Pakistan Shock: ચિનાબ નદી પર હાઈડ્રો પ્રોજેક્ટ માટે ભારતે ટેન્ડર જાહેર

પાકિસ્તાનની ઊંઘ હરામ કરતો ભારતનો માસ્ટરસ્ટ્રોક

ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધોમાં હંમેશા તણાવ રહ્યો છે, પછી તે સરહદ પરનો હોય કે પછી પાણીનો. પરંતુ તાજેતરમાં ભારતે એક એવું પગલું ભર્યું છે જેનાથી ઈસ્લામાબાદમાં ખળભળાટ મચી ગયો છે. જમ્મુ-કાશ્મીરના વિકાસને વેગ આપવા અને ભારતની ઉર્જા જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે, ભારતે Chenab River (ચિનાબ નદી) પર નવા Hydro Project (હાઈડ્રો પ્રોજેક્ટ) માટે ટેન્ડર જાહેર કર્યા છે. આ સમાચાર માત્ર એક બાંધકામ પરિયોજનાના નથી, પરંતુ આ એક એવો રણનીતિક સંદેશ છે જેણે પાકિસ્તાનને મોટો Pakistan Shock આપ્યો છે.

વર્ષોથી પાકિસ્તાન સિંધુ જળ સંધિ (Indus Waters Treaty) નો રાગ આલાપીને ભારતના પ્રોજેક્ટ્સમાં અવરોધ ઊભો કરતું આવ્યું છે. પરંતુ હવે ભારત બદલાઈ ગયું છે. ઉરી અને પુલવામા હુમલા બાદ ભારતે સ્પષ્ટ કરી દીધું હતું કે “લોહી અને પાણી એક સાથે વહી શકે નહીં”. આ નીતિના ભાગરૂપે જ ભારતે હવે પશ્ચિમની નદીઓ, ખાસ કરીને Chenab River પર પોતાના અધિકારોનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું છે.

ભાગ ૧: શું છે નવો પ્રોજેક્ટ અને ટેન્ડરની વિગતો? (The Project Details)

સમાચાર મુજબ, ભારતના જે એન્ડ કે સ્ટેટ પાવર ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન અથવા NHPC જેવી એજન્સીઓએ ચિનાબ નદીના બેસિનમાં નવા જળ વિદ્યુત મથક માટે સિવિલ અને ઇલેક્ટ્રો-મિકેનિકલ કામો માટે બિડ (Bids) મંગાવી છે. જોકે આ પ્રોજેક્ટ રતલે (Ratle), ક્વાર (Kwar) અથવા કીરૂ (Kiru) જેવો જ એક રન-ઓફ-ધ-રિવર પ્રોજેક્ટ હોઈ શકે છે.

પ્રોજેક્ટનું મહત્વ:

૧. વીજળી ઉત્પાદન: આ Hydro Project નો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય હજારો મેગાવોટ સ્વચ્છ ઉર્જા ઉત્પન્ન કરવાનો છે. આનાથી જમ્મુ-કાશ્મીર માત્ર આત્મનિર્ભર નહીં બને, પણ વધારાની વીજળી અન્ય રાજ્યોને વેચી પણ શકશે. ૨. રન-ઓફ-ધ-રિવર (Run-of-the-River): આ પ્રોજેક્ટની ખાસિયત એ છે કે તે ‘રન-ઓફ-ધ-રિવર’ છે. એટલે કે તેમાં પાણીનો સંગ્રહ કરીને તેને રોકવામાં આવતું નથી, પરંતુ વહેતા પાણીમાંથી જ વીજળી ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે. આ ટેકનિકલી Indus Waters Treaty નું ઉલ્લંઘન નથી, છતાં પાકિસ્તાન તેનો વિરોધ કરે છે. ૩. રોજગારી: આ પ્રોજેક્ટથી સ્થાનિક કાશ્મીરી યુવાનોને હજારોની સંખ્યામાં રોજગારી મળશે, જે પ્રદેશમાં શાંતિ અને વિકાસ લાવશે.

