માનવ સંબંધોમાં સૌથી પવિત્ર અને વિશ્વાસનું જો કોઈ બંધન હોય તો તે લગ્નનું બંધન છે. અગ્નિની સાક્ષીએ સાત ફેરા ફરીને એકબીજાના સુખ-દુઃખમાં સાથ આપવાના અને એકબીજાના રક્ષણના વચનો લેવામાં આવે છે. પરંતુ આજના આધુનિક અને ડિજિટલ યુગમાં આ વચનોનું મૂલ્ય જાણે શૂન્ય થઈ ગયું હોય તેવું લાગે છે. તાજેતરમાં એક એવી ઘટના સામે આવી છે જેણે માત્ર પોલીસ તંત્ર કે કાયદા વ્યવસ્થાને જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર માનવજાતને વિચારતી કરી મૂકી છે.
માનવતાને શરમાવતી ઘટના અને સમાજનું વરવું સત્ય
કલ્પના કરો કે એક સ્ત્રી આગની જ્વાળાઓમાં લપેટાયેલી હોય, તે જીવ બચાવવા માટે ચીસો પાડતી હોય, અને જે વ્યક્તિએ તેનું રક્ષણ કરવાનું વચન આપ્યું હતું, તે તેને બચાવવાને બદલે હાથમાં સ્માર્ટફોન લઈને તેનો વીડિયો ઉતારવામાં વ્યસ્ત હોય. જી હા, આ કોઈ હોરર ફિલ્મનું દ્રશ્ય નથી, પણ આપણા જ સમાજની એક કડવી અને બિહામણી વાસ્તવિકતા છે. પત્ની આગમાં સળગતી રહી, પતિ મોબાઈલ લઈને ઊભો રહ્યો, આ હેડલાઈન વાંચીને જ કોઈના પણ રુંવાડા ઉભા થઈ જાય, પરંતુ આ ઘટના પાછળની માનસિકતા અને કારણો સમજવા ખૂબ જરૂરી છે.
1. ઘટનાનો ચિતાર: એ કાળી રાતનું ભયાનક સત્ય
કોઈપણ વ્યક્તિ માટે આગથી દાઝવું એ સૌથી પીડાદાયક અનુભવ હોય છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ આગમાં સળગે છે ત્યારે તેની ચામડી જ નહીં, પણ આત્મા સુધી પીડા પહોંચે છે. આવા સમયે જો કોઈ અજાણ્યો વ્યક્તિ પણ ત્યાં હોય, તો તે પોતાની જાતને જોખમમાં મૂકીને પણ આગ ઓલવવાનો પ્રયાસ કરે છે. પાણી શોધે છે, ધાબળો શોધે છે અથવા મદદ માટે બૂમો પાડે છે.
પરંતુ, આ કિસ્સામાં દ્રશ્ય કંઈક અલગ જ હતું. ઘરમાં પતિ અને પત્ની વચ્ચે કોઈ બાબતે ઝઘડો થયો હતો. દલીલો ઉગ્ર બની અને પરિણામ ભયાનક આવ્યું. પત્નીએ ગુસ્સામાં આવીને પોતાની જાતને આગ ચાંપી દીધી અથવા પતિએ તેને સળગાવી (તપાસનો વિષય), પરંતુ ત્યારબાદ જે થયું તે અકલ્પનીય હતું. જેવી આગ લાગી, પત્ની બચાવો-બચાવોની બૂમો પાડવા લાગી. તે આખા ઘરમાં દોડતી હતી, તરફડતી હતી. સામાન્ય સંજોગોમાં પતિએ તરત જ પાણી નાખવું જોઈતું હતું અથવા તેને ધાબળામાં લપેટી લેવી જોઈતી હતી. પણ ના, અહીં પતિએ ખિસ્સામાંથી પોતાનો સ્માર્ટફોન કાઢ્યો, કેમેરો ચાલુ કર્યો અને રેકોર્ડિંગ બટન દબાવ્યું. પત્ની આગમાં સળગતી રહી, પતિ મોબાઈલ લઈને ઊભો રહ્યો અને કેમેરાના એંગલ સેટ કરતો રહ્યો.
