મુંબઈના રનવે પર શ્વાસ થંભાવી દેતી પળ
હવાઈ મુસાફરીને દુનિયાની સૌથી સુરક્ષિત મુસાફરી માનવામાં આવે છે. પરંતુ જ્યારે જમીન પર જ બે લોખંડી પક્ષીઓ એકબીજા સાથે અથડાઈ પડે, ત્યારે મુસાફરોની શું હાલત થાય? મુંબઈના છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (CSMIA) પર તાજેતરમાં એક એવી ઘટના બની જેણે ઉડ્ડયન જગતને હચમચાવી દીધું છે. એક મોટી Mumbai Airport Scare ની ઘટનામાં દેશની બે દિગ્ગજ એરલાઈન્સના વિમાનો આમને-સામને આવી ગયા હતા.
કલ્પના કરો કે તમે વિમાનમાં બેઠા છો, વિમાન ટેકઓફ માટે રનવે તરફ જઈ રહ્યું છે અને અચાનક એક જોરદાર ધડાકો થાય છે! આ કોઈ ફિલ્મનું દ્રશ્ય નથી, પણ મુંબઈ એરપોર્ટ પર બનેલી હકીકત છે. ટાટા ગ્રુપની માલિકીની Air India અને દેશની સૌથી મોટી એરલાઈન IndiGo ના વિમાનો એકબીજાની એટલા નજીક આવી ગયા કે બંનેની પાંખો (Wings) ધડાકાભેર ટકરાઈ ગઈ.
સદનસીબે, આ ઘટનામાં કોઈ જાનહાની થઈ નથી અને એક મોટી દુર્ઘટના ટળી છે. પરંતુ આ ઘટનાએ એરપોર્ટ ઓથોરિટી, પાઈલટ્સ અને ગ્રાઉન્ડ કંટ્રોલની કામગીરી પર ગંભીર સવાલો ઊભા કર્યા છે. વિમાનની પાંખોમાં જ ઈંધણ (Fuel) ભરેલું હોય છે. જો ટક્કર થોડી પણ વધારે જોરથી થઈ હોત અને તણખલું ઉડ્યું હોત, તો મુંબઈ એરપોર્ટ પર આગનું તાંડવ સર્જાઈ શકતું હતું.
ભાગ 1: ઘટનાક્રમ – તે દિવસે રનવે પર શું બન્યું? (The Incident Timeline)
આ Mumbai Airport Scare ની ઘટનાને સમજવા માટે આપણે તે સમયના ઘટનાક્રમને મિનિટ-દર-મિનિટ સમજવો પડશે. મુંબઈ એરપોર્ટ, જે પોતાની વ્યસ્તતા માટે જાણીતું છે, ત્યાં સેંકડો વિમાનોની અવરજવર ચાલુ હતી.
બંને વિમાનોની વિગત:
- IndiGo Flight: ઇન્ડિગોની ફ્લાઈટ 6E-6152 જે મુંબઈથી ઉદયપુર જવા માટે તૈયાર હતી. આ વિમાનમાં મુસાફરો ભરેલા હતા અને તે ટેક્સી-વે (Taxiway) પર હતું.
- Air India Flight: એર ઇન્ડિયાની ફ્લાઈટ AI-631 જે મુંબઈથી ભોપાલ જવા માટે શેડ્યુલ હતી. આ વિમાન પણ રનવે તરફ આગળ વધી રહ્યું હતું.
ટક્કરની ક્ષણ: બંને વિમાનો ટેક્સી-વે પરથી પસાર થઈ રહ્યા હતા. સામાન્ય રીતે, ટેક્સી-વે પર વિમાનો વચ્ચે સુરક્ષિત અંતર જાળવવાનું હોય છે. પરંતુ કોઈક ગેરસમજ અથવા ગ્રાઉન્ડ કંટ્રોલની ખામીને કારણે, બંને વિમાનો એકબીજાની અત્યંત નજીક આવી ગયા. જ્યારે IndiGo નું વિમાન આગળ વધી રહ્યું હતું, ત્યારે તેની જમણી બાજુની પાંખ (Wingtip) Air India ના વિમાનની ડાબી બાજુની પાંખ સાથે ઘસાઈ ગઈ.
