સંગમ નગરી પ્રયાગરાજ, જ્યાં હાલમાં આસ્થાનો મહાકુંભ એટલે કે માઘ મેળો (Magh Mela 2026) ચાલી રહ્યો છે, ત્યાં ધર્મ અને પ્રશાસન વચ્ચે એક મોટો વિવાદ છેડાઈ ગયો છે. સામાન્ય રીતે સાધુ-સંતોના આશીર્વાદ લેવા માટે લાઈનમાં ઉભા રહેતા અધિકારીઓએ આજે એક એવું પગલું ભર્યું છે જેનાથી સનાતન ધર્મના સર્વોચ્ચ પદ ‘શંકરાચાર્ય’ની ગરિમા અને નિયમો પર મોટી ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે.
માઘ મેળા પ્રશાસને જ્યોતિર્પીઠ બદ્રીનાથના દાવેદાર સ્વામી અવિમુક્તેશ્વરાનંદ સરસ્વતી (Swami Avimukteshwaranand Saraswati) ને એક કારણદર્શક નોટિસ (Show Cause Notice) પાઠવી છે. આ નોટિસમાં પ્રશાસને તેમને સીધો અને અણીયારો સવાલ પૂછ્યો છે: “તમે જ્યોતિર્પીઠના શંકરાચાર્ય કેવી રીતે છો? તમારા પદ અંગેના પુરાવા રજૂ કરો.”
આ નોટિસ મળતાની સાથે જ અવિમુક્તેશ્વરાનંદના શિબિરમાં અને તેમના અનુયાયીઓમાં ભારે રોષ ફેલાયો છે. આ ઘટના માત્ર એક નોટિસ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેની પાછળ દશકો જૂનો કાનૂની વિવાદ, મઠોની રાજનીતિ અને સરકાર સાથેના સંબંધોનું ગણિત જોડાયેલું છે.
ભાગ 1: શું છે સમગ્ર મામલો? – નોટિસ પાછળનું કારણ
પ્રયાગરાજમાં દર વર્ષે ભરાતા માઘ મેળામાં અને કુંભ મેળામાં સાધુ-સંતોને જમીન અને સુવિધાઓની ફાળવણી કરવામાં આવે છે. આ ફાળવણી સંતોના પદ અને હોદ્દા મુજબ હોય છે. ‘શંકરાચાર્ય’ પદ સનાતન ધર્મમાં સર્વોચ્ચ છે, તેથી તેમને સૌથી વધુ જમીન, સુરક્ષા અને સુવિધાઓ મળે છે.
પ્રશાસનની દલીલ
માઘ મેળાના અધિકારીઓનું કહેવું છે કે:
- કોર્ટનો સ્ટે: જ્યોતિર્પીઠ શંકરાચાર્યના પદને લઈને કોર્ટમાં કેસ ચાલી રહ્યો છે. અવિમુક્તેશ્વરાનંદના પટ્ટાભિષેક (તાજપોશી) પર સુપ્રીમ કોર્ટ અથવા હાઈકોર્ટના જૂના આદેશો મુજબ રોક (Stay) હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
- બીજા દાવેદાર: આ જ પીઠ પર સ્વામી વાસુદેવાનંદ સરસ્વતી પણ દાવો કરે છે. જ્યારે એક જ પદ માટે બે દાવેદાર હોય, ત્યારે પ્રશાસન કોને ‘શંકરાચાર્ય’ માનીને સુવિધા આપે?
- નિયમોનું પાલન: પ્રશાસને કહ્યું છે કે સરકારી સુવિધાઓ અને ‘શંકરાચાર્ય’ તરીકેનું સન્માન આપતા પહેલા અમારે ખાતરી કરવી પડે કે કાનૂની રીતે તેઓ આ પદ પર બિરાજમાન છે કે નહીં.
તેથી, જમીન ફાળવણી પહેલા પ્રશાસને અવિમુક્તેશ્વરાનંદને પૂછ્યું છે કે શું કોર્ટે તેમને શંકરાચાર્ય તરીકે માન્યતા આપી છે? જો હા, તો તેના દસ્તાવેજો રજૂ કરો.
ભાગ 2: શંકરાચાર્ય અવિમુક્તેશ્વરાનંદની પ્રતિક્રિયા – “આ ધર્મ સત્તાનું અપમાન છે”
સ્વામી અવિમુક્તેશ્વરાનંદ, જેઓ પોતાના બેબાક નિવેદનો માટે જાણીતા છે, તેમણે આ નોટિસને ધર્મ સત્તા પર પ્રશાસનનો હુમલો ગણાવ્યો છે. તેમના આશ્રમ અને શિષ્યો તરફથી તીખી પ્રતિક્રિયા આવી છે.