ભારતનો આ નિર્ણય એ વાતનો પુરાવો છે કે હવે દિલ્હી પાકિસ્તાનના પાયાવિહોણા વિરોધની ચિંતા કર્યા વગર પોતાના વિકાસ કાર્યો આગળ ધપાવશે.

ભાગ ૨: સિંધુ જળ સંધિ ૧૯૬૦ – વિવાદનું મૂળ (Decoding Indus Waters Treaty)

આ સમગ્ર મામલાને સમજવા માટે આપણે ૧૯૬૦ માં થયેલી Indus Waters Treaty (સિંધુ જળ સંધિ) ને સમજવી પડશે. આ સંધિ વિશ્વની સૌથી સફળ જળ સંધિઓમાંની એક ગણાય છે, જે યુદ્ધો છતાં ટકી રહી છે.

સંધિની શરતો:

વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થીથી ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે થયેલા આ કરાર મુજબ નદીઓને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવી હતી:

• પૂર્વની નદીઓ (Eastern Rivers): રાવી, બિયાસ અને સતલજ. આ ત્રણ નદીઓના પાણી પર ભારતનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે. ભારત તેનું પાણી ગમે ત્યાં વાપરી શકે છે કે રોકી શકે છે.
• પશ્ચિમની નદીઓ (Western Rivers): સિંધુ, જેલમ અને Chenab River. આ નદીઓના પાણીનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે પાકિસ્તાન માટે આરક્ષિત છે.

ભારતને મળેલા અધિકારો:

અહીં જ પાકિસ્તાન હંમેશા ગેરસમજ ફેલાવે છે. સંધિ મુજબ, ભલે પશ્ચિમની નદીઓ (જેમાં ચિનાબ સામેલ છે) પાકિસ્તાનને મળી હોય, પરંતુ ભારતને આ નદીઓ પર નીચે મુજબના મર્યાદિત અધિકારો મળેલા છે: ૧. રન-ઓફ-ધ-રિવર પ્રોજેક્ટ્સ: ભારત આ નદીઓ પર વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે હાઈડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્લાન્ટ્સ સ્થાપી શકે છે, શરત માત્ર એટલી છે કે તે પાણીના પ્રવાહને કાયમી ધોરણે રોકી ન શકે. ૨. ખેતી અને પીવાનું પાણી: જમ્મુ-કાશ્મીરના લોકો માટે સિંચાઈ અને પીવાના પાણી માટે પણ મર્યાદિત ઉપયોગની છૂટ છે.

આમ, ભારત જે નવું ટેન્ડર બહાર પાડ્યું છે અને જે Hydro Project બનાવી રહ્યું છે, તે સંપૂર્ણપણે આ સંધિના દાયરામાં રહીને જ છે. ભારત પોતાના કાનૂની અધિકારોનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે.

ભાગ ૩: પાકિસ્તાનને શા માટે આઘાત લાગ્યો? (Why Pakistan is Shocked?)

જ્યારે પણ ભારત Chenab River પર કોઈ પ્રોજેક્ટની જાહેરાત કરે છે, ત્યારે પાકિસ્તાનમાં હોબાળો મચી જાય છે. તેને Pakistan Shock લાગવા પાછળના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

૧. પાણી રોકવાનો ડર (Fear of Water Blockage):

પાકિસ્તાનનો સૌથી મોટો ડર એ છે કે ભારત ડેમ બનાવીને પાણી પર નિયંત્રણ મેળવી લેશે. પાકિસ્તાન માને છે કે યુદ્ધના સમયે ભારત આ ડેમ બંધ કરીને પાકિસ્તાનને તરસ્યું મારી શકે છે અથવા અચાનક પાણી છોડીને પૂર લાવી શકે છે. જોકે, ભારતે ક્યારેય માનવતા વિરુદ્ધ જઈને પાણીનો ઉપયોગ હથિયાર તરીકે નથી કર્યો.

