ગુજરાતની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને આબોહવા સામાન્ય રીતે ત્રણ સ્પષ્ટ ઋતુઓમાં વહેંચાયેલી છે: શિયાળો, ઉનાળો અને ચોમાસું. દરેક ઋતુનું પોતાનું આગવું મહત્વ અને જીવનચક્ર છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને ક્લાઈમેટ ચેન્જના કારણે આ ચક્રમાં મોટો વિક્ષેપ જોવા મળી રહ્યો છે. ખાસ કરીને જ્યારે હાડ થીજવતી ઠંડી પડવી જોઈએ, ત્યારે આકાશમાંથી પાણી વરસે તે ઘટના કોઈ પણ માટે આશ્ચર્યજનક અને ખેડૂતો માટે વિનાશક હોઈ શકે છે. હાલમાં જ ગુજરાતના વાતાવરણમાં એકાએક પલટો આવ્યો છે. જાન્યુઆરી મહિનાની કાતિલ ઠંડીની વચ્ચે રાજ્યના અનેક વિસ્તારોમાં, ખાસ કરીને કચ્છ અને મહેસાણા પંથકમાં કમોસમી વરસાદ ખાબક્યો છે. ગુજરાતમાં શિયાળે ચોમાસું બેઠું હોય તેવો ઘાટ સર્જાયો છે. આ અણધાર્યા માવઠાએ જગતના તાત ગણાતા ખેડૂતોની ચિંતામાં ઓર વધારો કર્યો છે. રવિ પાક લહેરાવાની તૈયારીમાં હતો ત્યાં જ કુદરતના આ કોપે ખેડૂતોના મોઢે આવેલો કોળિયો ઝૂંટવી લેવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
આ બ્લોગમાં આપણે ગુજરાતમાં સર્જાયેલી આ વિપરીત હવામાન પરિસ્થિતિ, કચ્છ અને મહેસાણામાં થયેલા નુકસાન, માવઠાના વૈજ્ઞાનિક કારણો, ખેતી પર તેની ગંભીર અસરો અને ખેડૂતોની વર્તમાન મનોસ્થિતિ વિશે વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.
ઋતુચક્રમાં બદલાવ: કુદરતનો કહેર
સામાન્ય રીતે ગુજરાતી પંચાંગ અને પરંપરા મુજબ શિયાળો એ સ્વાસ્થ્ય અને ખેતી માટે શ્રેષ્ઠ ઋતુ માનવામાં આવે છે. આ સમયે વાતાવરણ સૂકું અને ઠંડું હોય છે, જે ઘઉં, જીરું, રાયડો અને ચણા જેવા પાકો માટે અનુકૂળ હોય છે. પરંતુ જ્યારે આ સૂકા વાતાવરણમાં ભેજ ભળે છે અને વરસાદ પડે છે, ત્યારે તે અમૃત નહીં પણ ઝેર સમાન બની જાય છે. જેને આપણે સ્થાનિક ભાષામાં ‘માવઠું’ કહીએ છીએ. ગુજરાતમાં શિયાળે ચોમાસું જામ્યું હોય તેવા દ્રશ્યો અત્યારે જોવા મળી રહ્યા છે. વહેલી સવારે ધુમ્મસની ચાદર અને બપોરે વરસાદી છાંટા કે ઝાપટાંએ જનજીવન અસ્તવ્યસ્ત કરી નાખ્યું છે.
ખાસ કરીને ઉત્તર ગુજરાત અને કચ્છ જેવા સૂકા ગણાતા પ્રદેશોમાં આ સમયે વરસાદ પડવો એ ખૂબ જ દુર્લભ અને ચિંતાજનક બાબત છે. કચ્છનું રણ જે તેની શુષ્કતા માટે જાણીતું છે, ત્યાં કાદવ-કીચડના દ્રશ્યો જોવા મળી રહ્યા છે. મહેસાણા, જે મસાલા પાકોનું હબ ગણાય છે, ત્યાં ખેતરોમાં પાણી ભરાયા છે. આ ઘટના માત્ર હવામાનનો ફેરફાર નથી, પરંતુ આવનારા સમયમાં ખાદ્ય સુરક્ષા અને ગ્રામીણ અર્થતંત્ર પર પડનારા મોટા ફટકાનો સંકેત છે.
કચ્છમાં મેઘરાજાની અણધારી એન્ટ્રી
કચ્છ જિલ્લો, જે ગુજરાતનો સૌથી મોટો જિલ્લો છે, તે સામાન્ય રીતે ઓછા વરસાદ માટે જાણીતો છે. પરંતુ આ વખતે શિયાળામાં કચ્છ પર મેઘરાજાએ અણધારી મહેર (કે કહેર) કરી છે. પશ્ચિમ વિક્ષોભ (Western Disturbance) ની અસરને કારણે કચ્છના વાતાવરણમાં અચાનક પલટો આવ્યો હતો. લખપત, અબડાસા, નખત્રાણા અને ભુજ જેવા વિસ્તારોમાં આકાશ કાળા ડિબાંગ વાદળોથી ઘેરાઈ ગયું હતું અને જોતજોતામાં વરસાદી ઝાપટાં શરૂ થઈ ગયા હતા.