ધડાકો અને ગભરાટ: વિમાનની અંદર બેઠેલા મુસાફરોને એક જોરદાર ‘થડ’ (Thud) જેવો અવાજ સંભળાયો અને વિમાન થોડું હલ્યું. બારી પાસે બેઠેલા મુસાફરોએ જોયું કે વિમાનનો એક ભાગ તૂટીને રનવે પર પડ્યો છે. આ દ્રશ્ય જોઈને કેબિનમાં ચીસાચીસ મચી ગઈ. પાઈલટે તરત જ વિમાન રોકી દીધું અને એર ટ્રાફિક કંટ્રોલ (ATC) ને જાણ કરી કે વિમાનની પાંખો ટકરાઈ છે.
ભાગ 2: નુકસાનનો અંદાજ – પાંખો તૂટી, વિશ્વાસ તૂટ્યો (Damage Assessment)
પ્રાથમિક દ્રષ્ટિએ આ ટક્કર નાની લાગતી હતી, પરંતુ એવિએશનમાં નાની ટક્કર પણ ગંભીર ગણાય છે. જ્યારે ગ્રાઉન્ડ સ્ટાફે તપાસ કરી ત્યારે નુકસાન સ્પષ્ટ દેખાયું.
- IndiGo ના વિમાનને નુકસાન: ઇન્ડિગો એરબસ A320 ના જમણા પાંખનો ‘શાર્કલેટ’ (Sharklet – પાંખનો ઉપર તરફ વળેલો છેડો) તૂટી ગયો હતો અને તેને ગંભીર નુકસાન થયું હતું.
- Air India ના વિમાનને નુકસાન: એર ઇન્ડિયાના વિમાનની પાંખની ધાર (Wingtip) પણ તૂટી ગઈ હતી અને તેના પર ઘસારાના નિશાન હતા.
કેમ આ ખતરનાક હતું? વિમાનની પાંખોમાં ‘એવિએશન ટર્બાઈન ફ્યુઅલ’ (ATF) ની ટાંકીઓ હોય છે. આ ટક્કર પાંખના છેડા પર હતી, પણ જો તે થોડી અંદરની તરફ થઈ હોત અને ઈંધણની ટાંકી ફાટી હોત, તો એક ચિનગારી પણ બંને વિમાનોને ભસ્મીભૂત કરી શકતી હતી. તેમાં સેંકડો મુસાફરો હતા. તેથી જ કહેવાય છે કે સદનસીબે મોટી દુર્ઘટના ટળી છે.
આ ઘટના બાદ બંને વિમાનોને ‘ગ્રાઉન્ડેડ’ (ઉડાન ભરવા માટે અયોગ્ય) જાહેર કરવામાં આવ્યા અને મુસાફરોને નીચે ઉતારીને બીજા વિમાનની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી.
ભાગ 3: મુસાફરોનો ભયાનક અનુભવ (Passenger Trauma)
આ Mumbai Airport Scare નો સૌથી ભયાનક અનુભવ વિમાનની અંદર બેઠેલા મુસાફરોનો હતો. સોશિયલ મીડિયા પર ઘણા મુસાફરોએ પોતાના અનુભવો શેર કર્યા.
એક મુસાફરે જણાવ્યું: “અમે ટેકઓફ માટે લાઈનમાં હતા. અચાનક વિમાનને જોરદાર આંચકો લાગ્યો. અમને લાગ્યું કે કદાચ ટાયર ફાટ્યું છે. પણ જ્યારે બારી બહાર જોયું તો બીજી ફ્લાઈટ એકદમ અડીને ઉભી હતી અને અમારી પાંખનો ટુકડો નીચે પડેલો હતો. બાળકો રડવા લાગ્યા હતા.”
