ભારતને વૈશ્વિક મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ (Global Manufacturing Hub) બનાવવા અને સ્માર્ટ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ સિટીઝનું નેટવર્ક મજબૂત કરવા માટે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા એક અત્યંત મહત્વકાંક્ષી અને ઐતિહાસિક આર્થિક પ્રોગ્રામ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. અગ્રણી ન્યૂઝ પોર્ટલ ‘સંદેશ’ ના સત્તાવાર બિઝનેસ અહેવાલ અનુસાર, કેન્દ્રીય કેબિનેટે દેશના મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટર અને રોજગાર ક્ષેત્રને મોટો વેગ આપવા માટે ‘ભારત ઔદ્યોગિક વિકાસ યોજના’ (Bharat Audyogik Vikas Yojna – BHAVYA) ને સત્તાવાર મંજૂરી આપી દીધી છે. આ ભવ્ય મેગા પ્રોજેક્ટ માટે સરકારે ₹૩૩,૬૬૦ કરોડનું વિશાળ બજેટ માળખું એલોટ કર્યું છે.
આ યોજના (BHAVYA Scheme) હેઠળ દેશના વિવિધ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વર્ષ ૨૦૩૨ સુધીમાં ૧૦૦ અત્યાધુનિક પ્લગ-એન્ડ-પ્લે ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પાર્ક્સ (100 Plug-and-Play Industrial Parks) વિકસાવવામાં આવશે. ચાલુ વહીવટી શેડ્યૂલ અનુસાર, કેન્દ્રીય વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી પીયૂષ ગોયલે રાજ્યો માટે પ્રથમ તબક્કા હેઠળ ૫૦ પાર્ક્સની મંજૂરી માટે ૪ મહિનાની એપ્લિકેશન વિન્ડો પણ ઓપન કરી દીધી છે. આજના આ વિશેષ અને વિસ્તૃત ઇકોનોમિક એનાલિસિસ બ્લોગમાં આપણે જાણીશું આ પ્રવર્તમાન BHAVYA Scheme ની સંપૂર્ણ ઇન-ડેપ્થ રૂપરેખા, ઉદ્યોગોને મળનારી સવલતો, નોકરીઓના આંકડા અને ઓપરેશનલ વ્યુહરચનાની ગ્રાઉન્ડ માહિતી નીચે મુજબ છે.
BHAVYA Scheme: શું છે ‘પ્લગ-એન્ડ-પ્લે’ મોડેલ અને તેના મુખ્ય ફાયદો?
ઔદ્યોગિક ભાષાના માપદંડો અનુસાર, પ્લગ-એન્ડ-પ્લે (Plug-and-Play) એક એવી વહીવટી વ્યવસ્થા છે જેમાં ફેક્ટરી શરૂ કરવા ઈચ્છતા રોકાણકારો અથવા ગ્રાહકોને જમીન ખરીદવી, લાઈટ-પાણીના કનેક્શનો લેવા કે મંજૂરીઓ માટે સરકારી કચેરીઓના ધક્કા ખાવા પડતા નથી. સરકાર બધી જ પાયાની સુવિધાઓ અગાઉથી તૈયાર કરીને સપ્લાય કરે છે, ઉદ્યોગોએ માત્ર પોતાના મશીનો લાવીને પ્રોડક્શન (ઉત્પાદન) શરૂ કરવાનું હોય છે.
આ ભવ્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર નેટવર્કના મુખ્ય આર્થિક પરિબળો નીચે મુજબ છે:
- ૨૦ મિલિસેકન્ડ ક્વિક સ્ટાર્ટ: ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તૈયાર હોવાથી કંપનીઓનો પ્લાન્ટ સેટઅપ કરવાનો સમય અને નાણાકીય ખર્ચ મહદઅંશે બચી જશે, જે ‘ઈઝ ઓફ ડુઈંગ બિઝનેસ’ (Ease of Doing Business) ને નવી ઊંચાઈ આપશે.