કચ્છમાં ખેતી મુખ્યત્વે ચોમાસા પર આધારિત હોય છે, પરંતુ જે ખેડૂતો પાસે સિંચાઈની સુવિધા છે તેઓ શિયાળામાં રવિ પાક લેતા હોય છે. કચ્છમાં જીરું, ઈસબગુલ, અને એરંડાનું વાવેતર મોટા પાયે થાય છે. કમોસમી વરસાદના કારણે આ પાકોને ભારે નુકસાન થવાની ભીતિ સેવાઈ રહી છે. ખેતરોમાં કાપણી માટે તૈયાર ઉભેલો પાક પલળી ગયો છે. ઘાસચારાને પણ નુકસાન થયું છે, જેના કારણે કચ્છના માલધારીઓ પણ ચિંતામાં મુકાયા છે. પશુધન માટેનો સૂકો ચારો પલળી જવાથી તેમાં ફૂગ લાગવાનો ભય રહે છે, જે પશુઓના સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક સાબિત થઈ શકે છે.
કચ્છના સફેદ રણમાં પણ આ વરસાદની અસર જોવા મળી છે. પ્રવાસન પર નભતા સ્થાનિક લોકો માટે પણ આ વરસાદ મુસીબત લઈને આવ્યો છે. રણોત્સવમાં આવેલા પ્રવાસીઓને પણ કમોસમી વરસાદનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, જેના કારણે પ્રવાસનની મજામાં ખલેલ પહોંચી હતી. પરંતુ સૌથી મોટી પીડા તો ધરતીપુત્રોની છે, જેઓ આકાશે મીટ માંડીને બેઠા હતા કે ક્યારે ઠંડી પડે અને પાક સારો થાય, પરંતુ તેના બદલે આકાશમાંથી પાણી વરસ્યું.
મહેસાણા પંથક: મસાલાના પાકો પર સંકટ
ઉત્તર ગુજરાતનું મહેસાણા જિલ્લો ખેતીમાં સમૃદ્ધ ગણાય છે. અહીંના ખેડૂતો ખૂબ જ મહેનતુ અને પ્રગતિશીલ છે. મહેસાણા, પાટણ અને બનાસકાંઠાનો વિસ્તાર જીરું, વરિયાળી, ઈસબગુલ અને રાયડાના ઉત્પાદન માટે વિશ્વભરમાં જાણીતો છે. જ્યારે ગુજરાતમાં શિયાળે ચોમાસું બેસે છે, ત્યારે સૌથી મોટો ફટકો આ રોકડિયા પાકોને પડે છે.
મહેસાણાના વિસનગર, ઊંઝા, ખેરાલુ અને સતલાસણા જેવા તાલુકાઓમાં કમોસમી વરસાદ નોંધાયો છે. આ સમયે જીરું અને વરિયાળી જેવા પાકો અત્યંત સંવેદનશીલ અવસ્થામાં હોય છે. જીરુંનો પાક તો એટલો નાજુક હોય છે કે વાતાવરણમાં થોડો પણ ભેજ વધે અથવા વાદળછાયું વાતાવરણ રહે તો પણ તેમાં રોગ આવવાની શક્યતા વધી જાય છે. ત્યાં તો સીધો વરસાદ પડવાથી ખેડૂતોના જીવ તાળવે ચોંટ્યા છે.
મહેસાણાના એપીએમસી (APMC) માર્કેટમાં પણ ખુલ્લામાં પડેલો અનાજનો જથ્થો પલળી જવાના અહેવાલો મળ્યા છે. ખેડૂતો જે માલ વેચવા લાવ્યા હતા તે પલળી જવાથી તેમને પોષણક્ષમ ભાવો મળવાની આશા પર પાણી ફરી વળ્યું છે. રાયડાના પાકમાં જ્યારે ફૂલ આવવાની અવસ્થા હોય અથવા દાણા ભરાવાની શરૂઆત હોય ત્યારે વરસાદ પડે તો ફૂલ ખરી પડે છે અને ઉત્પાદનમાં મોટો ઘટાડો થાય છે. ઘઉંના પાકને પણ પવન સાથેના વરસાદથી નુકસાન થયું છે. ઉભો પાક આડો પડી જવાથી દાણા પોચા રહી જાય છે અને હાર્વેસ્ટિંગમાં મુશ્કેલી પડે છે.