૨. કૃષિ પર નિર્ભરતા:

પાકિસ્તાનની અર્થવ્યવસ્થા કૃષિ પ્રધાન છે અને પંજાબ (પાકિસ્તાન) પ્રાંતની ખેતી સંપૂર્ણપણે ચિનાબ અને સિંધુ નદીના પાણી પર નિર્ભર છે. જો ભારતમાં વધુ પ્રોજેક્ટ્સ બને, તો પાકિસ્તાનને ડર છે કે તેના ખેતરો સુધી પહોંચતા પાણીના પ્રવાહમાં ઘટાડો થશે.

૩. આંતરિક રાજકારણ:

પાકિસ્તાનના રાજકારણીઓ અને સેના પોતાની નિષ્ફળતાઓ છુપાવવા માટે હંમેશા ‘ભારત પાણી ચોરી રહ્યું છે’ તેવો જુઠ્ઠો પ્રચાર કરે છે. આ નવું ટેન્ડર તેમને ભારત વિરુદ્ધ ઝેર ઓકવાની વધુ એક તક આપશે.

૪. કાશ્મીર પર પકડ:

ભારત જ્યારે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં મોટા પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા વિકાસ કરે છે, ત્યારે ત્યાંના લોકોનું જીવનધોરણ સુધરે છે. પાકિસ્તાન ઈચ્છતું નથી કે કાશ્મીરમાં ભારત સરકાર દ્વારા વિકાસ થાય, કારણ કે તેનાથી પાકિસ્તાનનો કાશ્મીર એજન્ડા નબળો પડે છે.

ભાગ ૪: ચિનાબ નદીનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ (Strategic Importance of Chenab)

Chenab River માત્ર પાણીનો સ્ત્રોત નથી, પણ ભારત માટે એક વ્યૂહાત્મક સંપત્તિ (Strategic Asset) છે.

• ભૌગોલિક સ્થાન: ચિનાબ હિમાચલ પ્રદેશમાંથી નીકળીને જમ્મુ-કાશ્મીર થઈને પાકિસ્તાનમાં જાય છે. તે જમ્મુ ક્ષેત્રની જીવાદોરી છે.
• હાઈડ્રો પાવર ક્ષમતા: ચિનાબ નદીમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવાની પ્રચંડ ક્ષમતા છે. નિષ્ણાતોના મતે, માત્ર ચિનાબ બેસિનમાં જ ૧૫,૦૦૦ મેગાવોટથી વધુ વીજળી ઉત્પન્ન થઈ શકે છે. અત્યાર સુધી ભારતે આ ક્ષમતાનો બહુ ઓછો ઉપયોગ કર્યો હતો.
• પાકિસ્તાનની કમજોરી: પાકિસ્તાનનું મરલા હેડવર્ક્સ અને અનેક નહેરો ચિનાબ પર નિર્ભર છે. ભારત દ્વારા આ નદી પરના પ્રોજેક્ટ્સ પાકિસ્તાન પર વ્યૂહાત્મક દબાણ બનાવી રાખે છે.

ભાગ ૫: ભારતની બદલાયેલી રણનીતિ – આક્રમક જળ નીતિ (Shift in Policy)

૨૦૧૪ પહેલા ભારત જળ સંધિને લઈને ખૂબ જ ઉદાર હતું. ઘણીવાર પાકિસ્તાનના વિરોધને કારણે ભારત પોતાના પ્રોજેક્ટ્સ અટકાવી દેતું હતું (જેમ કે તુલબુલ નેવિગેશન પ્રોજેક્ટ). પરંતુ હવે સ્થિતિ બદલાઈ છે.

“લોહી અને પાણી એક સાથે ન વહી શકે”:

ઉરી હુમલા પછી પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ આ ઐતિહાસિક વિધાન કર્યું હતું. તેનો અર્થ સ્પષ્ટ હતો – જો પાકિસ્તાન આતંકવાદ નહીં રોકે, તો ભારત પાણીના એક-એક ટીપાનો હિસાબ કરશે. આ નીતિ હેઠળ: ૧. ભારતે ફાસ્ટ-ટ્રેક મોડમાં અટકેલા પ્રોજેક્ટ્સ શરૂ કર્યા. ૨. Hydro Project માટે બજેટની ફાળવણી વધારી. ૩. સિંધુ જળ પંચની બેઠકોમાં ભારતનું વલણ કડક બન્યું. ૪. હવે ભારત પાકિસ્તાનના વાંધાઓને ફગાવીને સમયમર્યાદામાં પ્રોજેક્ટ પૂરા કરવા પર ધ્યાન આપે છે.