- ક્લસ્ટર આધારિત ડેવલપમેન્ટ: આ પાર્ક્સમાં એક જ પ્રકારના ઉદ્યોગો, સપ્લાયર્સ અને સર્વિસ પ્રોવાઈડર્સ એકસાથે (Co-location) કામ કરશે, જેનાથી ડોમેસ્ટિક સપ્લાય ચેઈન અસાધારણ મજબૂત બનશે.
પ્રોજેક્ટનું આર્થિક માળખું અને કેન્દ્રીય સહાય (Financial Matrix)
નેશનલ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ કોરિડોર ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (NICDC) ના સત્તાવાર મોનિટરિંગ પ્રોટોકોલ અનુસાર આ સ્કીમ હેઠળ ફંડિંગનું વિભાજન નીચે મુજબ કરવામાં આવ્યું છે:
| વહીવટી અને ભાગીદારી મોડેલ (Models) | પાર્કનું ક્ષેત્રફળ માપદંડ | કેન્દ્ર સરકાર તરફથી આર્થિક સહાય |
|---|---|---|
| સરકારી મોડેલ (State Governments / SPV) | ૧૦૦ થી ૧,૦૦૦ એકર | ₹૧ કરોડ પ્રતિ એકર (મુખ્ય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે) |
| ખાનગી ભાગીદારી (PPP Model with Private Players) | ૧૦૦ થી ૧,૦૦૦ એકર | ₹૫૦ લાખ પ્રતિ એકર (અથવા પ્રોજેક્ટ કોસ્ટના ૫૦%) |
| પહાડી / પૂર્વ પટ્ટીના રાજ્યો (Hilly States) | ન્યૂનતમ ૨૫ એકર | વિશેષ ભૌગોલિક છૂટછાટ અને સબસિડી |
આ ઉપરાંત, પાર્કની બહારના રોડ, રેલ્વે નેટવર્ક કે પોર્ટ સાથેના જોડાણ (External Connectivity) માટે કેન્દ્ર સરકાર કુલ પ્રોજેક્ટ ખર્ચના ૨૫% સુધીની વધારાની આર્થિક ગ્રાન્ટ ઓર્ગેનિક રીતે આપશે.
૧૫ લાખ નવી નોકરીઓ અને ગ્રીન એનર્જી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર
સરકારના સત્તાવાર અહેવાલ મુજબ, આ ૧૦૦ ઓટોમોટિવ અને ટેકનોલોજીકલ પાર્ક્સના સ્થાપનથી દેશના મેન્યુફેક્ચરિંગ, લોજિસ્ટિક્સ અને સર્વિસ સેક્ટરમાં આશરે ૧૫,૦૦,૦૦૦ (૧૫ લાખ) ડાયરેક્ટ ઓન-ગ્રાઉન્ડ નોકરીઓ નું સર્જન થશે. આ પાર્ક્સ સંપૂર્ણપણે ‘પીએમ ગતિશક્તિ’ (PM GatiShakti) ના કડક ડિજિટલ પ્રોટોકોલ પર ડિઝાઈન કરાશે:
- પાર્કની અંદર અન્ડરગ્રાઉન્ડ યુટિલિટી કોરિડોર હશે, જેથી વારંવાર લાઈન નાખવા માટે તોડફોડ (No-Dig Environment) કરવી નહીં પડે.
- ફેક્ટરીઓમાં ગ્રીન એનર્જી સોલ્યુશન્સ (Solar Roofs) અને અદભુત વોટર રિસાયકલિંગ પ્રોગ્રામ ફરજિયાત કાનૂની માધ્યમથી ઓપરેટ કરાશે.
કાનૂની પ્રાઈવસી અને વહીવટી સુરક્ષા માળખા અનુસાર, આ કેન્દ્રીય પડકાર પદ્ધતિ (Challenge Method) હેઠળ એપ્લાય કરનાર રાજ્યો કે પ્રાઈવેટ લિમિટેડ કંપનીઓના કોઈ પણ આંતરિક બેંક ક્રેડિટ દસ્તાવેજો, સિક્યોરિટી પાસવર્ડ કે અધિકારીઓના વ્યક્તિગત સરકારી આઈડી ડેટા સાર્વજનિક પ્લેટફોર્મ પર પ્રદર્શિત કરી શકાતા નથી.