વૈજ્ઞાનિક કારણો: વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ અને ક્લાઈમેટ ચેન્જ
સામાન્ય માણસને પ્રશ્ન થાય કે શિયાળામાં વરસાદ કેમ? હવામાન વિભાગના નિષ્ણાતોના મતે, આ પરિસ્થિતિ માટે મુખ્યત્વે ‘વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ’ (Western Disturbance) જવાબદાર છે. આ એક પ્રકારનું વાવાઝોડું છે જે ભૂમધ્ય સમુદ્ર (Mediterranean Sea) માં ઉદ્ભવે છે અને પૂર્વ તરફ ગતિ કરે છે. જ્યારે આ સિસ્ટમ ભારત તરફ આવે છે ત્યારે તે હિમાલયના વિસ્તારોમાં હિમવર્ષા અને ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતના મેદાની વિસ્તારોમાં વરસાદ લાવે છે.
આ વખતે વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સની તીવ્રતા વધારે હતી અને તેની અસર ગુજરાત સુધી વર્તાઈ હતી. આ ઉપરાંત, અરબી સમુદ્રમાંથી આવતા ભેજવાળા પવનો અને ઉત્તર ભારત તરફથી આવતા ઠંડા પવનોનું મિશ્રણ થવાથી વાતાવરણમાં અસ્થિરતા સર્જાઈ હતી. જેના પરિણામે ‘ઈન્ડ્યુસ્ડ સાયક્લોનિક સર્ક્યુલેશન’ (Induced Cyclonic Circulation) સર્જાયું અને ગુજરાતના અનેક ભાગોમાં, ખાસ કરીને ઉત્તર ગુજરાત અને કચ્છમાં કમોસમી વરસાદ પડ્યો.
ક્લાઈમેટ ચેન્જ અથવા ગ્લોબલ વોર્મિંગ પણ આ અનિયમિતતા માટે મોટું કારણ છે. પૃથ્વીના તાપમાનમાં વધારો થવાથી હવામાનની પેટર્ન બદલાઈ રહી છે. ઋતુઓ તેમના નિયત સમય કરતા આગળ-પાછળ થઈ રહી છે અથવા એકબીજામાં ભળી રહી છે. ‘ગુજરાતમાં શિયાળે ચોમાસું’ જેવી ઘટનાઓ હવે સામાન્ય બનતી જાય છે, જે પર્યાવરણીય સંતુલન બગડ્યાની નિશાની છે.
ખેતી પર વજ્રાઘાત: રવિ પાકની બરબાદી
શિયાળુ પાક એટલે કે રવિ પાક માટે ઠંડીનું હોવું અનિવાર્ય છે. પરંતુ માવઠાએ આખું ગણિત બગાડી નાખ્યું છે. ચાલો જોઈએ કે કયા પાક પર કેવી અસર થઈ છે:
- જીરું (Cumin): જીરું એ ગુજરાતનો અને ખાસ કરીને ઉત્તર ગુજરાત-કચ્છનો સૌથી કિંમતી પાક છે. આ પાક વાતાવરણ પ્રત્યે ખૂબ જ સંવેદનશીલ હોય છે. વરસાદ અને ભેજવાળા વાતાવરણને કારણે જીરામાં ‘કાળિયો’ (Blight) અને ‘ભૂકી છારો’ (Powdery Mildew) જેવા રોગો આવવાની શક્યતા 100% વધી જાય છે. વરસાદના છાંટા જીરાના ફૂલને ખેરવી નાખે છે અને દાણા કાળા પડી જાય છે, જેનાથી તેની બજાર કિંમત સાવ તળિયે બેસી જાય છે.
- ઘઉં (Wheat): ઘઉં શિયાળાનો રાજા ગણાય છે. જ્યારે ઘઉંમાં ડૂંડીઓ આવી ગઈ હોય અને દાણા ભરાતા હોય ત્યારે માવઠું થાય તો દાણા કાળા પડી શકે છે. જો વરસાદ સાથે પવન પણ હોય તો ઉભો મોલ જમીનદોસ્ત થઈ જાય છે (Lodging), જેનાથી ઉત્પાદનમાં 20 થી 30 ટકાનો ઘટાડો થઈ શકે છે.
- રાયડો અને સરસવ: રાયડાના પાકમાં ફૂલ અવસ્થાએ વરસાદ પડે તો પરાગનયનની પ્રક્રિયા અટકી જાય છે અને ફૂલ ખરી પડે છે. આ ઉપરાંત, મોલો-મશી (Aphids) નામની જીવાતનો ઉપદ્રવ વધે છે. વાદળછાયું વાતાવરણ આ જીવાતો માટે સાનુકૂળ હોય છે.
- બટાટા (Potatoes): બનાસકાંઠા અને આસપાસના વિસ્તારોમાં બટાટાનું વાવેતર થાય છે. કમોસમી વરસાદથી જમીનમાં ભેજ વધે છે, જેના કારણે બટાટામાં સડો લાગવાની ભીતિ રહે છે. ‘પાછોતરો સુકારો’ (Late Blight) નામનો રોગ બટાટાના પાકને ખતમ કરી શકે છે.
