ગુજરાત રાજ્ય તેના વિકાસ મોડલ માટે સમગ્ર દેશમાં જાણીતું છે, પરંતુ કોઈપણ રાજ્યના સાચા વિકાસનો પાયો તેના શિક્ષણમાં રહેલો છે. શું ગુજરાતની સરકારી શાળાઓ ખરેખર સ્માર્ટ બની છે? શું ગામડાના છેલ્લા વિદ્યાર્થી સુધી ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ પહોંચી રહ્યું છે? આ પ્રશ્નોના જવાબો કાગળ પરના આંકડાઓમાં નહીં, પરંતુ વર્ગખંડની ચાર દીવાલો વચ્ચે મળે છે. આજનો દિવસ એટલે કે , ગુજરાતના શિક્ષણ વિભાગ માટે એક મહત્વપૂર્ણ અને ચેતવણીરૂપ દિવસ સાબિત થયો છે. ગાંધીનગર નજીક આવેલા વાસણ ગામમાં આજે સવારે એક એવી ઘટના બની જેણે સમગ્ર શિક્ષણ આલમમાં સોપો પાડી દીધો છે. ગુજરાતના કેબિનેટ શિક્ષણ મંત્રી અને રાજ્ય શિક્ષણ મંત્રીએ કોઈ પણ જાતની પૂર્વ સૂચના આપ્યા વિના, પોલીસ પ્રોટોકોલ કે સાયરન વગાડ્યા વિના સાદાઈથી વાસણ ગામની સરકારી શાળામાં સરપ્રાઈઝ વિઝિટ કરી હતી.
ગ્રાઉન્ડ ઝીરો પરથી શિક્ષણની વાસ્તવિકતા તપાસતો
આ ઓચિંતી મુલાકાત કોઈ સામાન્ય નિરીક્ષણ નહોતું. આ એક સર્વગ્રાહી તપાસ હતી જેણે સાબિત કર્યું કે સરકાર હવે શિક્ષણની ગુણવત્તા સાથે કોઈ બાંધછોડ કરવા માંગતી નથી.
1. 17 જાન્યુઆરીની સવાર: જ્યારે મંત્રીઓ વિદ્યાર્થી બનીને વર્ગમાં પહોંચ્યા
સામાન્ય રીતે મંત્રીઓની મુલાકાત હોય ત્યારે શાળાને અઠવાડિયા પહેલા જાણ કરી દેવામાં આવે છે. રંગરોગાન થાય છે, બાળકોને તૈયાર કરવામાં આવે છે અને બધું ‘સમસૂતરું’ બતાવવામાં આવે છે. પરંતુ વાસણ ગામની સરકારી શાળામાં સરપ્રાઈઝ વિઝિટ દરમિયાન આવું કશું જ નહોતું.
સવારના 10:30 વાગ્યાનો સમય હતો. શાળામાં રિસેસ પૂરી થઈને શૈક્ષણિક કાર્ય શરૂ થઈ ગયું હતું. તે સમયે અચાનક શાળાના કમ્પાઉન્ડમાં સાદી સરકારી ગાડીઓ આવીને ઉભી રહી. શાળાના આચાર્ય અને શિક્ષકો કઈ સમજે તે પહેલાં જ ગુજરાતના શિક્ષણ મંત્રી અને રાજ્ય કક્ષાના શિક્ષણ મંત્રી ગાડીમાંથી ઉતર્યા અને સીધા જ વર્ગખંડો તરફ પ્રયાણ કર્યું. મંત્રીઓને અચાનક પોતાની સામે જોઈને સ્ટાફમાં દોડધામ મચી ગઈ હતી. પરંતુ મંત્રીઓનો ઉદ્દેશ્ય કોઈને ડરાવવાનો નહીં, પણ વાસ્તવિકતા જાણવાનો હતો.