અન્ય એક મુસાફરે લખ્યું: “એરપોર્ટ પર આટલી બેદરકારી કઈ રીતે હોઈ શકે? Air India અને IndiGo બંને મોટી એરલાઈન્સ છે. જો અમે હવામાં હોત અને પાંખ તૂટી હોત તો શું થાત? ભગવાનનો આભાર કે અમે જમીન પર હતા.”
આ ઘટનાએ મુસાફરોમાં એરપોર્ટની સલામતી વ્યવસ્થા પ્રત્યે અવિશ્વાસ ઊભો કર્યો છે.
ભાગ 4: તપાસનો ધમધમાટ – કોની હતી ભૂલ? (DGCA Investigation)
ઘટનાની ગંભીરતાને જોતા તરત જ ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ સિવિલ એવિએશન (DGCA) હરકતમાં આવ્યું. DGCA Investigation નો આદેશ આપી દેવામાં આવ્યો છે અને જ્યાં સુધી તપાસ પૂરી ન થાય ત્યાં સુધી સંબંધિત પાઈલટ્સ અને ગ્રાઉન્ડ સ્ટાફને રોસ્ટર (ફરજ) પરથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે.
તપાસના મુખ્ય મુદ્દાઓ:
- ATC ની ભૂલ? શું એર ટ્રાફિક કંટ્રોલરે બંને વિમાનોને એકસાથે એક જ ટેક્સી-વે પર જવાની મંજૂરી આપી હતી? મુંબઈ એરપોર્ટ પર ટ્રાફિકનું દબાણ ખૂબ હોય છે, શું તેના કારણે ઉતાવળ કરવામાં આવી?
- પાઈલટની ચૂક? શું IndiGo અથવા Air India ના પાઈલટે ‘યલો લાઈન’ (ટેક્સી-વે પર દોરેલી લાઈન) નું પાલન નહોતું કર્યું? શું તેમણે બાજુના વિમાનનું અંતર (Clearance) સમજવામાં ભૂલ કરી હતી?
- માર્શલરની ગેરહાજરી? ગીચ વિસ્તારોમાં વિમાનને ગાઈડ કરવા માટે ગ્રાઉન્ડ પર ‘માર્શલર’ હોય છે. શું ત્યાં કોઈ ગાઈડ કરવા વાળું નહોતું?
પ્રાથમિક તપાસમાં એવું બહાર આવી રહ્યું છે કે એર ટ્રાફિક કન્જેશન (ભીડ) અને કોમ્યુનિકેશન ગેપને કારણે આ ઘટના બની હોઈ શકે છે. જોકે, સત્તાવાર રિપોર્ટ આવ્યા બાદ જ સાચું કારણ જાણી શકાશે.
ભાગ 5: મુંબઈ એરપોર્ટ – અકસ્માતોનું હોટસ્પોટ કેમ? (Why Mumbai Airport?)
મુંબઈનું CSMIA એરપોર્ટ દુનિયાના સૌથી વ્યસ્ત અને જટિલ એરપોર્ટ્સમાંનું એક છે. આ Mumbai Airport Scare પાછળ મુંબઈ એરપોર્ટની ભૌગોલિક મર્યાદાઓ પણ જવાબદાર છે.
- સિંગલ રનવે ઓપરેશન: મુંબઈ પાસે બે રનવે છે, પણ તે ક્રોસ (Cross) રનવે છે, એટલે એક સમયે મોટાભાગે એક જ રનવે ઉપયોગમાં લેવાય છે. આ એક રનવે પર દર મિનિટે એક ફ્લાઈટનું ટેકઓફ કે લેન્ડિંગ થાય છે.
- જગ્યાનો અભાવ: એરપોર્ટ શહેરની મધ્યમાં આવેલું હોવાથી તેના વિસ્તરણ માટે જગ્યા નથી. ટેક્સી-વે (જ્યાં વિમાનો પાર્કિંગમાંથી રનવે પર જાય છે) ઘણા સાંકડા છે.