તેના ચહેરા પર કોઈ ડર નહોતો, કોઈ પસ્તાવો નહોતો કે પત્નીને બચાવવાની કોઈ તત્પરતા નહોતી. તે માત્ર એક પ્રેક્ષક બનીને પોતાની પત્નીને રાખ થતી જોઈ રહ્યો હતો. વીડિયોમાં પત્નીની ચીસો રેકોર્ડ થઈ રહી હતી અને પતિની ક્રૂરતા પણ. આ કોઈ એકલદોકલ ઘટના નથી. ઉત્તર પ્રદેશ, ગુજરાત અને રાજસ્થાન જેવા રાજ્યોમાંથી આવા કિસ્સાઓ સમયાંતરે સામે આવતા રહે છે, જે સાબિત કરે છે કે આ એક વ્યક્તિની નહીં, પણ એક બીમાર માનસિકતાની સમસ્યા છે.
2. મોબાઈલ કેમેરા: હથિયાર કે પુરાવો?
આ ઘટનામાં મોબાઈલ ફોન એક વિચિત્ર ભૂમિકા ભજવે છે. એક તરફ તે પતિની સંવેદનહીનતાનું સાધન બન્યો, તો બીજી તરફ તે જ મોબાઈલ પતિના ગુનાનો સૌથી મોટો પુરાવો પણ બન્યો. આરોપી પતિ કદાચ એમ વિચારતો હશે કે તે આ વીડિયો બનાવીને સાબિત કરશે કે પત્નીએ આત્મહત્યા કરી છે અને મેં તેને મારી નથી. તેને એમ હતું કે આ વીડિયો તેને કોર્ટમાં બચાવી લેશે. તેને એમ હતું કે તે દુનિયાને બતાવશે કે “જુઓ, તે જાતે સળગી રહી છે.” પરંતુ તે એ ભૂલી ગયો કે કાયદો માત્ર કૃત્ય નથી જોતો, ઈરાદો અને સંજોગો પણ જુએ છે.
ભારતીય કાયદા મુજબ, જો કોઈ વ્યક્તિ આપઘાત કરી રહી હોય અને તમે તેને બચાવવાનો પ્રયાસ કરવાને બદલે તે ઘટનાને જોઈ રહ્યા છો અથવા તેનું રેકોર્ડિંગ કરી રહ્યા છો, તો તમે પણ ગુનેગાર છો. આને ‘અબેટમેન્ટ ટુ સુસાઈડ’ (આત્મહત્યા માટેની દુષ્પ્રેરણા) અથવા હત્યા સમાન જ ગણવામાં આવે છે. જ્યારે પોલીસે પતિનો મોબાઈલ જપ્ત કર્યો અને તે વીડિયો જોયો, ત્યારે તે વીડિયો જ તેની ફાંસીનો ફંદો બની ગયો. વીડિયોમાં સ્પષ્ટ દેખાતું હતું કે પતિ પાસે તેને બચાવવાનો સમય અને તક હતી, છતાં તેણે કંઈ કર્યું નહીં.
આ ટેકનોલોજીનો કેવો દુરુપયોગ છે! જે સાધન સંપર્ક માટે બન્યું હતું, તે આજે કોઈના મૃત્યુનું લાઈવ પ્રસારણ કરવાનું સાધન બની ગયું છે. પત્ની આગમાં સળગતી રહી, પતિ મોબાઈલ લઈને ઊભો રહ્યો – આ વાક્યમાં જે વિરોધાભાસ છે તે જ આજના સમાજનું કડવું સત્ય છે.
3. વિકૃત માનસિકતાનું મનોવિજ્ઞાન: આવું કોઈ કેમ કરી શકે?
એક મનોવૈજ્ઞાનિક તરીકે જ્યારે આપણે આ ઘટનાનું વિશ્લેષણ કરીએ છીએ, ત્યારે મનમાં અનેક પ્રશ્નો ઉભા થાય છે. શું તે પતિ પાગલ હતો? શું તેને કોઈ માનસિક બીમારી હતી? જવાબ છે – તે ‘સોશિયોપેથ’ (Sociopath) હોઈ શકે છે.