- કઠોળ (ચણા): ચણાના પાકમાં પણ ફૂલ ખરી પડવાની અને ઈયળનો ઉપદ્રવ વધવાની સમસ્યા સર્જાય છે.
આર્થિક પાસાઓ: ખેડૂત પાયમાલીના આરે
ગુજરાતનો ખેડૂત પહેલેથી જ મોંઘા બિયારણ, ખાતર અને ડીઝલના ભાવ વધારાથી પરેશાન છે. તેવામાં કુદરતી આપત્તિ પડતા પડ્યા પર પાટું જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે. ખેડૂતોએ વ્યાજે પૈસા લઈને કે લોન લઈને વાવેતર કર્યું હોય છે. તેમની આખી આશા શિયાળુ પાક પર ટકેલી હોય છે.
જ્યારે ગુજરાતમાં શિયાળે ચોમાસું આવે છે, ત્યારે ખેડૂતની આર્થિક કરોડરજ્જુ તૂટી જાય છે. પાક નિષ્ફળ જવાથી માત્ર આવક જ નથી જતી, પરંતુ કરેલો ખર્ચ પણ માથે પડે છે. જીરા જેવા પાકમાં તો વીઘે હજારો રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે. જો પાક બગડે તો ખેડૂત દેવાના ડુંગર નીચે દબાઈ જાય છે.
વધુમાં, પાકની ગુણવત્તા બગડવાથી બજારમાં ભાવ મળતા નથી. કાળા પડેલા જીરા કે ઘઉંના કોઈ લેવાલ હોતા નથી. એપીએમસીમાં પણ ભાવ ગગડી જાય છે. આની સીધી અસર ગ્રામીણ અર્થવ્યવસ્થા પર પડે છે. ખેડૂત પાસે પૈસા ન હોય તો બજારમાં ખરીદી ઓછી થાય છે, જેની અસર વેપારીઓ અને અન્ય ઉદ્યોગો પર પણ પડે છે.
સરકારની ભૂમિકા અને ખેડૂતોની માંગ
આવી વિપરીત પરિસ્થિતિમાં ખેડૂતોની નજર સરકાર તરફ હોય છે. કચ્છ અને મહેસાણાના ખેડૂતો સરકાર પાસે તાત્કાલિક સર્વેની માંગ કરી રહ્યા છે. ખેડૂત સંગઠનોનું કહેવું છે કે સરકારે માત્ર જાહેરાતો કરવાને બદલે ખેતરે ખેતરે જઈને સાચું નુકસાન માપવું જોઈએ અને યોગ્ય વળતર આપવું જોઈએ.
પ્રધાનમંત્રી ફસલ વીમા યોજના કે અન્ય સહાય યોજનાઓનો લાભ ખેડૂતોને સરળતાથી અને ઝડપથી મળે તે ખૂબ જરૂરી છે. ઘણીવાર વહીવટી પ્રક્રિયા એટલી જટિલ અને લાંબી હોય છે કે ખેડૂતને મદદ મળતા મહિનાઓ કે વર્ષો નીકળી જાય છે. રાજ્ય સરકારે આ બાબતે સંવેદનશીલ બનીને નુકસાનગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં ‘રેડ એલર્ટ’ જેવી ગંભીરતા દાખવીને સહાય પેકેજ જાહેર કરવું જોઈએ.
ખેડૂતોની મુખ્ય માંગણીઓ નીચે મુજબ છે:
- સત્વરે નુકસાનનો સર્વે (પંચનામું) કરવામાં આવે.
- એસ.ડી.આર.એફ. (SDRF) ના ધારાધોરણો મુજબ ઉદાર હાથે સહાય ચૂકવવામાં આવે.
- પાક વીમા કંપનીઓ દ્વારા ક્લેમ સેટલમેન્ટ ઝડપી બનાવવામાં આવે.
- આગામી પાક માટે બિયારણ અને ખાતરમાં સબસિડી આપવામાં આવે.
આરોગ્ય પર અસર: બેવડી ઋતુનો માર
કમોસમી વરસાદ માત્ર ખેતીને જ નહીં, માનવ સ્વાસ્થ્યને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે. શિયાળાની ઠંડી અને વરસાદનો ભેજ, આ બંને ભેગા મળીને રોગચાળાને આમંત્રણ આપે છે. અત્યારે કચ્છ અને મહેસાણામાં ‘બેવડી ઋતુ’ નો અનુભવ થઈ રહ્યો છે. દિવસે ગરમી અને બફારો, સાંજે ઠંડી અને વચ્ચે વરસાદ.