આ મુલાકાતનો સૌથી રોચક ભાગ એ હતો કે મંત્રીઓ આચાર્યની ઓફિસમાં બેસવાને બદલે સીધા ધોરણ 6, 7 અને 8 ના વર્ગખંડોમાં ગયા. તેઓ વિદ્યાર્થીઓની વચ્ચે પાટલી (Bench) પર બેસી ગયા અને એક શિક્ષકની જેમ નહીં, પણ એક વાલી અને મિત્રની જેમ વિદ્યાર્થીઓ સાથે સંવાદ સાધ્યો.
2. પાયાનું શિક્ષણ અને વાંચન-લેખન કૌશલ્યની કસોટી
શિક્ષણ વિભાગનો દાવો છે કે ‘મિશન સ્કૂલ્સ ઓફ એક્સેલન્સ’ અને ‘ગુણોત્સવ’ જેવા કાર્યક્રમો દ્વારા શિક્ષણનું સ્તર સુધર્યું છે. આ દાવાની ખરાઈ કરવા માટે વાસણ ગામની સરકારી શાળામાં સરપ્રાઈઝ વિઝિટ દરમિયાન મંત્રીઓએ પુસ્તકો હાથમાં લીધા.
ગુજરાતી અને ગણિતનું મૂલ્યાંકન: મંત્રીઓએ ધોરણ 7 ના વિદ્યાર્થીઓને ગુજરાતી પાઠ્યપુસ્તકમાંથી ફકરો વાંચવાનું કહ્યું. આશ્ચર્ય અને આનંદની વાત એ હતી કે ગ્રામીણ વિસ્તારના વિદ્યાર્થીઓ હોવા છતાં, મોટાભાગના બાળકોએ સ્પષ્ટ ઉચ્ચાર સાથે વાંચન કર્યું. જોકે, કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ અટકી-અટકીને વાંચતા હતા, જેના પર મંત્રીએ શિક્ષકોને ટકોર કરી કે “ભાષા પર પકડ એ શિક્ષણનો પાયો છે. જો બાળક વાંચી નહીં શકે, તો તે વિજ્ઞાન કે સામાજિક વિજ્ઞાન કેવી રીતે સમજશે?” ત્યારબાદ ગણિતનો વારો આવ્યો. મંત્રીએ બોર્ડ પર જઈને ગુણાકાર અને ભાગાકારના દાખલા આપ્યા. વિદ્યાર્થીઓને તે દાખલા ગણવા માટે કહેવામાં આવ્યું. આ એક ‘લાઈવ ટેસ્ટ’ હતી. જે વિદ્યાર્થીઓએ સાચા જવાબો આપ્યા, તેમને મંત્રીઓએ શાબાશી આપી અને પેન ભેટમાં આપી. આનાથી વર્ગખંડનું વાતાવરણ હળવું થયું અને બાળકોનો ડર દૂર થયો.
3. ‘પ્રિય’ અને ડિજિટલ શિક્ષણની તપાસ
2026 માં શિક્ષણ માત્ર ચોપડીઓ પૂરતું સીમિત નથી રહ્યું. ગુજરાત સરકારે શાળાઓમાં સ્માર્ટ ક્લાસ, જ્ઞાનકુંજ પ્રોજેક્ટ અને કોમ્પ્યુટર લેબની સુવિધાઓ આપી છે. વાસણ ગામની સરકારી શાળામાં સરપ્રાઈઝ વિઝિટ નો એક મુખ્ય હેતુ એ પણ તપાસવાનો હતો કે આ મોંઘા સાધનોનો ઉપયોગ થાય છે કે તે ધૂળ ખાઈ રહ્યા છે.