- ભારે ટ્રાફિક: પીક અવર્સમાં અહીં વિમાનોની લાઈન લાગેલી હોય છે. એક વિમાન ઉતરે અને તરત બીજું ચડે. આવી સ્થિતિમાં પાઈલટ્સ અને ATC પર જબરદસ્ત દબાણ હોય છે.
જ્યારે Air India અને IndiGo જેવા મોટા વિમાનો (જેમની પાંખોનો ફેલાવો મોટો હોય છે) સાંકડા ટેક્સી-વે પરથી પસાર થાય છે, ત્યારે ‘વિંગટીપ ક્લિયરન્સ’ (Wingtip Clearance) નું માર્જિન બહુ ઓછું રહે છે. જરાક અમથી ચૂક વિમાનની પાંખો ટકરાઈ જવાનું કારણ બની શકે છે.
ભાગ 6: ભૂતકાળની ચેતવણીઓ – જાપાનની દુર્ઘટનામાંથી શીખ (Historical Context)
આપણે આ ઘટનાને હળવાશથી ન લઈ શકીએ. તાજેતરમાં જ જાપાનના હાનેડા એરપોર્ટ પર બનેલી દુર્ઘટના આપણી નજર સામે છે. ત્યાં રનવે પર એક પેસેન્જર પ્લેન કોસ્ટ ગાર્ડના પ્લેન સાથે ટકરાયું હતું અને આખું વિમાન ભડકે બળ્યું હતું. સદનસીબે ત્યાં પણ મુસાફરો બચી ગયા હતા, પણ તે ઘટના દર્શાવે છે કે એરપોર્ટ પરની ટક્કર કેટલી જીવલેણ હોઈ શકે છે.
મુંબઈમાં મોટી દુર્ઘટના ટળી છે, પણ તે એક ‘વેક-અપ કોલ’ (Wake-up call) છે. જો આ ટક્કર હાઈ-સ્પીડ પર થઈ હોત અથવા ટેકઓફ સમયે થઈ હોત, તો પરિણામની કલ્પના પણ ધ્રુજાવી દેનારી હોત.
ઇતિહાસમાં ‘ટેનેરિફ ડિઝાસ્ટર’ (Tenerife Disaster) જેવી ઘટનાઓ પણ છે જ્યાં રનવે પર બે વિમાનોની ટક્કરમાં સેંકડો લોકો માર્યા ગયા હતા. એવિએશનમાં દરેક નિયમ લોહીથી લખાયેલો છે, તેથી જ DGCA Investigation અત્યંત કડક રીતે કરવામાં આવી રહી છે.
ભાગ 7: એવિએશન નિયમો શું કહે છે? (Standard Operating Procedures)
આવી ઘટનાઓ રોકવા માટે કડક નિયમો (SOPs) હોય છે:
- વિઝ્યુઅલ ક્લિયરન્સ: પાઈલટની જવાબદારી છે કે વિમાન આગળ વધારતા પહેલા તે ખાતરી કરે કે રસ્તામાં કોઈ અવરોધ નથી.
- ATC ની સૂચના: ATC એ બે વિમાનો વચ્ચે સુરક્ષિત અંતર રાખવું પડે છે.
- રાઈટ ઓફ વે (Right of Way): જ્યારે બે વિમાનો એકબીજાને ક્રોસ કરતા હોય, ત્યારે કોને પહેલો રસ્તો મળશે તેના નિયમો હોય છે.
આ કિસ્સામાં, એવું લાગે છે કે IndiGo નું વિમાન ટેક્સી કરી રહ્યું હતું અને Air India નું વિમાન કદાચ હોલ્ડ પર હતું અથવા ધીમે ચાલી રહ્યું હતું. કોણે નિયમ તોડ્યો તે બ્લેક બોક્સ (Black Box) અને કોકપિટ વોઈસ રેકોર્ડર (CVR) ના ડેટા પરથી ખબર પડશે.
ભાગ 8: એરલાઈન્સ પર આર્થિક ફટકો (Financial Impact)
આ ઘટના માત્ર સુરક્ષાનો પ્રશ્ન નથી, પણ એરલાઈન્સ માટે આર્થિક નુકસાન પણ છે.
