આજના ડિજિટલ યુગમાં છેતરપિંડી કરનારા ઠગોએ હવે સામાન્ય નાગરિકોને ડરાવવા માટે એક નવો રસ્તો અપનાવ્યો છે – ‘ડિજિટલ એરેસ્ટ’. તમને અચાનક એક વીડિયો કોલ આવે છે, સામેની વ્યક્તિ પોલીસ કે CBI ના યુનિફોર્મમાં હોય છે અને તમને કહે છે કે તમારા નામે કોઈ ગેરકાયદેસર પાર્સલ પકડાયું છે અથવા ડ્રગ્સ કેસમાં તમારું નામ છે.
આ સ્થિતિમાં ગભરાઈ જવાને બદલે શાંતિથી કામ લેવું જરૂરી છે. આજે આ બ્લોગમાં આપણે જાણીશું કે આ સ્કેમ કેવી રીતે કામ કરે છે અને સરકારની કઈ હેલ્પલાઈન તમને બચાવી શકે છે.
1. ‘ડિજિટલ એરેસ્ટ’ સ્કેમ કેવી રીતે થાય છે?
આ સ્કેમમાં ગુનેગારો મનોવૈજ્ઞાનિક દબાણનો ઉપયોગ કરે છે:
- ફેક આઈડેન્ટિટી: ઠગો પોલીસ સ્ટેશન કે સીબીઆઈ ઓફિસ જેવું સેટઅપ બનાવીને બેસે છે અને સ્કાયપે (Skype) કે વોટ્સએપ પર વીડિયો કોલ કરે છે.
- ગંભીર આરોપો: તેઓ દાવો કરે છે કે તમારા આધાર કાર્ડનો ઉપયોગ મની લોન્ડરિંગ કે ડ્રગ્સની હેરાફેરીમાં થયો છે.
- ઘરમાં કેદ (Digital Arrest): તેઓ તમને કલાકો સુધી વીડિયો કોલ ચાલુ રાખવા અને કોઈની સાથે વાત ન કરવા મજબૂર કરે છે, જેને તેઓ ‘ડિજિટલ એરેસ્ટ’ કહે છે.
- પૈસાની માંગણી: કેસ પતાવવા માટે તેઓ મોટી રકમની માંગણી કરે છે અને આરબીઆઈ (RBI) કે કોર્ટના નકલી લેટર પેડ બતાવે છે.
2. સરકારની સત્તાવાર ગાઈડલાઈન: શું પોલીસ વીડિયો કોલ કરે?
ભારત સરકાર અને પોલીસ વિભાગે વારંવાર સ્પષ્ટતા કરી છે કે:
- કોઈ ડિજિટલ એરેસ્ટ નથી: ભારતીય કાયદામાં ‘ડિજિટલ એરેસ્ટ’ જેવી કોઈ જોગવાઈ નથી. પોલીસ કોઈને વીડિયો કોલ પર જેલમાં ન રાખી શકે.
- પૈસાની લેવડદેવડ: સરકારી એજન્સીઓ ક્યારેય ફોન પર કે વીડિયો કોલ પર દંડ કે પૈસાની માંગણી કરતી નથી.
- સમન્સ: કોઈપણ કાયદેસરની તપાસ માટે પોલીસ વ્યક્તિને રૂબરૂ બોલાવે છે અથવા લેખિતમાં સમન્સ મોકલે છે.
3. છેતરપિંડીથી બચવા માટે શું કરવું?
જો તમને આવો કોઈ શંકાસ્પદ કોલ આવે, તો આ પગલાં ભરો:
- કોલ કાપી નાખો: અજાણ્યા નંબર પરથી આવતા વીડિયો કોલ ઉપાડશો નહીં. જો ઉપાડો અને કોઈ ડરાવે તો તરત જ કોલ કટ કરી દો.
- નંબર બ્લોક કરો: તે નંબરને વોટ્સએપ કે મોબાઈલ પર બ્લોક કરી દો.
- માહિતી શેર ન કરો: ક્યારેય તમારો આધાર નંબર, બેંક વિગતો કે OTP કોઈને આપશો નહીં.
- વિશ્વાસપાત્ર વ્યક્તિને વાત કરો: ગભરાયા વગર પરિવારના સભ્ય કે મિત્રને આ વિશે જાણ કરો.
4. સરકારની હેલ્પલાઈન અને ફરિયાદ ક્યાં કરવી?
જો તમારી સાથે છેતરપિંડી થઈ હોય અથવા કોઈ પ્રયાસ કરી રહ્યું હોય, તો તરત જ નીચેના માધ્યમોનો ઉપયોગ કરો:
| માધ્યમ | વિગત |
| નેશનલ સાયબર હેલ્પલાઈન | 1930 (ચોવીસ કલાક કાર્યરત) |
| ઓનલાઈન પોર્ટલ | www.cybercrime.gov.in |
| ચક્ષુ (Chakshu) પોર્ટલ | ટેલિકોમ વિભાગના આ પોર્ટલ પર શંકાસ્પદ મેસેજ કે કોલની રિપોર્ટ કરો. |
| સ્થાનિક પોલીસ | નજીકના સાયબર ક્રાઈમ પોલીસ સ્ટેશનમાં લેખિત ફરિયાદ કરો. |
5. ચક્ષુ (Chakshu) પોર્ટલ: સ્કેમ અટકાવવાનું નવું શસ્ત્ર
ભારત સરકારે Sanchar Saathi પોર્ટલ પર ‘Chakshu’ નામની સુવિધા શરૂ કરી છે. અહીં તમે:
- ફેક કેવાયસી (KYC) અપડેટના મેસેજ,
- સરકારી અધિકારી બનીને આવતા કોલ,
- સેક્સટોર્શન કે લોટરીના ફેક કોલની રિપોર્ટ કરી શકો છો.