મંત્રીઓએ કોમ્પ્યુટર લેબની મુલાકાત લીધી. તેમણે ત્યાં હાજર વિદ્યાર્થીઓને કોમ્પ્યુટર ચાલુ કરવા અને બેઝિક પ્રોગ્રામ્સ ઓપરેટ કરવા કહ્યું. સ્માર્ટ ક્લાસમાં જઈને તેમણે શિક્ષકોને પૂછ્યું કે “તમે છેલ્લે ક્યારે ડિજિટલ બોર્ડનો ઉપયોગ કરીને પાઠ ભણાવ્યો હતો?” તેમણે ડિજિટલ કન્ટેન્ટની ગુણવત્તા પણ ચકાસી. મંત્રીએ ભારપૂર્વક કહ્યું કે, “ટેકનોલોજી એ સાધન છે, સાધ્ય નથી. જો શિક્ષક સ્માર્ટ બોર્ડનો ઉપયોગ કરીને વિષયને રસપ્રદ નહીં બનાવે, તો લાખો રૂપિયાનો ખર્ચ વ્યર્થ છે.” તેમણે શિક્ષકોને તાકીદ કરી કે બાળકોને માત્ર ગેમ્સ રમવા માટે નહીં, પણ કોડિંગ અને ઇન્ટરનેટના રચનાત્મક ઉપયોગ માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે.
4. શિક્ષકોની હાજરી અને ઓનલાઇન એટેન્ડન્સ સિસ્ટમ
સરકારી શાળાઓમાં શિક્ષકોની અનિયમિતતા એક જૂનો પ્રશ્ન રહ્યો છે. રાજ્ય સરકારે આ માટે ઓનલાઇન હાજરી અને ફેસ રેકગ્નિશન સિસ્ટમ લાગુ કરી છે. વાસણ ગામની સરકારી શાળામાં સરપ્રાઈઝ વિઝિટ દરમિયાન મંત્રીઓએ રજિસ્ટર મંગાવ્યું અને તેને ઓનલાઇન પોર્ટલ સાથે સરખાવ્યું. સદભાગ્યે, આ શાળામાં શિક્ષકોની હાજરી સંતોષકારક જણાઈ હતી. મંત્રીઓએ શિક્ષકો સાથે ‘સ્ટાફ રૂમ’ માં બેસીને ચર્ચા કરી. તેમણે શિક્ષકોને પડતી મુશ્કેલીઓ વિશે પૂછ્યું. શિક્ષકોએ બિન-શૈક્ષણિક કામગીરીના ભારણ વિશે વાત કરી. મંત્રીએ ખાતરી આપી કે સરકારનો પ્રયાસ છે કે શિક્ષક માત્ર શિક્ષણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે. તેમણે કહ્યું, “તમારા હાથમાં રાષ્ટ્રનું ભવિષ્ય છે. જો તમે વર્ગખંડમાં 100% આપશો, તો ગુજરાતનું ભવિષ્ય ઉજ્જવળ છે.”
5. મધ્યાહન ભોજન (Mid-Day Meal): સ્વાદ અને સ્વાસ્થ્યની પરખ
શિક્ષણની સાથે બાળકના સ્વાસ્થ્યનો પણ સીધો સંબંધ છે. મંત્રીઓની વાસણ ગામની સરકારી શાળામાં સરપ્રાઈઝ વિઝિટ માત્ર વર્ગખંડો પૂરતી સીમિત ન હતી. તેઓ સીધા રસોડા (Kitchen Shed) તરફ ગયા. ત્યાં મધ્યાહન ભોજન તૈયાર થઈ રહ્યું હતું. મંત્રીઓએ ભોજનની ગુણવત્તા ચકાસવા માટે પોતે ભોજનનો સ્વાદ ચાખ્યો. તેમણે દાળ અને શાકમાં વપરાયેલા મસાલા અને તેલની ગુણવત્તા તપાસી. રસોઈયા અને મદદનીશો સાથે વાત કરીને તેમણે પૂછ્યું કે “બાળકોને મેન્યુ મુજબ જમવાનું મળે છે કે નહીં?” તેમણે સાફ-સફાઈ અને હાઈજીન પર ખાસ ભાર મૂક્યો. મંત્રીએ કહ્યું, “આ બાળકો ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના છે. તેમના માટે આ ભોજન પોષણનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. તેમાં કોઈ પણ પ્રકારની બેદરકારી ચલાવી લેવામાં આવશે નહીં.”