સહાનુભૂતિનો અભાવ (Lack of Empathy): આવા ગુનેગારોમાં બીજાની પીડા સમજવાની ક્ષમતા હોતી નથી. તેમના માટે સામેની વ્યક્તિનું દર્દ કોઈ મહત્વ રાખતું નથી. જ્યારે પત્ની સળગતી હતી, ત્યારે તેને પત્નીમાં એક માણસ નહીં, પણ એક વસ્તુ દેખાતી હતી જે નાશ પામી રહી છે.
નિયંત્રણની લાલસા (Desire for Control): ઘરેલુ હિંસા (Domestic Violence) ના કિસ્સાઓમાં ઘણીવાર જોવા મળે છે કે પતિ પત્ની પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ રાખવા માંગતો હોય છે. પત્નીનું સળગવું તેના માટે પોતાની ‘જીત’ સમાન હોય છે. તે વીડિયો ઉતારીને કદાચ એ ક્ષણને હંમેશા માટે કેદ કરવા માંગતો હતો કે “જો, મેં તારા હાલ શું કર્યા.”
વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટીનું વળગણ: આજના યુગમાં લોકોને દરેક વસ્તુ સ્ક્રીન પર જોવાની આદત પડી ગઈ છે. અકસ્માત થાય તો લોકો મદદ કરવાને બદલે રીલ્સ બનાવવા લાગે છે. આ ‘બાયસ્ટેન્ડર ઈફેક્ટ’ (Bystander Effect) નું ડિજિટલ રૂપ છે. પેલા પતિ માટે પણ કદાચ વાસ્તવિકતા અને મોબાઈલ સ્ક્રીન વચ્ચેનો ભેદ ભૂંસાઈ ગયો હતો. તે એક લાઈવ ઈવેન્ટ કવર કરતો હોય તેમ વર્તી રહ્યો હતો.
4. સાત ફેરા અને સાત વચનોનું શું?
હિન્દુ લગ્ન સંસ્કારમાં સાત ફેરાનું વિશેષ મહત્વ છે. તેમાં એક વચન એવું હોય છે કે “હું તારું રક્ષણ કરીશ અને તારા માન-સન્માનની રક્ષા કરીશ.” જ્યારે આ ઘટના બની ત્યારે એ અગ્નિ પણ શરમાઈ ગયો હશે જેની સાક્ષીએ આ લગ્ન થયા હતા. જે અગ્નિમાં ફેરા ફર્યા હતા, તે જ અગ્નિ પત્નીને ભરખી ગયો અને પતિ જોતો રહ્યો.
આ ઘટના દર્શાવે છે કે લગ્ન હવે માત્ર એક સામાજિક કરાર બની ગયા છે. તેમાં પ્રેમ, સમર્પણ અને ત્યાગની ભાવના લુપ્ત થઈ રહી છે. દહેજની લાલચ, શંકાશીલ સ્વભાવ અને અહંકારના કારણે સંબંધોમાં તિરાડ પડે છે. ઘણીવાર આવા કિસ્સાઓમાં દહેજનો મુદ્દો પણ સામે આવે છે. પત્નીને એટલી હદે ત્રાસ આપવામાં આવે છે કે તે આત્મહત્યા કરવા મજબૂર થાય છે, અથવા તેને સળગાવી દેવામાં આવે છે. અને જ્યારે તે સળગે છે, ત્યારે પુરાવા ઉભા કરવા અથવા પોતાની વિકૃતિ સંતોષવા માટે પતિ મોબાઈલનો સહારો લે છે. આ કિસ્સામાં પત્ની આગમાં સળગતી રહી, પતિ મોબાઈલ લઈને ઊભો રહ્યો તે દર્શાવે છે કે સંબંધ મરી પરવાર્યો હતો, માત્ર શરીરનું મરવું બાકી હતું.
5. કાયદાકીય પાસું: ગુનેગારને શું સજા થઈ શકે?
ભારતીય દંડ સંહિતા (BNS – ભારતીય ન્યાય સંહિતા) મુજબ આવા ગુનાઓ માટે અત્યંત કડક જોગવાઈઓ છે.
- હત્યા (Murder): જો સાબિત થાય કે પતિએ જ આગ લગાડી હતી, તો કલમ 302 (હવે BNS ની નવી કલમ મુજબ) હેઠળ ફાંસી અથવા આજીવન કેદની સજા થઈ શકે છે.