આવા વાતાવરણમાં વાયરલ ઇન્ફેક્શન ઝડપથી ફેલાય છે. શરદી, ઉધરસ, તાવ, અને ગળાના ચેપના કેસો હોસ્પિટલોમાં વધી રહ્યા છે. ખાસ કરીને બાળકો અને વૃદ્ધોની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી હોવાથી તેઓ જલ્દી બીમાર પડે છે. મચ્છરજન્ય રોગો પણ માથું ઊંચકી શકે છે કારણ કે ઠેર ઠેર પાણી ભરાવાથી મચ્છરોનો ઉપદ્રવ વધે છે. મેલેરિયા અને ડેન્ગ્યુ જેવા રોગો શિયાળામાં પણ જોવા મળે તો નવાઈ નહીં.
ડોક્ટરો સલાહ આપી રહ્યા છે કે આવા સમયે પાણી ઉકાળીને પીવું જોઈએ અને બહારનો ખોરાક ટાળવો જોઈએ. ભીના થવાથી બચવું અને ગરમ કપડાં પહેરી રાખવા જોઈએ.
ભવિષ્યની ચિંતા: શું આ ન્યુ નોર્મલ છે?
પર્યાવરણશાસ્ત્રીઓ ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે આપણે હવે અનિશ્ચિત હવામાન માટે તૈયાર રહેવું પડશે. ‘ગુજરાતમાં શિયાળે ચોમાસું’ જેવી હેડલાઇન્સ હવે દર વર્ષે જોવા મળી શકે છે. ક્લાઈમેટ ચેન્જ એ ભવિષ્યની સમસ્યા નથી, તે વર્તમાનનું સંકટ છે.
જો દર વર્ષે આવું થશે તો આપણી પરંપરાગત ખેતી પદ્ધતિઓ નિષ્ફળ જશે. ખેડૂતોએ હવે હવામાન આધારિત ખેતી તરફ વળવું પડશે. ટૂંકા ગાળાના પાકો, રોગપ્રતિકારક જાતો અને ગ્રીનહાઉસ કે નેટહાઉસ જેવી આધુનિક પદ્ધતિઓ અપનાવવી પડશે. સરકારે પણ કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ સાથે મળીને સંશોધન કરવું પડશે કે બદલાતા હવામાનમાં કયા પાકો ટકી શકે છે.
ખેડૂતો માટે સાવચેતીના પગલાં
હાલની પરિસ્થિતિમાં કૃષિ નિષ્ણાતો ખેડૂતોને કેટલીક મહત્વની સલાહ આપી રહ્યા છે:
- પાણીનો નિકાલ: જો ખેતરમાં પાણી ભરાયા હોય તો તાત્કાલિક તેનો નિકાલ કરવો. મૂળમાં પાણી ભરાઈ રહેવાથી મૂળ સડી જાય છે.
- દવાનો છંટકાવ: વાતાવરણ ખુલ્લું થાય અને તડકો નીકળે ત્યારે તરત જ ફૂગનાશક (Fungicide) અને કીટનાશક દવાનો છંટકાવ કરવો જોઈએ. ખાસ કરીને જીરા અને બટાટામાં રોગ આવતા પહેલા જ પ્રોફીલેક્ટીક સ્પ્રે કરવો હિતાવહ છે.
- પિયત બંધ રાખવું: જમીનમાં ભેજ હોવાથી પિયત આપવાનું બંધ રાખવું.
- કાપણીમાં સાવધાની: જો પાક કાપણી માટે તૈયાર હોય તો હવામાનની આગાહી જોઈને જ કાપણી કરવી. કાપેલા પાકને સુરક્ષિત જગ્યાએ ઢાંકીને રાખવો.
સામાજિક જવાબદારી
આપણે એક સમાજ તરીકે પણ ખેડૂતોની પડખે ઉભા રહેવું જોઈએ. જ્યારે આપણે શાકભાજી કે અનાજ ખરીદીએ છીએ ત્યારે ભાવતાલ કરીએ છીએ, પરંતુ ખેડૂતની મહેનત અને જોખમનો વિચાર કરતા નથી. આવા કમોસમી વરસાદથી થયેલા નુકસાનને કારણે બજારમાં શાકભાજીના ભાવ વધે તો ગ્રાહક તરીકે આપણે સમજવું જોઈએ કે આ કુદરતી મારનું પરિણામ છે.
સોશિયલ મીડિયા અને અન્ય માધ્યમો દ્વારા ખેડૂતોના સમર્થનમાં અવાજ ઉઠાવવો જોઈએ જેથી સરકાર સુધી તેમની વાત પહોંચે. ખેડૂત બચશે તો જ આપણી થાળીમાં ભોજન આવશે.