6. ભૌતિક સુવિધાઓ: શૌચાલય અને પાણીની વ્યવસ્થા
સ્વચ્છ ભારત મિશન હેઠળ શાળાઓમાં શૌચાલયો તો બની ગયા છે, પણ તેની જાળવણી એક મોટો પ્રશ્ન છે. મંત્રીઓએ વિદ્યાર્થીઓ માટેના શૌચાલયોનું નિરીક્ષણ કર્યું. પાણીની વ્યવસ્થા, નળમાં પાણી આવે છે કે નહીં અને સફાઈ થાય છે કે નહીં, તે જાતે જોયું. પીવાના પાણીની ટાંકી અને આર.ઓ. પ્લાન્ટ (RO Plant) ની સ્થિતિ પણ ચકાસવામાં આવી. વાસણ ગામની સરકારી શાળામાં સરપ્રાઈઝ વિઝિટ દરમિયાન મંત્રીએ શાળાના આચાર્યને સૂચના આપી કે શાળાનું કમ્પાઉન્ડ સ્વચ્છ રહેવું જોઈએ અને બાળકોને આરોગ્યપ્રદ વાતાવરણ મળવું જોઈએ.
7. આચાર્ય અને એસ.એમ.સી. (SMC) સાથે સંવાદ
શાળાના સંચાલનમાં સ્કૂલ મેનેજમેન્ટ કમિટી (SMC) ની ભૂમિકા મહત્વની હોય છે. મંત્રીઓએ આચાર્ય પાસેથી જાણ્યું કે એસ.એમ.સી.ની મિટિંગો નિયમિત થાય છે કે નહીં? શું ગામના વાલીઓ શાળાની પ્રવૃત્તિઓમાં રસ લે છે? મંત્રીએ કહ્યું, “શાળા એ ગામનું હૃદય છે. જ્યાં સુધી ગામના લોકો શાળાને પોતાની નહીં માને, ત્યાં સુધી શિક્ષણમાં સુધારો નહીં આવે.” તેમણે આચાર્યને ગામના સરપંચ અને આગેવાનો સાથે સંપર્ક રાખીને શાળાના વિકાસ માટે લોકભાગીદારી વધારવા અનુરોધ કર્યો.
8. શિક્ષણ મંત્રીનો સંદેશ: “જવાબદારી અને પારદર્શિતા”
મુલાકાતના અંતે, મંત્રીઓએ મીડિયા સાથેની વાતચીતમાં જણાવ્યું હતું કે આ વાસણ ગામની સરકારી શાળામાં સરપ્રાઈઝ વિઝિટ કોઈ એકલદોકલ ઘટના નથી, પણ આ એક ઝુંબેશની શરૂઆત છે. તેમણે કહ્યું, “અમે ગાંધીનગરમાં એસી ચેમ્બરમાં બેસીને રિપોર્ટ્સ જોવા નથી માંગતા. અમે ગ્રાઉન્ડ રિયાલિટી જોવા માંગીએ છીએ. વાસણ ગામની શાળામાં અમને ઘણું સારું કામ જોવા મળ્યું, પણ હજુ સુધારાને અવકાશ છે. જ્યાં કમી દેખાઈ છે, ત્યાં અમે સુધારા માટે સૂચના આપી છે.” તેમણે રાજ્યના તમામ જિલ્લા શિક્ષણાધિકારીઓ (DEO) અને પ્રાથમિક શિક્ષણાધિકારીઓ (DPEO) ને કડક સંદેશ આપ્યો કે તેઓ પણ નિયમિત રીતે શાળાઓની મુલાકાત લે. માત્ર કાગળ પર ‘ઓલ ઇઝ વેલ’ લખવાથી શિક્ષણ સુધરશે નહીં.
