ભારતની શિક્ષણ પ્રણાલીમાં દાયકાઓ પછી આવેલો સૌથી મોટો ફેરફાર એટલે નવી શિક્ષણ નીતિ (National Education Policy – NEP). આ નીતિ માત્ર પુસ્તકીય જ્ઞાન પર નહીં, પણ વિદ્યાર્થીના સર્વાંગી વિકાસ અને કૌશલ્ય (Skills) પર આધારિત છે. વાલીઓ અને વિદ્યાર્થીઓમાં આ નીતિને લઈને ઘણા પ્રશ્નો છે.
નવી શિક્ષણ નીતિ (National Education Policy – NEP)
૧. 10+2 ને બદલે હવે 5+3+3+4 ફોર્મેટ
અત્યાર સુધી આપણે ૧ થી ૧૦ ધોરણ અને પછી ૧૧-૧૨ એમ ભણતા હતા. હવે આ માળખું બદલાઈ ગયું છે:
- Foundation Stage (૫ વર્ષ): ૩ વર્ષ આંગણવાડી/પ્લે-સ્કૂલ અને ધોરણ ૧ અને ૨. આમાં રમત-ગમત અને પ્રવૃત્તિ દ્વારા શિક્ષણ અપાશે. (પરીક્ષાનો બોજ નહીં હોય).
- Preparatory Stage (૩ વર્ષ): ધોરણ ૩ થી ૫. આમાં પાયાનું લેખન અને ગણન શીખવવામાં આવશે.
- Middle Stage (૩ વર્ષ): ધોરણ ૬ થી ૮. આ તબક્કાથી વિદ્યાર્થીઓને કોડિંગ અને વ્યાવસાયિક તાલીમ (Vocational Training) આપવામાં આવશે.
- Secondary Stage (૪ વર્ષ): ધોરણ ૯ થી ૧૨. આમાં વિદ્યાર્થીઓને વિષયો પસંદ કરવાની સ્વતંત્રતા મળશે.
૨. સ્ટ્રીમ સિસ્ટમની નાબૂદી (No Rigid Streams)
NEP ની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે હવે આર્ટ્સ, કોમર્સ કે સાયન્સ જેવી કોઈ કડક મર્યાદા નથી.
- જો કોઈ વિદ્યાર્થીને ફિઝિક્સ ભણવું હોય અને સાથે હિસ્ટ્રી કે મ્યુઝિક માં રસ હોય, તો તે આ વિષયો એકસાથે રાખી શકશે.
- આનાથી વિદ્યાર્થી પોતાની પસંદગી મુજબનું કરિયર બનાવી શકશે.
૩. માતૃભાષામાં શિક્ષણ (Emphasis on Mother Tongue)
NEP મુજબ ધોરણ ૫ સુધી (અને શક્ય હોય તો ધોરણ ૮ સુધી) શિક્ષણનું માધ્યમ માતૃભાષા કે પ્રાદેશિક ભાષા રાખવાની ભલામણ છે.
- ફાયદો: નાના બાળકો પોતાની માતૃભાષામાં જટિલ વિષયોને વધુ ઝડપથી અને સારી રીતે સમજી શકે છે. અંગ્રેજી એક વિષય તરીકે શીખવવામાં આવશે, પણ તે ફરજિયાત માધ્યમ નહીં હોય.
૪. વોકેશનલ ટ્રેનિંગ અને ઈન્ટર્નશીપ
હવે માત્ર થીયરી નહીં, પણ પ્રેક્ટિકલ નોલેજ પર ભાર અપાશે.
- ધોરણ ૬ થી જ વિદ્યાર્થીઓને સુથારી કામ, ઈલેક્ટ્રિકલ કામ, ગાર્ડનિંગ કે કોડિંગ જેવા વિષયો શીખવવામાં આવશે.
- વર્ષમાં ૧૦ દિવસ ‘બેગલેસ ડે’ (દફ્તર વગરના દિવસો) હશે, જેમાં વિદ્યાર્થીઓ સ્થાનિક કારીગરો પાસે જઈને પ્રેક્ટિકલ જ્ઞાન મેળવશે.
૫. બોર્ડ પરીક્ષાઓમાં ફેરફાર
ધોરણ ૧૦ અને ૧૨ ની બોર્ડ પરીક્ષાઓ ચાલુ રહેશે, પણ તેનું સ્વરૂપ બદલાશે.