- રિપેરિંગ ખર્ચ: એરબસ A320 ની પાંખ (Sharklet) બદલવાનો ખર્ચ કરોડો રૂપિયામાં આવે છે.
- ફ્લાઈટ ગ્રાઉન્ડેડ: જ્યાં સુધી વિમાન રિપેર ન થાય અને ફરીથી પ્રમાણિત (Recertified) ન થાય, ત્યાં સુધી તે ઉડી શકતું નથી. આનાથી એરલાઈનની રેવન્યુને નુકસાન થાય છે.
- વળતર: મુસાફરોની ફ્લાઈટ કેન્સલ થવાને કારણે તેમને હોટેલ સ્ટે અને રિફંડ આપવાનો બોજ પણ એરલાઈન્સ પર આવે છે.
Air India અત્યારે પોતાના ટ્રાન્સફોર્મેશન ફેઝમાં છે અને IndiGo ભારતની અગ્રણી એરલાઈન છે. બંને માટે આ ઘટના પ્રતિષ્ઠાને હાનિ પહોંચાડનારી છે.
ભાગ 9: ભવિષ્ય માટે શું પગલાં લેવાશે? (Future Safety Measures)
આ Mumbai Airport Scare પછી DGCA અને એરપોર્ટ ઓથોરિટી દ્વારા કેટલાક કડક પગલાં લેવાની સંભાવના છે:
- ટેક્સી-વે માર્કિંગ: મુંબઈ એરપોર્ટ પર ટેક્સી-વેની લાઈનોને ફરીથી પેઈન્ટ કરવી અને વધુ સ્પષ્ટ બનાવવી.
- વિંગ વોકર્સ (Wing Walkers): ગીચ વિસ્તારોમાં વિમાનની પાંખોનું ધ્યાન રાખવા માટે ગ્રાઉન્ડ સ્ટાફ (વિંગ વોકર્સ) ની નિમણૂક ફરજિયાત કરવી.
- સેન્સર્સ: આધુનિક એરપોર્ટ્સ પર ‘ગ્રાઉન્ડ મૂવમેન્ટ રડાર’ હોય છે જે ટક્કરની ચેતવણી આપે છે. મુંબઈમાં આ સિસ્ટમને વધુ અપગ્રેડ કરવાની જરૂર છે.
- પાઈલટ ટ્રેનિંગ: ગ્રાઉન્ડ નેવિગેશન માટે પાઈલટ્સને વિશેષ તાલીમ આપવી.
સદનસીબ બચાવ, પણ સવાલો અકબંધ
અંતમાં, મુંબઈ એરપોર્ટ પર બનેલી આ ઘટના એક ચમત્કારિક બચાવ હતો. Air India અને IndiGo ના મુસાફરો સહીસલામત ઘરે પહોંચ્યા તે સૌથી મોટી રાહતની વાત છે. આ ઘટનામાં ઈશ્વરની કૃપા હતી કે કોઈ મોટી આગ ન લાગી અને મોટી દુર્ઘટના ટળી.
પરંતુ, આપણે માત્ર નસીબના ભરોસે ન બેસી શકીએ. ભારતીય એવિએશન સેક્ટર વિશ્વમાં સૌથી ઝડપથી વિકસતું સેક્ટર છે. હજારો નવા વિમાનો ઓર્ડર કરવામાં આવ્યા છે. જો આકાશમાં અને જમીન પર ભીડ વધવાની હોય, તો સુરક્ષાના માપદંડો પણ એટલા જ મજબૂત હોવા જોઈએ.
DGCA Investigation નો રિપોર્ટ જે પણ આવે, પણ એક વાત નક્કી છે – મુંબઈ જેવા વ્યસ્ત એરપોર્ટ પર ‘ઝીરો એરર’ (Zero Error) પોલિસી હોવી જોઈએ. એક નાનકડી ભૂલ હજારો જિંદગીઓ જોખમમાં મૂકી શકે છે.
સુરક્ષિત રહો અને સુખદ મુસાફરી કરો!