ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ ૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ ના રોજ ₹૨૦૦૦ની નોટોને લઈને અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો અને તાજો રિપોર્ટ જાહેર કર્યો છે. આ રિપોર્ટમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે મે ૨૦૨૩માં જ્યારે આ નોટો પાછી ખેંચવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં મોટાભાગની નોટો બેંકિંગ સિસ્ટમમાં પરત આવી ગઈ છે.
આ ખુલાસાની મુખ્ય વિગતો નીચે મુજબ છે:
૧. ૯૮.૪૧% નોટો પરત આવી
RBI ના તાજેતરના ડેટા અનુસાર, ચલણમાં રહેલી ₹૨૦૦૦ની નોટોમાંથી ૯૮.૪૧ ટકા નોટો સફળતાપૂર્વક પરત મેળવી લેવામાં આવી છે.
- મે ૨૦૨૩ની સ્થિતિ: ત્યારે બજારમાં કુલ ₹૩.૫૬ લાખ કરોડની કિંમતની ₹૨૦૦૦ની નોટો હતી.
- ૩૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૫ની સ્થિતિ: હવે માત્ર ₹૫,૬૬૯ કરોડ ની કિંમતની નોટો જ લોકો પાસે કે બજારમાં બાકી છે.
૨. શું હજુ પણ આ નોટ ‘લીગલ ટેન્ડર’ છે?
હા, RBI એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ₹૨૦૦૦ની નોટ હજુ પણ કાયદેસરનું ચલણ (Legal Tender) છે. તેનો અર્થ એ કે આ નોટ રદબાતલ (Demonetized) થઈ નથી, પરંતુ તેને વ્યવહારમાંથી દૂર કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવી રહી છે.
૩. જો તમારી પાસે હજુ પણ નોટ હોય તો શું કરવું?
સામાન્ય બેંક શાખાઓમાં નોટ બદલવાની મુદત ૭ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૩ ના રોજ પૂરી થઈ ગઈ છે, પરંતુ તમે હજુ પણ નીચેની રીતે નોટ બદલી કે જમા કરાવી શકો છો:
- RBI ઈશ્યૂ ઓફિસ: દેશમાં આવેલી RBI ની ૧૯ ઈશ્યૂ ઓફિસો (જેમાં અમદાવાદ પણ સામેલ છે) પર જઈને તમે રૂબરૂમાં નોટ બદલાવી શકો છો અથવા તમારા ખાતામાં જમા કરાવી શકો છો.
- ઈન્ડિયા પોસ્ટ (Post Office): તમે કોઈપણ પોસ્ટ ઓફિસથી વીમાકૃત પત્ર (Insured Post) દ્વારા RBI ની ઈશ્યૂ ઓફિસમાં તમારી નોટો મોકલી શકો છો. આ રકમ સીધી તમારા બેંક ખાતામાં જમા કરવામાં આવશે.
- મર્યાદા: એક સમયે મહત્તમ ₹૨૦,૦૦૦ સુધીની નોટો બદલી શકાય છે.
૪. RBI ની ‘ક્લીન નોટ પોલિસી’
આ સમગ્ર પ્રક્રિયા RBI ની ‘ક્લીન નોટ પોલિસી’નો એક ભાગ છે. ₹૨૦૦૦ની નોટો મુખ્યત્વે ૨૦૧૬ની નોટબંધી પછી ચલણની અછતને પહોંચી વળવા લાવવામાં આવી હતી, પરંતુ હવે અન્ય મૂલ્યની નોટો (₹૫૦૦, ₹૨૦૦, ₹૧૦૦) પૂરતી સંખ્યામાં ઉપલબ્ધ હોવાથી તેને તબક્કાવાર રીતે પાછી ખેંચવામાં આવી રહી છે.
| વિગત | આંકડાકીય માહિતી |
| કુલ પરત આવેલી નોટો | ૯૮.૪૧% |
| હજુ બજારમાં બાકી રકમ | ₹૫,૬૬૯ કરોડ |
| ચલણની સ્થિતિ | કાયદેસર (Legal Tender) |
નિષ્કર્ષ: RBI ના આ ખુલાસાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે મોટાભાગનું કાળું નાણું અથવા સંગ્રહાયેલી રોકડ બેંકિંગ સિસ્ટમમાં પરત ફરી છે. જો તમારી પાસે હજુ પણ આવી નોટો પડી હોય, તો ગભરાવાની જરૂર નથી, પરંતુ તેને જલ્દીથી RBI ની નિર્ધારિત ચેનલો દ્વારા જમા કરાવી દેવી હિતાવહ છે.