આ નવું ટેન્ડર એ જ આક્રમક નીતિનું પરિણામ છે. ભારત હવે સંધિ તોડતું નથી, પણ સંધિએ આપેલા અધિકારોનો ૧૦૦% ઉપયોગ કરી રહ્યું છે, જે પાકિસ્તાન માટે સંધિ તૂટવા બરાબર જ પીડાદાયક છે.

ભાગ ૬: ભૂતકાળના વિવાદો અને ભારતની જીત (Past Disputes)

આ પહેલીવાર નથી જ્યારે ભારતે ચિનાબ પર પ્રોજેક્ટ હાથ ધર્યો હોય અને પાકિસ્તાને વિરોધ કર્યો હોય. ભૂતકાળમાં પણ બગલીહાર (Baglihar) અને કિશનગંગા (Kishanganga) પ્રોજેક્ટ્સ પર વિવાદ થયા હતા.

બગલીહાર ડેમ વિવાદ:

જ્યારે ભારતે ચિનાબ પર બગલીહાર ડેમ બનાવ્યો, ત્યારે પાકિસ્તાન વિશ્વ બેંક પાસે ગયું. તટસ્થ નિષ્ણાત (Neutral Expert) ની નિમણૂક થઈ. પાકિસ્તાનનો દાવો હતો કે ડેમની ડિઝાઈન સંધિ વિરુદ્ધ છે. પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતે ભારતની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો અને માત્ર નજીવા ફેરફારો સાથે ડેમ બનાવવાની મંજૂરી આપી. આ ભારતની મોટી કૂટનીતિક જીત હતી.

કિશનગંગા અને રતલે:

આ પ્રોજેક્ટ્સ માટે પણ પાકિસ્તાન હેગ (Hague) સ્થિત કોર્ટ ઓફ આર્બિટ્રેશનમાં ગયું હતું. ત્યાં પણ ભારતને ક્લીન ચીટ મળી હતી કે રન-ઓફ-ધ-રિવર પ્રોજેક્ટ્સ બનાવવા ભારતનો અધિકાર છે.

આ ઇતિહાસ સાબિત કરે છે કે ભારત કાયદાકીય રીતે મજબૂત છે. તેથી જ આ નવા ટેન્ડર સામે પણ પાકિસ્તાન ગમે તેટલો હોબાળો કરે, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેની દાળ ગળવાની નથી.

ભાગ ૭: ટેકનિકલ પાસાઓ – કેવી રીતે બને છે આ પ્રોજેક્ટ? (Technical Aspects)

વાચકોના મનમાં પ્રશ્ન થાય કે આ રન-ઓફ-ધ-રિવર Hydro Project હોય છે કેવો?

સામાન્ય ડેમમાં પાણીનો વિશાળ જળાશય (Reservoir) ભરવામાં આવે છે. પરંતુ આ પ્રકારના પ્રોજેક્ટમાં: ૧. નદીના પાણીને થોડા સમય માટે ટનલ દ્વારા ડાયવર્ટ કરવામાં આવે છે. ૨. આ પાણી ટર્બાઇન પર પડે છે અને વીજળી પેદા થાય છે. ૩. વીજળી પેદા થયા પછી તે પાણી ફરીથી નદીના મૂળ પ્રવાહમાં છોડી દેવામાં આવે છે.

આમ, પાણીનો જથ્થો ઘટતો નથી, માત્ર તેનો માર્ગ થોડા કિલોમીટર માટે બદલાય છે. Indus Waters Treaty માં આની છૂટ છે. પાકિસ્તાનનો વાંધો એ હોય છે કે ડેમના દરવાજા (Spillways) ની ડિઝાઈન એવી છે કે ભારત પાણી રોકી શકે. પરંતુ ભારત હંમેશા આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને સાબિત કરે છે કે ડિઝાઈન સુરક્ષિત છે.