- દહેજ મૃત્યુ (Dowry Death): જો લગ્નના 7 વર્ષની અંદર આ ઘટના બની હોય અને દહેજની માંગણી હોય, તો કલમ 304B લાગુ પડે છે.
- આત્મહત્યા માટે દુષ્પ્રેરણા (Abetment to Suicide): જો પત્નીએ જાતે આગ લગાડી હોય, પણ પતિએ તેને બચાવી નહીં, તો તે કલમ 306 હેઠળ ગુનેગાર બને છે. અહીં ‘બચાવવાનો પ્રયાસ ન કરવો’ એ પણ ગુનો છે.
- પુરાવા સાથે ચેડાં: મોબાઈલમાં વીડિયો બનાવવો એ ગુનાનો ભાગ છે. કોર્ટ આવા વીડિયોને ‘ઇલેક્ટ્રોનિક એવિડન્સ’ તરીકે સ્વીકારે છે.
ઘણીવાર આરોપી પતિ બચાવમાં એવી દલીલ કરે છે કે “હું ડરી ગયો હતો” અથવા “મને ખબર નહોતી પડી શું કરવું”. પરંતુ જ્યારે મોબાઈલમાં વીડિયો બનાવવાની સુઝ પડે, ત્યારે બચાવવાની સુઝ ન પડે, તે દલીલ કોર્ટમાં ટકતી નથી. ન્યાયતંત્ર આવા કિસ્સાઓને ‘રેરેસ્ટ ઓફ રેર’ (Rarest of Rare) ગણીને દાખલારૂપ સજા ફટકારે છે.
6. ડાઈંગ ડિક્લેરેશન (મૃત્યુ પૂર્વેનું નિવેદન)
આવી ઘટનાઓમાં પીડિતાનું ‘ડાઈંગ ડિક્લેરેશન’ સૌથી મહત્વનું હોય છે. જો પત્ની હોસ્પિટલમાં થોડો સમય જીવિત રહે અને મેજિસ્ટ્રેટ સામે નિવેદન આપે કે “મારા પતિએ મને સળગાવી” અથવા “હું સળગતી હતી ત્યારે તે વીડિયો ઉતારતો હતો”, તો પછી કોઈ અન્ય સાક્ષીની જરૂર રહેતી નથી. પત્નીના છેલ્લા શબ્દો પતિના ડેથ વોરંટ બની જાય છે. ઘણીવાર પત્નીઓ છેલ્લી ઘડીએ પણ પતિને બચાવવાનો પ્રયત્ન કરતી હોય છે, પણ હવે સ્ત્રીઓ જાગૃત થઈ છે. તેઓ પોતાની સાથે થયેલા અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવે છે.
7. સમાજની ભૂમિકા: પાડોશીઓ ક્યાં હતા?
જ્યારે પત્ની આગમાં સળગતી રહી, પતિ મોબાઈલ લઈને ઊભો રહ્યો, ત્યારે પાડોશીઓ શું કરતા હતા? શહેરીકરણની આ એક વરવી બાજુ છે. આપણા ફ્લેટ કે બાજુના ઘરમાં શું ચાલે છે તેની આપણને ખબર નથી હોતી અથવા આપણે જાણવા માંગતા નથી. “આ તો એમનો અંગત મામલો છે” એમ કહીને આપણે આંખ આડા કાન કરીએ છીએ. ચીસો સંભળાય તો પણ લોકો દરવાજા બંધ કરી લે છે. જો સમાજ જાગૃત હોત, તો કદાચ કોઈ પાડોશી દોડીને આવ્યો હોત અને પેલી મહિલાનો જીવ બચાવી શક્યો હોત. આપણે સામૂહિક સંવેદના ગુમાવી બેઠા છીએ.
8. સોશિયલ મીડિયાની ભૂખ અને લાઈક્સનો નશો
આજના સમયમાં લોકો માટે ‘જીવન’ કરતા ‘લાઈક્સ’ અને ‘વ્યૂઝ’ વધારે મહત્વના થઈ ગયા છે. બની શકે કે તે પતિના મગજમાં ક્યાંક એવો વિકૃત વિચાર પણ હોય કે આ વીડિયો વાયરલ થશે. અથવા તે મિત્રોને બતાવવા માંગતો હોય. આપણે જોઈએ છીએ કે રસ્તા પર અકસ્માત થાય તો લોકો મદદ કરવાને બદલે મોબાઈલ કાઢીને શૂટિંગ કરવા લાગે છે જેથી વોટ્સએપ સ્ટેટસમાં મૂકી શકાય. આ જ માનસિકતા હવે બેડરૂમ અને રસોડા સુધી પહોંચી ગઈ છે. જ્યારે કોઈના મૃત્યુની પળોને પણ ‘કન્ટેન્ટ’ (Content) માનવામાં આવે, ત્યારે સમજવું કે માનવતા અંતિમ શ્વાસ લઈ રહી છે.