- પરીક્ષાઓ હવે ગોખણપટ્ટીને બદલે ‘સમજણ’ (Conceptual Understanding) પર આધારિત હશે.
- વિદ્યાર્થીઓને વર્ષમાં બે વાર પરીક્ષા આપવાની તક મળી શકે છે જેથી તણાવ ઓછો થાય.
૬. રિપોર્ટ કાર્ડ (360-Degree Progress Card)
હવે રિપોર્ટ કાર્ડમાં માત્ર શિક્ષકો માર્કસ નહીં આપે. પ્રોગ્રેસ કાર્ડમાં ૩ પાસાં હશે:
- સ્વ-મૂલ્યાંકન: વિદ્યાર્થી પોતે પોતાનું મૂલ્યાંકન કરશે.
- સહપાઠી મૂલ્યાંકન: તેના મિત્રો પણ પ્રતિસાદ આપશે.
- શિક્ષકનું મૂલ્યાંકન: શિક્ષક તેના શૈક્ષણિક અને ઈતર પ્રવૃત્તિઓના માર્કસ આપશે.
૭. હાયર એજ્યુકેશન: મલ્ટીપલ એન્ટ્રી અને એક્ઝિટ
કોલેજમાં ભણતા વિદ્યાર્થીઓ માટે આ ક્રાંતિકારી ફેરફાર છે. જો કોઈ કારણસર વિદ્યાર્થી ભણવાનું વચ્ચેથી છોડે તો:
- ૧ વર્ષ પછી છોડે તો: સર્ટિફિકેટ મળશે.
- ૨ વર્ષ પછી છોડે તો: ડિપ્લોમા મળશે.
- ૩ કે ૪ વર્ષ પૂરા કરે તો: ડિગ્રી મળશે.આનાથી વિદ્યાર્થીનું વર્ષ બગડશે નહીં અને તે ગમે ત્યારે ફરીથી ત્યાંથી ભણવાનું શરૂ કરી શકશે.
વાલીઓ અને વિદ્યાર્થીઓ માટે વધારાના મહત્વના મુદ્દાઓ:
| વિભાગ | ફેરફાર/ફાયદો |
| પરીક્ષાનો ડર | ગોખણપટ્ટી બંધ થશે, સમજણ પર ભાર અપાશે. |
| સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ | ભણતરની સાથે કમાણી કરવાની આવડત (Skills) વિકસશે. |
| ડિજિટલ એજ્યુકેશન | ઓનલાઇન લર્નિંગ અને ડિજિટલ લાઈબ્રેરીનો વ્યાપ વધશે. |
| ટીચર ટ્રેનિંગ | શિક્ષકોને પણ નવી પદ્ધતિઓ શીખવવા માટે તૈયાર કરવામાં આવશે. |
૮. એકેડેમિક બેંક ઓફ ક્રેડિટ (ABC) શું છે?
આ આધુનિક યુગના વિદ્યાર્થીઓ માટે એક ‘ડિજિટલ લોકર’ જેવું છે.
- કેવી રીતે કામ કરે છે: જ્યારે કોઈ વિદ્યાર્થી કોલેજમાં કોઈ કોર્સ પૂરો કરે, ત્યારે તેને અમુક ‘ક્રેડિટ્સ’ (માર્કસનું ડિજિટલ સ્વરૂપ) મળે છે. આ ક્રેડિટ્સ તેના ABC એકાઉન્ટમાં જમા થાય છે.
- ફાયદો: જો વિદ્યાર્થી એક યુનિવર્સિટી છોડીને બીજી યુનિવર્સિટીમાં જાય, તો તેના જૂના ક્રેડિટ્સ ત્યાં ટ્રાન્સફર થઈ જશે. આનાથી તેને ફરીથી શૂન્યથી શરૂઆત કરવી પડશે નહીં.
૯. પારખ (PARAKH) – નવું મૂલ્યાંકન કેન્દ્ર
NEP હેઠળ ‘PARAKH’ નામની એક સંસ્થાની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.
- ઉદ્દેશ્ય: અત્યાર સુધી દરેક રાજ્યના બોર્ડ (GSEB, CBSE, ICSE) ના માર્કિંગ ધોરણો અલગ-અલગ હતા. PARAKH આ બધા વચ્ચે સમાનતા લાવશે.
