પિતાની મિલકતમાં પુત્રીનો હક કેટલો? જાણો નવા કાયદા

ભારતમાં શાસન વ્યવસ્થામાં ધીરેજી રીતે પરિવર્તન આવ્યો છે કે પ્રશ્ન પર સૌથી મોટો હક છે: પુત્રીને પિતાના મિલકતમાં કેટલો હક છે?
બહુવાર લોકો આ મુદ્દે ગભરાઇ જાય છે અથવા ખોટી માહિતી સાંભળે છે.

1. પિતાની દેઈડી / વિનીમય મિલકત — મૂળ સમજ

ભારતમાં મિલકત પ્રકાર સામાન્ય રીતે 2 રીતે ગણાય છે:

1. Self-acquired property

જે મિલકત પિતા પોતાના કમાણાથી ખરીદી છે.

2. Ancestral / Coparcenary property

પિતા સાથે પેહલેથી કુટુંબની મિલકત, જે ઢંઢા (ancestral) છે.

ગ્લોબલી હકીકત: મિલકતનું હકયા કોણ હકદાર છે તે કાયદા દ્વારા નક્કી થાય છે.
આને Hindu Succession Act, 1956 અને તેની નવા સંશોધનો દ્વારા નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે.

સૌથી મહત્વનું કાયદો: Hindu Succession Act, 1956

આ કાયદા એ મૂળ દસ્તાવેજ છે જે હિંદુ પરિવારની મિલકતના વારસામાં સુધારો કરે છે.
મુખ્ય વાતો:

• પુત્રી હવે MILKAT ની વારસાયદાર છે – સાર્વત્રિક રીતે
• ભાઈઓ સાથે સમાન હક (coparcenary rights)

આ કાયદામાં એક મહત્વનું સુધારેલું સંશોધન આવ્યું : Hindu Succession (Amendment) Act, 2005
જેમાં પુત્રીને પણ પુત્ર જેટલો જ હક આપવામાં આવ્યો — ખાસ કરીને ancestral property માં પણ.

3. 2005 Amendment: મુખ્ય પરિવર્તન

આ સંશોધન પછી:

• પુત્રીને પિતાની મિલકતમાં માતા ના મૃત્યુ પછી પણ સહવારસદાર (coparcener) તરીકે હક મળ્યો.
• તેનો મકાન/જમીન/મિલકત ભાગ સમાન હિસ્સો માં આવે છે.
• વહુ/વેરાનગેહીકર એ હક પિતરી મતલબ લગ્નથી માંડીને કોઈ ફરક પડે નહિ છે.

આનો અર્થ એ છે કે: લગ્ન પછી પણ પુત્રીને પિતાની મિલકતમાં હક મળે છે.

4. ક્યારે પુત્રીનો અનુભવ અલગ હોઈ શકે?

પહેલી કાયદેસરની દિશા

સામાન્ય રીતે આજે:

પુત્રી = પુત્ર સમાન હકદાર (equal heir)
જ્યારે પિતા મૃત્યુ પામે છે પછી તેના પૈસાની મિલકત વિના વસીયત/will ના હોય. આ સ્વાભાવિક હક છે.

5. અતિ મહત્વનો નવો ફેક્ટ — સમય પહેલા કાયદા લાગૂ

છેલ્લા મહિનામાં HC ની કેટલીક નોંધપાત્ર રૂલિંગ આવી છે:

જો પિતા મૃત્યુ પામ્યો BEFORE 1956
ત્યારે તેનો વારસો મુક્તપણે મહિલાઓ માટે સમાન નહીં ગણાય.
ત્યાં Mitakshara Law લાગૂ થતાં…
પુત્રીને હક միայն ત્યારે મળે જો કોઈ પુત્ર નથી.

આ નિયમ જૂની વારસાદારી કિસ્સાઓ માટે લાગુ થાય છે.