કેન્દ્ર સરકારની આ પ્રવર્તમાન BHAVYA Scheme એ ભારતમાં ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ ૪.૦ (Industry 4.0) લાવવા માટેનો સચોટ રોડમેપ છે. ગુજરાત (Gujarat), મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન અને હરિયાણા જેવા અગ્રેસર રાજ્યો આ ચેલેન્જ પ્રોગ્રામમાં ભાગ લેવા માટે સખત ઉત્સાહ બતાવી રહ્યા છે. આનાથી સ્થાનિક એમએસએમઈ (MSMEs), નવતર સ્ટાર્ટઅપ્સ અને વૈશ્વિક રોકાણકારોને તૈયાર ફેક્ટરી શેડ્સ અને ટેસ્ટિંગ લેબ્સ ખૂબ જ સસ્તા કરારબદ્ધ દરે મળી શકશે, જે અંતતઃ ભારતના આર્થિક આયુષ્યને બમણું કરશે. બિઝનેસ ટેરિફ અને રાજ્યો વાઇઝ પાર્ક એલોટમેન્ટના લેટેસ્ટ ડિજિટલ અપડેટ્સ મેળવવા માટે નાગરિકો ‘મારુ ગુજરાત’ પોર્ટલ અથવા વાણિજ્ય મંત્રાલયની ઓફિશિયલ વેબસાઇટ મોનિટર કરતા રહે તે હિતાવહ છે.
BHAVYA Scheme (FAQs):
ભારત ઔદ્યોગિક વિકાસ યોજના (BHAVYA) નું કુલ કુલ બજેટ અને મુખ્ય લક્ષ્ય શું છે?
કેબિનેટ ઓડિટ અહેવાલ અનુસાર, આ યોજનાનું કુલ આઉટલે ₹૩૩,૬૬૦ કરોડ છે અને તેના હેઠળ વર્ષ ૨૦૩૨ સુધીમાં દેશભરમાં ૧૦૦ પ્લગ-એન્ડ-પ્લે ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પાર્ક્સ બનાવવાનો સત્તાવાર લક્ષ્ય છે.
આ યોજના હેઠળ રાજ્યોની પસંદગી કઈ પદ્ધતિ દ્વારા કરવામાં આવશે?
આ પ્રોજેક્ટમાં પારદર્શિતા જાળવવા માટે સરકારે ‘ચેલેન્જ મેથડ’ (Challenge-Based Mechanism) નક્કી કરી છે. જે રાજ્યો ઉદ્યોગો માટે સસ્તી જમીન, ૨૪ કલાક અવિરત પાણી-વીજળી અને સિંગલ-વિન્ડો ક્લિયરન્સ આપશે, તેમને વહીવટી અગ્રતા અપાશે.
આ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પાર્ક્સના સંચાલન અને અમલીકરણની મુખ્ય જવાબદારી કઈ એજન્સીની છે?
વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય હસ્તકની સત્તાવાર સંસ્થા NICDC (નેશનલ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ કોરિડોર ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન) આ મેગા પ્રોજેક્ટના એન્કર મોનિટરિંગ અને અમલીકરણ માટે સંપૂર્ણ વહીવટી રીતે જવાબદાર છે.
અંકિતા ગૌતમ CTC News સાથે જોડાયેલા એક લોકપ્રિય અભિનેત્રી (Actor) અને પ્રભાવશાળી સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર છે. મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએશનમાં બહોળો અનુભવ ધરાવતા અંકિતાબેન વાચકો સુધી લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ જગતના સચોટ સમાચાર પહોંચાડે છે. તેમની સર્જનાત્મક શૈલી અને સોશિયલ મીડિયા પરની મજબૂત પકડ તેમને એક આધુનિક અને વિશ્વાસપાત્ર મીડિયા પર્સનાલિટી બનાવે છે.