ભાગ ૮: પર્યાવરણ અને કાશ્મીરનો વિકાસ (Ecology and Development)

પર્યાવરણીય દ્રષ્ટિએ હાઈડ્રો પાવર એ ગ્રીન એનર્જી છે. જમ્મુ-કાશ્મીર માટે આ પ્રોજેક્ટ્સ વરદાન સમાન છે.

• વીજળીની અછત: કાશ્મીરમાં શિયાળામાં વીજળીની ભારે અછત રહે છે. ચિનાબ પરના પ્રોજેક્ટ્સ આ અછત દૂર કરશે.
• આવક: રાજ્ય સરકારને વીજળી વેચીને કરોડો રૂપિયાની આવક થશે.
• ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર: ડેમ બને ત્યાં રસ્તાઓ અને પુલ બને છે, જે દુર્ગમ વિસ્તારોને જોડે છે.

ભાગ ૯: ચીન અને CPEC એંગલ (China Factor)

આમાં ચીનનો પણ એક એંગલ છે. પાકિસ્તાનનો CPEC (China-Pakistan Economic Corridor) પ્રોજેક્ટ કાશ્મીરના પાકિસ્તાન કબજા હેઠળના વિસ્તાર (PoK) માંથી પસાર થાય છે. ચીન પણ ત્યાં ડેમ બનાવી રહ્યું છે. ભારત જ્યારે ચિનાબ પર પ્રોજેક્ટ બનાવે છે, ત્યારે તે પરોક્ષ રીતે ચીનને પણ સંદેશ આપે છે કે ભારત પોતાની સરહદો અને સંસાધનો પર મજબૂત પકડ ધરાવે છે. પાકિસ્તાન ચીનના દબાણમાં પણ ભારતનો વિરોધ કરે છે.

ભાગ ૧૦: ભવિષ્યનું ચિત્ર – શું થશે આગળ? (Future Outlook)

આ ટેન્ડર જાહેર થયા બાદ હવે આગળ શું થશે? ૧. બાંધકામ: ટેન્ડર પ્રક્રિયા પૂરી થયા બાદ બાંધકામ શરૂ થશે. ભારત આ પ્રોજેક્ટને રેકોર્ડ સમયમાં પૂરો કરવા માંગશે. ૨. પાકિસ્તાનનો વિરોધ: પાકિસ્તાન ફરીથી વિશ્વ બેંકમાં જશે, પત્રો લખશે અને મીડિયા ટ્રાયલ ચલાવશે. ૩. ભારતની મક્કમતા: ભારત સ્પષ્ટ કરશે કે આ પ્રોજેક્ટ સંધિ મુજબ જ છે અને કોઈની દખલગીરી ચલાવી લેવાશે નહીં.

વિશ્લેષકો માને છે કે ૨૦૩૦ સુધીમાં ચિનાબ ખીણ ભારતના ‘પાવર હાઉસ’ તરીકે ઉભરી આવશે.

ભાગ ૧૧: ભારતનો વિજય નિશ્ચિત

અંતમાં, Pakistan Shock ની આ ઘટના એ ભારતની આત્મનિર્ભરતા અને મજબૂત વિદેશ નીતિનું પ્રતિક છે. Chenab River પરનો આ નવો Hydro Project માત્ર સિમેન્ટ અને કોંક્રિટનું માળખું નથી, પણ તે નવા ભારતનો બુલંદ અવાજ છે.

ભારતે દાયકાઓ સુધી પાકિસ્તાનની નારાજગીના ડરથી પોતાના વિકાસને રૂંધી રાખ્યો હતો. પરંતુ હવે તે સમય ગયો. Indus Waters Treaty નું પાલન કરતા કરતા પણ ભારત પોતાના હિતોનું રક્ષણ કેવી રીતે કરવું તે શીખી ગયું છે.

પાકિસ્તાન ભલે આઘાતમાં હોય, પણ જમ્મુ-કાશ્મીરના લોકો માટે આ સમાચાર આનંદ અને ઉલ્લાસ લઈને આવ્યા છે. કારણ કે આખરે તો “પાણી આપણું છે અને વીજળી પણ આપણી જ હશે.”