ગુજરાતમાં શિયાળે ચોમાસું બેસવાની ઘટના એ કુદરતનો સ્પષ્ટ સંકેત છે કે પર્યાવરણનું સંતુલન ખોરવાયું છે. કચ્છ અને મહેસાણાના ખેડૂતો અત્યારે જે વેદના ભોગવી રહ્યા છે તે શબ્દોમાં વર્ણવવી મુશ્કેલ છે. આકાશી આફતે તેમના મોઢાનો કોળિયો છીનવી લીધો છે. માવઠું એ ખેડૂત માટે માત્ર વરસાદ નથી, પણ આંસુ છે.
આ સંકટના સમયે સરકાર, વહીવટી તંત્ર અને સમાજે સંવેદનશીલ બનીને ખેડૂતોની વહારે આવવું જોઈએ. માત્ર રાહત પેકેજો પૂરતા નથી, પરંતુ લાંબા ગાળાની નીતિઓ બનાવવી પડશે જે ક્લાઈમેટ ચેન્જના પડકારો સામે ખેતીને સુરક્ષિત કરી શકે. ખેડૂતોએ પણ હિંમત હાર્યા વગર વૈજ્ઞાનિક ખેતી પદ્ધતિઓ અપનાવીને આ કુદરતી પડકારોનો સામનો કરવો પડશે.
આશા રાખીએ કે મેઘરાજા હવે ખમૈયા કરે અને ફરીથી શિયાળાની ગુલાબી ઠંડી અને સોનેરી તડકો ગુજરાતના ખેતરોમાં લહેરાય, જેથી ધરતીપુત્રોના ચહેરા પર ફરી સ્મિત આવે. કારણ કે જ્યાં સુધી ખેડૂત ખુશ નહીં હોય, ત્યાં સુધી દેશ સાચા અર્થમાં સમૃદ્ધ નહીં થઈ શકે. કુદરતની આ અનિયમિતતા સામે માનવજાત લાચાર જરૂર છે, પણ જો આપણે એકબીજાનો સાથ આપીશું અને પર્યાવરણનું જતન કરીશું તો ચોક્કસ કોઈ રસ્તો નીકળશે. કચ્છ અને મહેસાણાના ખેડૂતોની આ વિપદા જલ્દી દૂર થાય તેવી પ્રાર્થના સાથે…
પાકવાર વિગતવાર નુકસાનનું વિશ્લેષણ
બ્લોગના આ વિભાગમાં આપણે કચ્છ અને મહેસાણામાં થતી મુખ્ય ખેતી અને માવઠાની તેના પર થતી સૂક્ષ્મ અસરો વિશે વધુ ઊંડાણપૂર્વક વાત કરીશું. ખેડૂતોની પીડાને સમજવા માટે પાકની ફિઝિયોલોજી (શારીરિક ક્રિયાઓ) પર વરસાદની અસર સમજવી જરૂરી છે.
- જીરુંની નાજુક સ્થિતિ: જીરું એ ‘જુગાર’ સમાન પાક ગણાય છે. જ્યારે વાતાવરણમાં ભેજ વધે છે ત્યારે જીરાના છોડ પર કાળી ફૂગ (Alternaria burns) આક્રમણ કરે છે. હાલના કમોસમી વરસાદથી વાતાવરણમાં જે હ્યુમિડિટી (ભેજ) વધી છે તે આ ફૂગ માટે આદર્શ છે. ભલે વરસાદ બંધ થઈ જાય, પણ હવામાં રહેલો ભેજ અને સવારનું ઝાકળ જીરાના પાકને બાળી નાખે છે. મહેસાણા અને બનાસકાંઠામાં જીરાનું હબ છે. જો અહીં ઉત્પાદન ઘટશે તો જીરાના ભાવ આસમાને પહોંચશે, જેનો સીધો માર સામાન્ય ગ્રાહક પર પડશે. ખેડૂતો અત્યારે મોંઘા ભાવની દવાઓ છાંટીને પાક બચાવવા મથામણ કરી રહ્યા છે.
- ઘઉંમાં દાણાની ગુણવત્તા: ઘઉં જ્યારે પાકવાની તૈયારીમાં હોય ત્યારે તેને ‘ડ્રાય સ્પેલ’ (સૂકા વાતાવરણ) ની જરૂર હોય છે. અત્યારે થયેલા માવઠાથી ઘઉંના દાણામાં ‘બ્લેક પોઈન્ટ’ નામની સમસ્યા આવી શકે છે. દાણાના છેડા કાળા પડી જાય છે, જેનાથી લોટની ગુણવત્તા બગડે છે. વળી, પવન સાથે પડેલા વરસાદથી ઘઉંના છોડ જમીન પર ઢળી પડ્યા છે. આનાથી ફોટોસિન્થેસિસ (પ્રકાશસંશ્લેષણ) ની પ્રક્રિયા અટકી જાય છે અને દાણો ભરાતો નથી. પરિણામે ઉતારો ઓછો આવે છે.