મુખ્ય મુદ્દાઓ:
- “અમે સર્ટિફિકેટના મોહતાજ નથી”: તેમના શિષ્યોનું કહેવું છે કે શંકરાચાર્યની નિમણૂક સનાતન પરંપરા અને અખાડાઓ દ્વારા થાય છે, કોઈ સરકારી બાબુ (Clerk) દ્વારા નહીં. પ્રશાસન પાસે શંકરાચાર્યની પરીક્ષા લેવાનો કોઈ અધિકાર નથી.
- રાજકીય ષડયંત્ર: સ્વામી અવિમુક્તેશ્વરાનંદ અવારનવાર સરકારની નીતિઓની ટીકા કરતા રહે છે (જેમ કે જોશીમઠ વિવાદ સમયે). તેમના સમર્થકોનો આરોપ છે કે સરકાર તેમને હેરાન કરવા માટે પ્રશાસનનો ઉપયોગ કરી રહી છે.
- મેળાનો બહિષ્કાર?: એવી પણ ચર્ચા છે કે જો પ્રશાસન માફી નહીં માંગે અથવા સન્માનજનક રીતે જમીન નહીં આપે, તો તેઓ માઘ મેળાનો બહિષ્કાર કરી શકે છે અથવા ધરણા પર બેસી શકે છે.
ભાગ 3: જ્યોતિર્પીઠનો વિવાદ શું છે? (The History of Conflict)
આ નોટિસને સમજવા માટે આપણે ઈતિહાસમાં જવું પડશે. આદિ શંકરાચાર્ય દ્વારા સ્થાપિત ચાર પીઠોમાંની એક એટલે ઉત્તરાખંડ સ્થિત જ્યોતિર્પીઠ (Jyotirmath). આ પીઠ પર શંકરાચાર્ય કોણ બનશે, તેને લઈને વર્ષોથી વિવાદ ચાલે છે.
સ્વરૂપાનંદ સરસ્વતી vs વાસુદેવાનંદ સરસ્વતી
વર્ષો સુધી દિવંગત સ્વામી સ્વરૂપાનંદ સરસ્વતી જ્યોતિર્પીઠ અને દ્વારકા પીઠ બંનેના શંકરાચાર્ય હતા. પરંતુ સ્વામી વાસુદેવાનંદ સરસ્વતી એ જ્યોતિર્પીઠ પર પોતાનો દાવો કર્યો હતો. આ મામલો દાયકાઓ સુધી કોર્ટમાં ચાલ્યો.
અવિમુક્તેશ્વરાનંદની નિમણૂક
2022માં સ્વામી સ્વરૂપાનંદ સરસ્વતીના નિધન બાદ, તેમના શિષ્ય સ્વામી અવિમુક્તેશ્વરાનંદને જ્યોતિર્પીઠના નવા શંકરાચાર્ય તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. જોકે, આ જાહેરાતને બીજા જૂથે અને અખાડા પરિષદના અમુક હિસ્સાએ પડકારી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ આ મામલે અરજી થઈ હતી કે જ્યાં સુધી કોર્ટનો આખરી ફેંસલો ન આવે ત્યાં સુધી નવા શંકરાચાર્યનો પટ્ટાભિષેક રોકવામાં આવે.
આ કાનૂની ગૂંચવણને કારણે જ પ્રયાગરાજ પ્રશાસન હવે દસ્તાવેજો માંગી રહ્યું છે.
ભાગ 4: ધર્મ vs કાયદો – કોણ મોટું?
આ ઘટનાએ એક મોટી ચર્ચા જગાડી છે: શું ધાર્મિક પદોની માન્યતા કોર્ટ નક્કી કરશે કે પરંપરા?
- પરંપરાવાદી પક્ષ: સનાતન ધર્મની પરંપરા મુજબ, શંકરાચાર્યની પસંદગી વિદ્વાન સંતો અને મઠની પરંપરા મુજબ થાય છે. તેમાં કોર્ટ કે સરકારની કોઈ ભૂમિકા હોવી ન જોઈએ.
- કાનૂની પક્ષ: ભારત એક લોકશાહી દેશ છે. જ્યારે મિલકત, ટ્રસ્ટ અને સત્તાનો પ્રશ્ન આવે, ત્યારે કાયદો સર્વોપરી છે. જ્યોતિર્પીઠ ટ્રસ્ટ સાથે કરોડોની સંપત્તિ અને અધિકારો જોડાયેલા છે, તેથી કોર્ટનો નિર્ણય માન્ય રાખવો પડે.
પ્રશાસન દલીલ કરે છે કે જો અમે એક જૂથને ‘શંકરાચાર્ય’ માની લઈએ, તો બીજું જૂથ કોર્ટના આદેશના તિરસ્કાર (Contempt of Court) નો કેસ અમારા પર કરી શકે છે. તેથી અધિકારીઓ પોતાની ચામડી બચાવવા માટે ‘નોટિસ’નો રસ્તો અપનાવી રહ્યા છે.