9. ગુજરાતની શિક્ષણ વ્યવસ્થા: પડકારો અને ભવિષ્ય
આ મુલાકાતના સંદર્ભમાં જો આપણે ગુજરાતની શિક્ષણ વ્યવસ્થાનું વિશ્લેષણ કરીએ તો જણાય છે કે સરકાર પ્રયાસો કરી રહી છે, પણ પડકારો હજુ પણ છે.
- શિક્ષકોની ઘટ: ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ઘણા વિષયોના નિષ્ણાત શિક્ષકોની ઘટ છે. જોકે, સરકાર ભરતી પ્રક્રિયા કરી રહી છે, પણ અંતરિયાળ ગામોમાં શિક્ષકો ટકતા નથી.
- ડ્રોપ-આઉટ રેશિયો: ધોરણ 8 પછી ડ્રોપ-આઉટ રેશિયો ઘટાડવો એક પડકાર છે.
- ખાનગી શાળાઓ સામે સ્પર્ધા: વાલીઓનો ઝુકાવ અંગ્રેજી માધ્યમની ખાનગી શાળાઓ તરફ વધ્યો છે. સરકારી શાળાઓએ પોતાની વિશ્વસનીયતા પાછી મેળવવા માટે શિક્ષણની ગુણવત્તામાં ધરખમ સુધારો કરવો પડશે.
વાસણ ગામની સરકારી શાળામાં સરપ્રાઈઝ વિઝિટ જેવી ઘટનાઓ એ સાબિત કરે છે કે રાજકીય નેતૃત્વ હવે શિક્ષણને ગંભીરતાથી લઈ રહ્યું છે. જ્યારે મંત્રી પોતે વર્ગખંડમાં જાય છે, ત્યારે તંત્રમાં એક ભય મિશ્રિત સતર્કતા આવે છે.
10. મિશન સ્કૂલ્સ ઓફ એક્સેલન્સની અસર
વિશ્વ બેંકની સહાયથી ચાલતા ‘મિશન સ્કૂલ્સ ઓફ એક્સેલન્સ’ પ્રોજેક્ટ હેઠળ ગુજરાતની હજારો શાળાઓનું નવીનીકરણ થઈ રહ્યું છે. વાસણ ગામની શાળામાં પણ નવા વર્ગખંડો અને સુવિધાઓ જોવા મળી. આ પ્રોજેક્ટનો ઉદ્દેશ્ય ભૌતિક સુવિધાઓની સાથે શિક્ષણની ગુણવત્તા સુધારવાનો પણ છે. મંત્રીએ ખાતરી કરી કે જે ગ્રાન્ટ ફાળવવામાં આવે છે, તેનો સદુપયોગ થાય.
11. વિદ્યાર્થીઓનો પ્રતિભાવ: ડરને બદલે ઉત્સાહ
મંત્રીઓની મુલાકાત પછી વિદ્યાર્થીઓમાં એક અલગ જ ઉત્સાહ જોવા મળ્યો હતો. જે બાળકો ક્યારેય કોઈ અધિકારીને મળ્યા નહોતા, તેમણે રાજ્યના શિક્ષણ મંત્રી સાથે વાત કરી હતી. એક વિદ્યાર્થીએ કહ્યું, “સાહેબે મને પૂછ્યું કે તારે શું બનવું છે? મેં કહ્યું મારે ડોક્ટર બનવું છે. તેમણે મને કહ્યું કે ખૂબ મહેનત કરજે, સરકાર તારી સાથે છે.” આ પ્રોત્સાહન બાળકના જીવનમાં મોટો બદલાવ લાવી શકે છે.