- રાયડો અને તેલીબિયાં: કચ્છમાં રાયડાનું વાવેતર પણ નોંધપાત્ર છે. રાયડામાં માવઠાને કારણે ‘મોલો’ (Aphids) નામની ચીકણી જીવાતનો ઉપદ્રવ ભયજનક હદે વધી જાય છે. આ જીવાત છોડનો રસ ચૂસી લે છે, જેનાથી છોડ સુકાઈ જાય છે. ખેડૂતોએ હવે મોલોના નિયંત્રણ માટે દવાઓનો ડબલ ડોઝ મારવો પડશે, જે ખેતી ખર્ચમાં વધારો કરશે.
- ઘાસચારાનું સંકટ: કચ્છ એક પશુપાલન પ્રધાન જિલ્લો છે. અહીંના માલધારીઓ શિયાળામાં જુવાર અને રજકાનું વાવેતર કરે છે. વરસાદથી કાપેલું ઘાસ સડી જાય છે. જો પશુઓ આવું સડેલું ઘાસ ખાય તો તેમને પેટના રોગો અને ફૂડ પોઈઝનિંગ થઈ શકે છે. દૂધ ઉત્પાદન પર પણ તેની વિપરીત અસર પડે છે. ગાયો અને ભેંસો ઠંડી અને ભીનાશના કારણે સ્ટ્રેસમાં આવી જાય છે અને દૂધ ઓછું આપે છે.
બજાર વ્યવસ્થા પર અસર
કમોસમી વરસાદની સીધી અસર એપીએમસી (APMC) માર્કેટ યાર્ડ્સ પર જોવા મળે છે. મહેસાણાના ઊંઝા માર્કેટ યાર્ડ, જે એશિયાનું સૌથી મોટું મસાલા માર્કેટ છે, ત્યાંની ગતિવિધિઓ પર પણ અસર પડી છે.
- આવક ઘટી: વરસાદના ડરથી ખેડૂતો પોતાનો માલ યાર્ડમાં લાવતા અચકાય છે.
- સ્ટોરેજની સમસ્યા: યાર્ડમાં ખુલ્લામાં પડેલો માલ પલળી ગયો છે. વેપારીઓ અને ખેડૂતો વચ્ચે નુકસાન કોણ ભોગવશે તેને લઈને ઘર્ષણ થવાની શક્યતાઓ રહે છે.
- ભાવમાં અસ્થિરતા: બજારમાં સારી ગુણવત્તાના માલની અછત સર્જાશે, જેના કારણે ભવિષ્યમાં મસાલા અને અનાજના ભાવ વધી શકે છે. પરંતુ અત્યારે જે ખેડૂતનો માલ પલળી ગયો છે તેને તો પાણીના ભાવે વેચવું પડશે.
આબોહવા પરિવર્તન સામે લડવા માટેના પગલાં
આપણે એ સ્વીકારવું પડશે કે ‘ગુજરાતમાં શિયાળે ચોમાસું’ જેવી ઘટનાઓ હવે અપવાદ નથી રહી. આ માટે આપણે લાંબા ગાળાના આયોજનો કરવા પડશે.
- વેધર સ્ટેશનો: ગ્રામ્ય સ્તરે ઓટોમેટિક વેધર સ્ટેશનો સ્થાપવા જોઈએ જેથી ખેડૂતોને સ્થાનિક હવામાનની સચોટ માહિતી મળી શકે. ‘મેઘદૂત’ જેવી એપ્લિકેશનોનો ઉપયોગ વધારવો જોઈએ.
- ક્લાઈમેટ રેઝિલિયન્ટ ક્રોપ્સ: કૃષિ વૈજ્ઞાનિકોએ એવી જાતો વિકસાવવી જોઈએ જે અચાનક બદલાતા તાપમાન અને વરસાદને સહન કરી શકે.
- મલ્ટી-ક્રોપિંગ: ખેડૂતોએ એક જ પાક પર નિર્ભર રહેવાને બદલે મિશ્ર ખેતી અપનાવવી જોઈએ. જેથી એક પાક નિષ્ફળ જાય તો બીજામાંથી આવક મળી રહે.
- વેલ્યુ એડિશન: ખેડૂતોએ પોતાનો પાક સીધો વેચવાને બદલે તેનું પ્રોસેસિંગ કરીને વેચવાની દિશામાં વિચારવું જોઈએ. જો ટામેટાં બગડવાની અણી પર હોય તો તેની પ્યુરી કે કેચપ બનાવીને નુકસાન ઘટાડી શકાય છે.