6. AI ડીપફેક (Deepfake) નો ખતરનાક ઉપયોગ
હવે ઠગો માત્ર યુનિફોર્મ પહેરીને જ નહીં, પણ AI (Artificial Intelligence) નો ઉપયોગ કરીને તમારા કોઈ સંબંધી કે જાણીતા પોલીસ અધિકારીનો ચહેરો અને અવાજ પણ બદલી શકે છે.
- કેવી રીતે ઓળખવું? જો વીડિયો કોલ દરમિયાન સામેની વ્યક્તિના ચહેરાના હાવભાવ અકુદરતી લાગે, અવાજમાં રોબોટિક ટચ હોય અથવા હોઠ ફફડવામાં અને અવાજમાં મેળ ન બેસતો હોય, તો સમજી લેવું કે આ ડીપફેક હોઈ શકે છે.
7. ‘ડિજિટલ એરેસ્ટ’ દરમિયાન ઠગોની મનોવૈજ્ઞાનિક રમત
ઠગો તમને માનસિક રીતે તોડવા માટે અમુક ચોક્કસ પદ્ધતિઓ અપનાવે છે:
- આઈસોલેશન (Isolation): તેઓ તમને રૂમનો દરવાજો બંધ કરવા અને પરિવારથી અલગ થઈ જવા કહેશે જેથી કોઈ તમને સાચી સલાહ ન આપી શકે.
- સમયની તાકીદ (Urgency): “તમારી પાસે માત્ર 10 મિનિટ છે, નહીંતર જેલ જવું પડશે” – આવું કહીને તેઓ તમને વિચારવાનો સમય આપતા નથી.
- નકલી પુરાવા: તેઓ વોટ્સએપ પર નકલી વોરંટ, સીબીઆઈના સિક્કાવાળા પત્રો અને સુપ્રીમ કોર્ટના લિટરપેડ મોકલે છે.
8. ‘ચક્ષુ’ (Chakshu) અને ‘સંચાર સાથી’ પોર્ટલનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?
ભારત સરકારના ટેલિકોમ વિભાગે એક શક્તિશાળી હથિયાર આપ્યું છે.
- Sanchar Saathi વેબસાઇટ પર જાઓ.
- Chakshu સુવિધા પર ક્લિક કરો.
- ત્યાં તમે છેતરપિંડી કરનારનો નંબર, સ્ક્રીનશોટ અને વિગતો અપલોડ કરી શકો છો.
- આનાથી સરકાર તે ઠગનું સિમ કાર્ડ અને મોબાઈલ હેન્ડસેટ હંમેશા માટે બ્લોક કરી દેશે.
9. તમારા બેંક એકાઉન્ટને કેવી રીતે સુરક્ષિત રાખવું?
જો તમે ભૂલથી કોઈ લિંક પર ક્લિક કર્યું હોય અથવા ડરીને વિગતો આપી દીધી હોય:
- ઈમરજન્સી ફ્રીઝ: તરત જ તમારી બેંકની એપ પર જઈને ‘Freeze Account’ અથવા ‘Block Debit Card’ કરી દો.
- નેશનલ સાયબર રિપોર્ટિંગ: 1930 પર કોલ કરવાથી તમારી રકમ જે બેંકમાં ટ્રાન્સફર થઈ હશે ત્યાં ‘હોલ્ડ’ (Hold) કરી દેવામાં આવશે, જેથી ઠગ પૈસા ઉપાડી ન શકે.
10. સાયબર હાઈજીન (Cyber Hygiene): રોજિંદા જીવનમાં આટલું કરો
- ટુ-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન (2FA): તમારા વોટ્સએપ અને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર 2FA ચાલુ રાખો.
- અજાણી લિંક્સ: “તમારું ઇલેક્ટ્રિસિટી બિલ બાકી છે” કે “તમારું પાર્સલ પકડાયું છે” તેવા મેસેજમાં આપેલી લિંક પર ક્યારેય ક્લિક ન કરો.
- પર્સનલ ડેટા: સોશિયલ મીડિયા પર તમારો મોબાઈલ નંબર કે ઘરનું સરનામું જાહેર ન કરો.
નિષ્કર્ષ
ડર એ ઠગોનું સૌથી મોટું શસ્ત્ર છે. જો તમે જાગૃત હશો, તો આ ઠગો તમારું કંઈ બગાડી શકશે નહીં. યાદ રાખો, “માહિતી એ જ સુરક્ષા છે.” આ માહિતી તમારા મિત્રો અને પરિવાર સાથે શેર કરો જેથી તેઓ પણ સુરક્ષિત રહે.
યાદ રાખો કે ડર એ જ ઠગનો નફો છે. સીબીઆઈ, ઈડી (ED) કે પોલીસ ક્યારેય વોટ્સએપ કે સ્કાયપે પર કેસ સોલ્વ કરતી નથી કે પૈસા માંગતી નથી. જો કોઈ તમને વીડિયો કોલ પર ‘નજરકેદ’ કરવાનો પ્રયાસ કરે, તો ડર્યા વગર કોલ કાપી નાખો અને ગર્વથી કહો – “હું જાગૃત નાગરિક છું!”