અર્થાત्:

• જાન્યુઆરી 1, 1956 પહેલા ગંભીર વારસો ખુલ્યો હોય → હજાકા દેવી હજાકા પુત્રને પ્રથમ હક.
• જોકે પછી કાયદા બદલાયા બાદ નીતિ બદલાઈ ગઈ છે.

6. નવા કાયદા શું કહે છે? – ટેબલમાં સરસ સમજૂતી

Married/Unmarried – પુત્રીને फर्क છે?

અજસુધારો પછી:

• લગ્ન પછી પણ પુત્રીનું હક છે
• તેની વય/લગ્ન/પરિવાર સ્થિતિ કાયદા મુજબ મળતી નથી
• Coparcenary share થકી પુત્રીને પુત્રાનો જેવો જ હક મળ્યો છે

એનો અર્થ:પુત્રી Married છે તો પણ તેના હકમાં કોઈ ફેર થતો નથી.

8. Will (વસિયત) અને ઠરાવ (Family Settlement)

વ્યક્તિ પોતાનું will લખી શકે છે:

પિતા લખે શકે છે:

• બ્રાન્ડ-નવી will માં પુત્ર/પુત્રી વચ્ચે હિસ્સો અલગ જેમ પણ નક્કી કરી શકે છે
• Will માં અપેક્ષિત hissa ના મળે તો દીકરા/પુત્રી દાદા કાયદેસર પ્રયાસ કરી શકે છે (challenging 해당 will)

વસીયત એટલે શ્રેષ્ઠ ઓપ્શન – પરંતુ કેન્ડમાની હદ માં આવાજ legais ના બદલાઈ શકે.

9. કોર્ટ ના તાજા કેસો શું કહેતા?

Chhattisgarh High Court અને કાયદા વાતમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો સક્સેશન (જ્યારે મિલકત વિતરણ શરૂ થાય) 1956 પહેલાં શરૂ થયું હોય તો આધુનિક નિયમો લાગૂ નથી અને તેમાં પુત્રીની દાવો પેઢી-યો ઉપર આધારિત છે.

પણ આજે ઘણા કોર્ટોમાં इतने કોઇ વધુ દિશા આપવી પડયાતીની દલીલો આવે છે કે લિંગ સમાનતા પ્રમાણે વડીલો પુત્ર/પુત્રી બંનેને સમાન હક છે.

10 કઈ મિલકતમાં તમારે શું કરવું જોઈએ?

સારાં લાઇફ-સ્ટેપ્સ

• મિલકતના કાગળો ચેક કરો (Acquisition date)
• સુરતવાથી વિતરણ પહેલાં કાયદા સમજાવાવા
• Family Settlement Agreement બનાવો
• પણ Partition Suit દાખલ કરી શકો

કાયદો કેશ ખાસ કેસ પ્રમાણે અલગ-અલગ લાગૂ પડે છે – always legal consultation recommended.

અંતિમ દિશા અને સારાંશ

પૂર્ણ કાયદો કહે છે:
1994 પછી જન્મેલા પુત્ર/પુત્રીના હક સમાન છે
2005 Amendment પ્રમાણે daughters equal coparcenary rights ધરાવે છે
અને Will થી father પોતાના ઈચ્છા પ્રમાણે વહેંચી શકે
જ્યારે વિતરણ 1956 પહેલાં થયું હોય તો જુના નિયમ લાગू થાય છે

સૌથી મજબૂત મુદ્દો: આજે એક પુત્રીનું હક એ પુત્ર જેટલું જ છે — ભલે તે Married હોય કે Unmarried —
જે કારણે દરેક પરિવારને આ મુદ્દો સમજવો ખૂબ જરૂરી છે.

ત્વરિત વ્યૂહરચના ટિપ્સ (Quick Takeaways)

• તમારા લગ્નસ્થિતી પરથી હક બદલાતો નથી
• પોતાના ભાગ માટે Partition કોર્ટ માં ક્લેમ કરી શકો
• Will એ સૌથી ચોક્કસ માર્ગ