ખેડૂતની વેદના: એક કેસ સ્ટડી
કલ્પના કરો કચ્છના રાપર તાલુકાના એક સામાન્ય ખેડૂતની. તેણે દિવાળી પછી વ્યાજે રૂપિયા લાવીને 10 વીઘામાં જીરું વાવ્યું. રાત-દિવસ ઉજાગરા કરીને, કડકડતી ઠંડીમાં પાણી વાળીને પાક મોટો કર્યો. જીરાના છોડ પર સફેદ ફૂલો જોઈને તેના મનમાં સપનાઓ હતા – દીકરીના લગ્ન કરવાના, ઘરનું સમારકામ કરાવવાનું, દેવું ચૂકવવાનું. અને અચાનક એક રાત્રે આકાશ કાળું થાય છે, અને કમોસમી વરસાદનું ઝાપટું આખા ખેતરને ધમરોળી નાખે છે. સવારે ખેતરમાં જઈને જુએ છે તો ફૂલો ખરી પડ્યા છે અને છોડ કાળા પડી ગયા છે. આ માત્ર આર્થિક નુકસાન નથી, આ એક માનસિક આઘાત છે. ગુજરાતના હજારો ખેડૂતો અત્યારે આ મનોસ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે.
સરકારી તંત્રની સજ્જતા
આવી કુદરતી આપદાઓ સમયે ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટની ભૂમિકા મહત્વની હોય છે. મહેસાણા અને કચ્છ કલેક્ટર કચેરીઓ દ્વારા સર્વેની કામગીરીના આદેશો આપવામાં આવ્યા છે. ગ્રામ સેવકો અને તલાટીઓને ખેતરોની મુલાકાત લેવા જણાવાયું છે. પરંતુ આ પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા હોવી ખૂબ જરૂરી છે. ઘણીવાર સર્વેમાં સાચું નુકસાન દર્શાવવામાં આવતું નથી તેવી ખેડૂતોની ફરિયાદ હોય છે. જીઓ-ટેગિંગ અને સેટેલાઇટ ઈમેજરી જેવી આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને નુકસાનનો અંદાજ મેળવવો જોઈએ જેથી સાચા લાભાર્થીને અન્યાય ન થાય.
સમાપન: આશાનું કિરણ
ગુજરાતનો ખેડૂત ખમીરવંતો છે. તે ભૂતકાળમાં દુષ્કાળ, વાવાઝોડા અને ભૂકંપ જેવી થપાટો ખાઈને પણ બેઠો થયો છે. કચ્છના ખેડૂતોએ તો રણમાં પણ ખેતી કરીને બતાવ્યું છે. મહેસાણાના ખેડૂતોએ ઓછા પાણીએ સમૃદ્ધ ખેતી કરી છે. આ માવઠું એક મોટો ફટકો જરૂર છે, પણ તે ખેડૂતોના જુસ્સાને હરાવી નહીં શકે.
જરૂર છે તો માત્ર થોડા ટેકાની. સરકારની સમયસરની મદદ, સમાજની સહાનુભૂતિ અને વૈજ્ઞાનિક માર્ગદર્શન મળે તો ખેડૂત ફરીથી બેઠો થશે. ગુજરાતમાં શિયાળે ચોમાસું જેવી ઘટનાઓ આપણને ચેતવે છે કે પર્યાવરણ સાથે ચેડાં કરવાનું પરિણામ શું હોઈ શકે છે. આપણે સૌએ પર્યાવરણ જાગૃતિ તરફ પણ વળવું પડશે. વૃક્ષો વાવવા, પાણી બચાવવું અને પ્રદૂષણ ઘટાડવું એ માત્ર સૂત્રો નથી, પણ અસ્તિત્વ ટકાવવાની અનિવાર્યતા છે.
આજે જ્યારે કચ્છ અને મહેસાણાનો ખેડૂત આકાશ તરફ જોઈને નિસાસા નાખી રહ્યો છે, ત્યારે ચાલો આપણે સૌ પ્રાર્થના કરીએ અને પ્રયાસ કરીએ કે તેમનું દુઃખ ઓછું થાય. ખેતી બચશે તો જ સંસ્કૃતિ બચશે. માવઠાના વાદળો વિખેરાઈ જશે અને ફરી આશાનો સૂરજ ઉગશે, એ જ શ્રદ્ધા સાથે…
ખેડૂત મિત્રો, હિંમત રાખજો. આ કઠિન સમય પણ વીતી જશે. તમારી મહેનત એળે નહીં જાય. ગુજરાત તમારી સાથે છે.
અંકિતા ગૌતમ CTC News સાથે જોડાયેલા એક લોકપ્રિય અભિનેત્રી (Actor) અને પ્રભાવશાળી સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર છે. મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએશનમાં બહોળો અનુભવ ધરાવતા અંકિતાબેન વાચકો સુધી લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ જગતના સચોટ સમાચાર પહોંચાડે છે. તેમની સર્જનાત્મક શૈલી અને સોશિયલ મીડિયા પરની મજબૂત પકડ તેમને એક આધુનિક અને વિશ્વાસપાત્ર મીડિયા પર્સનાલિટી બનાવે છે.