9. ચેતવણીના સંકેતો: સંબંધોમાં ક્યારે ચેતવું?
આ ઘટના અચાનક નથી બની હોતી. તેની પાછળ લાંબા સમયનું ઘર્ષણ હોય છે. દરેક સ્ત્રીએ સંબંધોમાં થતી હિંસાના સંકેતો (Red Flags) ઓળખવા જોઈએ.
- જો તમારો પતિ નાની નાની વાતમાં અતિશય ગુસ્સે થતો હોય.
- જો તે તમને શારીરિક કે માનસિક ત્રાસ આપતો હોય.
- જો તે તમને સતત ધમકીઓ આપતો હોય.
- જો તેનામાં સહાનુભૂતિનો અભાવ દેખાતો હોય.
તો ચેતી જાવ. પરિસ્થિતિ સુધરવાની રાહ ન જુઓ. મદદ માંગો, પોલીસનો સંપર્ક કરો અથવા માતા-પિતાને જાણ કરો. મૌન રહેવું એ આત્મહત્યા સમાન છે. જે વ્યક્તિ તમારી આંખમાં આંસુ જોઈને પીગળતો નથી, તે તમને આગમાં સળગતી જોઈને પણ નહીં પીગળે.
10. આ ઘટનામાંથી આપણે શું શીખવું જોઈએ?
- ટેકનોલોજીનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ: મોબાઈલ ફોન જીવન બચાવવા માટે છે (એમ્બ્યુલન્સ/પોલીસને ફોન કરવા), કોઈના મૃત્યુનો તમાશો જોવા માટે નહીં.
- સંસ્કારોનું સિંચન: દીકરાઓને માત્ર ભણતર નહીં, પણ સંવેદનાઓ પણ શીખવવાની જરૂર છે. સ્ત્રીનું સન્માન અને રક્ષણ કરવું એ પુરુષાર્થ છે, તેના પર અત્યાચાર કરવો એ કાયરતા છે.
- કાયદાનું જ્ઞાન: દરેક સ્ત્રીએ ‘ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સ એક્ટ’ અને હેલ્પલાઈન નંબર્સ (જેમ કે 181 અભયમ) વિશે જાણકારી રાખવી જોઈએ.
- સામાજિક જવાબદારી: જો આપણી આસપાસ ક્યાંય ઝઘડા કે હિંસા થતી દેખાય, તો દરમિયાનગીરી કરવી અથવા પોલીસને જાણ કરવી આપણી ફરજ છે.
11. એક સળગતો સવાલ
અંતમાં, પત્ની આગમાં સળગતી રહી, પતિ મોબાઈલ લઈને ઊભો રહ્યો – આ ઘટના માત્ર એક ક્રાઈમ રિપોર્ટ નથી, પણ આપણા સમાજના મોઢા પર એક તમાચો છે. તે આપણને પૂછે છે કે આપણે કઈ દિશામાં જઈ રહ્યા છીએ? શું આપણે રોબોટ બની ગયા છીએ? શું આપણી નસોમાં લોહીને બદલે ડેટા વહેવા લાગ્યો છે?
પેલી અભાગી પત્ની તો પીડાથી મુક્ત થઈ ગઈ, પણ તે પતિ આખી જિંદગી જેલના સળિયા પાછળ પોતાની કરતુતોને યાદ કરશે. પણ શું તે પૂરતું છે? આપણે એક એવા સમાજનું નિર્માણ કરવાનું છે જ્યાં કોઈ પત્નીને સળગવું ન પડે, અને જો ભૂલેચૂકે કોઈ દુર્ઘટના બને, તો પતિ મોબાઈલ ફેંકીને પહેલા તેને બચાવવા દોડે.