12. અન્ય શાળાઓ માટે ચેતવણીનો ઘંટ
વાસણ ગામની સરકારી શાળામાં સરપ્રાઈઝ વિઝિટ ના સમાચાર વાયુવેગે રાજ્યભરમાં પ્રસરી ગયા. આસપાસના ગામોની અને જિલ્લાની અન્ય શાળાઓના આચાર્યો અને શિક્ષકો સતર્ક થઈ ગયા. આ એક ‘ચેતવણીનો ઘંટ’ છે કે મંત્રી ગમે ત્યારે, ગમે ત્યાં આવી શકે છે. આ ડર નથી, પણ ફરજ પ્રત્યેની સભાનતા છે. શિક્ષણ વિભાગનો ઉદ્દેશ્ય એ છે કે શિક્ષકો માત્ર મંત્રી આવે ત્યારે જ નહીં, પણ વર્ષના 365 દિવસ આવી જ નિષ્ઠાથી કામ કરે.
13. રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) નો અમલ
2026 માં રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ સંપૂર્ણપણે અમલમાં આવી ચૂકી છે. મંત્રીઓએ તપાસ્યું કે શું શાળામાં NEP મુજબ પ્રવૃત્તિ આધારિત શિક્ષણ અપાય છે? શું ગોખણપટ્ટીને બદલે સમજણ પર ભાર મૂકવામાં આવે છે? વાસણ ગામની શાળામાં તેમણે જોયું કે શિક્ષકો હવે ટીએલએમ (Teaching Learning Material) નો ઉપયોગ કરીને બાળકોને સરળ રીતે સમજાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.
14. વાલીઓની અપેક્ષાઓ
આ મુલાકાત વખતે શાળાના દરવાજે કેટલાક ગ્રામજનો પણ એકઠા થઈ ગયા હતા. મંત્રીએ તેમની સાથે પણ વાત કરી. વાલીઓએ રજૂઆત કરી કે ગામમાં ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળા (ધોરણ 11-12) ની સુવિધા વધારવામાં આવે જેથી દીકરીઓને બહાર ગામ ભણવા ન જવું પડે. મંત્રીએ આ બાબતે હકારાત્મક વિચારણા કરવાની ખાતરી આપી. વાલીઓનો સંતોષ એ જ શિક્ષણ વિભાગની સાચી સફળતા છે.
15. એક સકારાત્મક પગલું
અંતમાં, 17 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ શિક્ષણ મંત્રી અને રાજ્ય શિક્ષણ મંત્રી દ્વારા કરવામાં આવેલી વાસણ ગામની સરકારી શાળામાં સરપ્રાઈઝ વિઝિટ એક અત્યંત આવકારદાયક અને સકારાત્મક પગલું છે. આ માત્ર એક ફોટો-ઓપ (Photo-op) નહોતું, પણ શિક્ષણ વ્યવસ્થાની નાડ તપાસવાનો પ્રામાણિક પ્રયાસ હતો.
આ મુલાકાતથી સાબિત થાય છે કે:
- સરકાર શિક્ષણની ગુણવત્તા સુધારવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે.
- સરકારી શાળાઓમાં પણ સારું શિક્ષણ મળી શકે છે, બસ યોગ્ય દેખરેખની જરૂર છે.
- શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચેનો સંવાદ અને સુવિધાઓનો સદુપયોગ જ પરિણામ લાવી શકે છે.
આપણે આશા રાખીએ કે આવી મુલાકાતો માત્ર એક ગામ પૂરતી સીમિત ન રહે, પરંતુ રાજ્યના દરેક ખૂણે આવેલી શાળાઓમાં આવા નિરીક્ષણો થતા રહે. જ્યારે શાસક અને પ્રશાસક વર્ગખંડ સુધી પહોંચે છે, ત્યારે જ સાચું ‘વાંચે ગુજરાત, ભણે ગુજરાત’ સાર્થક થાય છે. વાસણ ગામની શાળા આજે રાજ્ય માટે એક ઉદાહરણ બની છે, અને આ મુલાકાત શિક્ષણ જગતમાં નવા પ્રાણ ફૂંકશે તેવી શ્રદ્ધા જાગી છે.