ભાગ 5: વિરોધી જૂથ (સ્વામી વાસુદેવાનંદ) ની ભૂમિકા
આ નોટિસ પાછળ વિરોધી જૂથ, એટલે કે સ્વામી વાસુદેવાનંદ સરસ્વતીના જૂથનો પણ હાથ હોવાની ચર્ચા છે.
- વાસુદેવાનંદ સરસ્વતી જૂથનો દાવો છે કે કોર્ટે અવિમુક્તેશ્વરાનંદના અભિષેક પર રોક લગાવી છે, તેથી તેઓ પોતાને શંકરાચાર્ય લખી શકતા નથી.
- તેમણે પ્રશાસન સમક્ષ રજૂઆત કરી હતી કે અવિમુક્તેશ્વરાનંદને ‘શંકરાચાર્ય’ તરીકેની સરકારી સુવિધાઓ ન મળવી જોઈએ.
- પ્રશાસન પર બંને બાજુથી દબાણ છે. એક તરફ પરંપરા અને જનસમર્થન છે, તો બીજી તરફ કાનૂની આદેશો છે.
ભાગ 6: માઘ મેળા અને આગામી કુંભ પર અસર
2026 નો માઘ મેળો એ 2025-26 ના મહાકુંભની તૈયારી સમાન છે. પ્રયાગરાજમાં સંતોની નારાજગી સરકારને પાલવે તેમ નથી.
- શાહી સ્નાન: જો શંકરાચાર્ય જેવા મોટા સંતો નારાજ થાય, તો શાહી સ્નાન અને શોભાયાત્રાઓ પર અસર પડી શકે છે.
- ભક્તોની ભાવના: લાખો ભક્તો અવિમુક્તેશ્વરાનંદને પોતાના ગુરુ માને છે. જો તેમનું અપમાન થશે, તો મેળામાં કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિ બગડી શકે છે.
ભાગ 7: સરકારનું વલણ – રાજકીય સમીકરણો
ઉત્તર પ્રદેશમાં યોગી આદિત્યનાથની સરકાર છે, જે સંતોને સન્માન આપવા માટે જાણીતી છે. પરંતુ સ્વામી અવિમુક્તેશ્વરાનંદ સાથે સરકારના સંબંધો હંમેશા ઉતાર-ચઢાવ વાળા રહ્યા છે.
- રામ મંદિર પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા સમયે પણ અવિમુક્તેશ્વરાનંદે શાસ્ત્રોના નિયમોનો હવાલો આપીને અમુક પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા.
- તે સમયે પણ તેમની અને ભાજપ સમર્થકો વચ્ચે સોશિયલ મીડિયા વોર જોવા મળ્યું હતું.
- રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે પ્રશાસનનું આ કડક વલણ કદાચ ‘ઉપરના ઈશારે’ લેવાયેલું પગલું પણ હોઈ શકે છે.
હવે આગળ શું?
હવે દડો સ્વામી અવિમુક્તેશ્વરાનંદના કોર્ટમાં છે. તેમની પાસે બે વિકલ્પો છે:
- કાનૂની જવાબ: તેઓ પોતાના વકીલો મારફતે પ્રશાસનને કોર્ટના સ્ટેટસ અને પોતાની નિમણૂકના દસ્તાવેજો મોકલે.
- સંઘર્ષ: તેઓ આ નોટિસનો જવાબ આપવાનો ઈન્કાર કરે અને આને ધર્મ પર આક્રમણ ગણાવી આંદોલન છેડે.
પ્રયાગરાજમાં ગંગા કિનારે ઠંડી છે, પરંતુ આ નોટિસે માહોલ ગરમાવી દીધો છે. આવનારા 24 કલાકમાં નક્કી થશે કે શંકરાચાર્યનો શિબિર લાગશે કે પછી વિવાદનું વાવાઝોડું ફૂંકાશે.
તમારો અભિપ્રાય: શું પ્રશાસન દ્વારા શંકરાચાર્ય પાસે પુરાવા માંગવા યોગ્ય છે? કે આ ધાર્મિક બાબતોમાં બિનજરૂરી દખલગીરી છે? કોમેન્ટ બોક્સમાં જણાવો.
મગન લુહાર CTC News ના ફાઉન્ડર અને ઓનર છે. પત્રકારત્વ ઉપરાંત તેઓ એક જાણીતા અભિનેતા (Actor) પણ છે. કલા અને મીડિયા ક્ષેત્રે બહોળો અનુભવ ધરાવતા મગનભાઈએ સામાજિક જવાબદારીની ભાવના સાથે આ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મની સ્થાપના કરી છે. તેઓ ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિકાસ અને સામાજિક મુદ્દાઓને પોતાની આગવી શૈલીમાં વાચા આપવા માટે જાણીતા છે.