટ્રાવેલ કનેક્ટિવિટી (International Flights Link)
આજના ડિજિટલ અને ગ્લોબલાઈઝેશનના યુગમાં મુંબઈ, દિલ્હી અને બેંગલુરુ જેવા મેટ્રો શહેરોમાંથી રોજ હજારો લોકો આફ્રિકન દેશોમાં બિઝનેસ અને ડાયમંડ માર્કેટિંગ અર્થે મુસાફરી કરે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ આફ્રિકાના સંક્રમિત વિસ્તારમાંથી ફ્લાઇટ પકડીને ભારતમાં આવે અને તેનો ઇન્ક્યુબેશન પિરિયડ ચાલુ હોય, તો તે એરપોર્ટના થર્મલ સ્ક્રીનિંગમાંથી બચી શકે છે અને ભારતમાં વાયરસ લાવી શકે છે.
૨. ભારત સરકારની પૂર્વ તૈયારીઓ (Government Action Plan)
કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રાલય દ્વારા દેશના તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ્સ પર હાઇ-એલર્ટ જાહેર કરી દેવામાં આવ્યું છે.
- આફ્રિકાથી આવતા તમામ મુસાફરો માટે હેલ્થ ડિક્લેરેશન ફોર્મ ફરજિયાત કરાયું છે.
- દિલ્હીના રામ મનોહર લોહિયા (RML) હોસ્પિટલ અને પુણેની નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ વાયરોલોજી (NIV) ખાતે ખાસ ઇબોલા આઇસોલેશન વોર્ડ અને ટેસ્ટિંગ કીટ તૈયાર રાખવામાં આવી છે.
- એનઆઈવી પુણે (NIV Pune) આ બુંદીબુગ્યો સ્ટ્રેનના જીનોમ સિક્વન્સિંગ પર બારીકાઈથી નજર રાખી રહ્યું છે.
સારવાર અને વેક્સિનેશનની સ્થિતિ (Treatment & Vaccine)
ઇબોલા વાયરસના કેટલાક વેરિઅન્ટ્સ (જેમ કે ઝાયર સ્ટ્રેન) માટે બજારમાં મંજૂર થયેલી રસીઓ (Vaccines) ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ બુંદીબુગ્યો સ્ટ્રેન ની નવીનતા અને દુર્લભતાના કારણે તેના પર હાલની વેક્સિન્સ કેટલી અસરકારક છે તે અંગે હજુ ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ ચાલી રહ્યા છે.
હાલમાં આ બીમારીની કોઈ ચોક્કસ ૧૦૦% એન્ટી-વાયરલ દવા નથી. ડૉક્ટર્સ દર્દીની સ્થિતિ સુધારવા માટે સપોર્ટિવ કેર (Supportive Care) આપે છે, જેમાં:
- શરીરમાં ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ અને પ્રવાહીનું સ્તર જાળવી રાખવા માટે આઈવી ફ્લૂડ્સ (IV Fluids) આપવા.
- બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રણમાં રાખવું અને ઓક્સિજન સપ્લાય પૂરો પાડવો.
- અન્ય સેકન્ડરી બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શનને રોકવા માટે ચોક્કસ એન્ટીબાયોટીક્સનો ઉપયોગ કરવો.
સમગ્ર વિશ્વ માટે ઇબોલાનો બુંદીબુગ્યો સ્ટ્રેન એ વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષા (Global Health Security) નો મોટો પડકાર છે. ભારત દેશ પોતાની અદભૂત તબીબી ક્ષમતા અને કોરોના જેવી મહામારીના અનુભવને કારણે આ વાયરસનો સામનો કરવા માટે સંપૂર્ણ સક્ષમ છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદો પર કડક વહીવટી મોનિટરિંગ અને એરપોર્ટ સ્ક્રીનિંગ દ્વારા આપણે આ ખતરાને ભારતમાં પ્રવેશતા અટકાવી શકીએ છીએ. સામાન્ય નાગરિકોએ સોશિયલ મીડિયા પર ફેલાતી અફવાઓથી દૂર રહેવું જોઈએ અને સત્તાવાર સરકારી હેલ્થ એડવાઇઝરીનું જ પાલન કરવું જોઈએ.
વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો (FAQs)
૧. ઇબોલા વાયરસનો ‘બુંદીબુગ્યો’ સ્ટ્રેન અન્ય સ્ટ્રેન કરતાં અલગ કેમ છે?
બુંદીબુગ્યો સ્ટ્રેનનું જીનેટિક બંધારણ અન્ય ઇબોલા વેરિઅન્ટ્સ કરતાં ઘણું અલગ છે. તે પ્રમાણમાં ઓછો જોવા મળે છે પરંતુ જ્યારે તેનો આઉટબ્રેક (પ્રકોપ) થાય છે, ત્યારે તેનો ડેથ રેટ ખૂબ ઊંચો અને ઘાતક હોય છે અને તેની સચોટ વેક્સિન બનાવવી વૈજ્ઞાનિકો માટે પડકારરૂપ છે.
૨. શું આ વાયરસ મચ્છર કરડવાથી કે પાણી પીવાથી ફેલાઈ શકે છે?
ના, Ebola Virus ક્યારેય મચ્છર કે અન્ય કીટકોના કરડવાથી ફેલાતો નથી. તેમજ તે સામાન્ય શુદ્ધ પાણી દ્વારા પણ ફેલાતો નથી. તે માત્ર સંક્રમિત મનુષ્ય કે પ્રાણીના સીધા શારીરિક પ્રવાહી (લોહી, લાળ) ના સંપર્કથી જ ફેલાય છે.
૩. જો કોઈ વ્યક્તિ આફ્રિકાના પ્રવાસથી પરત ફર્યો હોય, તો તેણે શું સાવચેતી રાખવી જોઈએ?
આફ્રિકાથી પરત ફરેલા પ્રવાસીઓએ ઓછામાં ઓછા ૨૧ દિવસ સુધી પોતાના સ્વાસ્થ્ય પર નજર રાખવી જોઈએ. જો આ સમય દરમિયાન તીવ્ર તાવ, માથાનો દુખાવો કે ઉલ્ટી જેવા લક્ષણો દેખાય, તો તુરંત નજીકની સરકારી સિવિલ હોસ્પિટલનો સંપર્ક કરવો જોઈએ અને પોતાની ટ્રાવેલ હિસ્ટ્રી છુપાવવી જોઈએ નહીં.
અંકિતા ગૌતમ CTC News સાથે જોડાયેલા એક લોકપ્રિય અભિનેત્રી (Actor) અને પ્રભાવશાળી સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર છે. મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએશનમાં બહોળો અનુભવ ધરાવતા અંકિતાબેન વાચકો સુધી લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ જગતના સચોટ સમાચાર પહોંચાડે છે. તેમની સર્જનાત્મક શૈલી અને સોશિયલ મીડિયા પરની મજબૂત પકડ તેમને એક આધુનિક અને વિશ્વાસપાત્ર મીડિયા પર્સનાલિટી બનાવે છે.