- તે સુનિશ્ચિત કરશે કે વિદ્યાર્થીનું મૂલ્યાંકન માત્ર પરીક્ષાના પેપરથી નહીં, પણ તેની વિચારવાની શક્તિ અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા પરથી થાય.
૧૦. શિક્ષકો માટે નવું માળખું (Teacher’s Transformation)
વિદ્યાર્થીઓની સાથે શિક્ષકો માટે પણ કડક અને ગુણવત્તાયુક્ત નિયમો આવ્યા છે:
- ૪ વર્ષનું B.Ed: ૨૦૩૦ સુધીમાં, શિક્ષક બનવા માટે ૪ વર્ષની ઇન્ટિગ્રેટેડ B.Ed ડિગ્રી ફરજિયાત કરવામાં આવશે.
- સતત શિક્ષણ: શિક્ષકોએ દર વર્ષે ઓછામાં ઓછા ૫૦ કલાકનું ‘પ્રોફેશનલ ડેવલપમેન્ટ’ (નવી ટેકનોલોજી શીખવી) કરવું પડશે.
૧૧. ખાસ જરૂરિયાતવાળા બાળકો (Divyang Jan)
NEP માં દિવ્યાંગ બાળકો માટે વિશેષ જોગવાઈઓ છે:
- શાળાઓમાં સાધન-સંપત્તિ અને વિશેષ શિક્ષકોની નિમણૂક કરવામાં આવશે.
- ‘ઈન્ડિયન સાઈન લેંગ્વેજ’ (ISL) ને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવશે જેથી સાંભળવાની ક્ષમતા ન ધરાવતા બાળકો પણ ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ મેળવી શકે.
૧૨. ડિજિટલ અને ઓનલાઇન શિક્ષણ પર ભાર
કોરોના પછી ડિજિટલ શિક્ષણનું મહત્વ વધ્યું છે, તેથી NEP માં નીચેની બાબતો ઉમેરાઈ છે:
- વર્ચ્યુઅલ લેબ્સ: જ્યાં ભૌતિક લેબની સગવડ નથી, ત્યાં વિદ્યાર્થીઓ ઓનલાઇન પ્રેક્ટિકલ કરી શકશે.
- પ્રાદેશિક ભાષામાં ઈ-કન્ટેન્ટ: ઓનલાઇન કોર્સ હવે ગુજરાતી સહિતની પ્રાદેશિક ભાષામાં ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે.
૧૩. વિદેશી યુનિવર્સિટીઓ ભારતમાં
આ નીતિ હેઠળ વિશ્વની ટોચની ૧૦૦ યુનિવર્સિટીઓને ભારતમાં પોતાના કેમ્પસ ખોલવા માટે મંજૂરી આપવામાં આવશે.
- ફાયદો: ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને ઓછી કિંમતે અને પોતાના દેશમાં જ ‘વર્લ્ડ ક્લાસ’ એજ્યુકેશન મળશે.
૧૪. દફ્તરનો બોજ અને હોમવર્ક (Bag-less Days)
- ધોરણ ૬ થી ૮ માં વર્ષના ૧૦ દિવસ ‘દફ્તર વગરના’ હશે.
- વિદ્યાર્થીઓ આ દિવસોમાં હસ્તકલા, રમત-ગમત કે લોકલ બિઝનેસની મુલાકાત લેશે.
- હોમવર્ક આપવાની પદ્ધતિ પણ એવી હશે કે જે વિદ્યાર્થીને વિચારવા પર મજબૂર કરે, નહીં કે માત્ર લખાણ કરવા પર.
નિષ્કર્ષ: નવી શિક્ષણ નીતિ વિદ્યાર્થીઓને ‘શું વિચારવું’ તેના બદલે ‘કેવી રીતે વિચારવું’ તે શીખવશે. વાલી તરીકે આપણે માત્ર માર્કશીટ પાછળ દોડવાને બદલે બાળકની રુચિ અને તેની આવડત (Skill) પર ધ્યાન આપવું પડશે. નવી શિક્ષણ નીતિ વિદ્યાર્થીને માત્ર ‘માર્કશીટ’ આપવા માટે નહીં, પણ તેને ‘કાબિલ’ બનાવવા માટે બનાવવામાં આવી છે. વાલી તરીકે આપણે આ ફેરફારોને સકારાત્મક રીતે સ્વીકારીને બાળકોને તેમની રુચિ મુજબના વિષયો પસંદ કરવા પ્રોત્સાહિત કરવા જોઈએ.