હિંમતનગરનું કરોડપતિ દંપતી દીક્ષા માર્ગે, સંપત્તિ ત્યાગી

ભૌતિક દોડનો અંત અને શાશ્વત શાંતિની શોધ

આજના 21મી સદીના આધુનિક અને હાઇપર-કેપિટાલિસ્ટ (અતિ-મૂડીવાદી) યુગમાં, જ્યા એક સામાન્ય માણસથી લઈને મોટા ઉદ્યોગપતિઓ સુધી દરેક વ્યક્તિ વધુને વધુ સંપત્તિ, મોંઘી કાર, લક્ઝુરિયસ બંગલા અને બેંક બેલેન્સ વધારવાની આંધળી દોડમાં ભાગી રહ્યો છે, ત્યાં કોઈ બધું જ છોડી દેવાનો નિર્ણય કરે તો તે આખી દુનિયા માટે આશ્ચર્યનો વિષય બની જાય છે. આપણે સૌ એવું માનીએ છીએ કે પૈસાથી દુનિયાની તમામ ખુશીઓ ખરીદી શકાય છે. પરંતુ, જ્યારે તમારી પાસે અબજો રૂપિયા હોય અને છતાં પણ તમે એ બધું જ એક ઝાટકે ત્યાગી દો, ત્યારે સાબિત થાય છે કે સાચી શાંતિ કોઈ બેંક એકાઉન્ટમાં નહીં, પરંતુ ‘ત્યાગ’ માં રહેલી છે.

તાજેતરમાં, ગુજરાતના સાબરકાંઠા જિલ્લાના મુખ્ય મથક હિંમતનગરના એક અબજોપતિ ઉદ્યોગપતિ દંપતી (ભાવેશ ભંડારી અને તેમનાં પત્ની) એ આવો જ એક ઐતિહાસિક અને રૂવાંડા ઊભા કરી દે તેવો નિર્ણય લીધો છે. આ દંપતીએ પોતાની આશરે ₹200 કરોડથી વધુની અઢળક સંપત્તિ નો હસતા મુખે ત્યાગ કરીને જૈન ધર્મની કઠોર ‘દીક્ષા’ (સંયમ જીવન) ગ્રહણ કરી છે.

એક સાંસ્કૃતિક, સામાજિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષક તરીકે, હું આ ઘટનાને માત્ર એક ધાર્મિક સમાચાર પૂરતી સીમિત નથી માનતો. આ ઘટના એક બહુ મોટો સામાજિક અભ્યાસ (Case Study) છે. આ અત્યંત વિસ્તૃત અને ગહન ‘મેટા-બ્લોગ’માં, આપણે આ હિંમતનગરના કરોડપતિ દંપતીના દીક્ષા મહોત્સવનું 360-ડિગ્રી પોસ્ટમોર્ટમ કરીશું. આપણે સમજીશું કે 200 કરોડની સંપત્તિ લૂંટાવતી ‘વર્ષીદાન’ ની યાત્રા પાછળનું મનોવિજ્ઞાન શું છે, જૈન દીક્ષા લેવી એટલે શારીરિક અને માનસિક રીતે કેટલી કઠોર કસોટીમાંથી પસાર થવું, તેમના જ સંતાનોએ તેમને આ માર્ગે જવા કઈ રીતે પ્રેરણા આપી, અને આ ઘટના આધુનિક સમાજને કયો અરીસો બતાવે છે.

1. કોણ છે ભાવેશ ભંડારી અને તેમનો પરિવાર? (પૃષ્ઠભૂમિ અને પ્રેરણા)

દીક્ષાના આ મહાન નિર્ણયને સમજવા માટે સૌથી પહેલાં એ જાણવું જરૂરી છે કે જે પરિવારે આ માર્ગ અપનાવ્યો છે, તેમનું સાંસારિક જીવન કેવું હતું.

વૈભવી જીવનશૈલી અને વ્યાપાર: ભાવેશભાઈ ભંડારી હિંમતનગર અને અમદાવાદના એક અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત અને સફળ ઉદ્યોગપતિ છે. તેમનો મુખ્ય વ્યવસાય કન્સ્ટ્રક્શન (રિયલ એસ્ટેટ) અને અન્ય કોમર્શિયલ પ્રોજેક્ટ્સ સાથે જોડાયેલો હતો. એક સમયે જે વ્યક્તિ એર-કન્ડિશન્ડ (AC) ઓફિસ અને આલીશાન લક્ઝરી કાર વિના ઘરની બહાર નહોતા નીકળતા, તેમણે સ્વેચ્છાએ આકરી ગરમીમાં ખુલ્લા પગે ચાલવાનો માર્ગ પસંદ કર્યો છે.

પ્રેરણાનો સ્ત્રોત: જ્યારે સંતાનો બન્યા માતા-પિતાના ગુરુ આ કેસની સૌથી રસપ્રદ અને ભાવનાત્મક બાબત એ છે કે ભાવેશભાઈ અને તેમનાં પત્નીને દીક્ષા લેવાની પ્રેરણા કોઈ બાહ્ય સાધુ-સંત પાસેથી નહીં, પરંતુ પોતાના જ સંતાનો પાસેથી મળી છે.

• વર્ષ 2022 માં, તેમના 16 વર્ષના પુત્ર અને 19 વર્ષની પુત્રીએ સાંસારિક મોહમાયા છોડીને જૈન દીક્ષા અંગીકાર કરી લીધી હતી.
• સામાન્ય રીતે માતા-પિતા સંતાનોને માર્ગ બતાવે છે, પરંતુ અહીં વિરુદ્ધ ઘટના બની. પોતાના યુવાન સંતાનોને સંયમના માર્ગ પર હસતા મુખે તમામ કષ્ટ સહન કરતા જોઈને, અને તેમના મુખ પરની અપાર શાંતિ જોઈને, ભાવેશભાઈ અને તેમનાં પત્નીનું હૃદય પરિવર્તન થયું. તેમને સમજાયું કે જે સુખ 200 કરોડના સામ્રાજ્યમાં નથી, તે સુખ એક સાધુના નિરાડંબર જીવનમાં છે.

2. ‘વર્ષીદાન’ ની ઐતિહાસિક અને ભવ્ય શોભાયાત્રા: અહંકાર અને મમત્વનો ત્યાગ

દીક્ષા લેતા પહેલા જૈન ધર્મમાં ‘વર્ષીદાન’ (Varshidaan) ની એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ભવ્ય પરંપરા હોય છે.

વર્ષીદાન એટલે શું? વર્ષીદાન એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં દીક્ષાર્થી પોતાની આખી જિંદગીની કમાણી, માલ-મિલકત, ઘરેણાં, કેશ અને ઘરવખરીનો ખુલ્લા હાથે લોકો વચ્ચે ત્યાગ કરે છે. તે માત્ર દાન નથી, તે ‘ત્યાગ’ નું પ્રદર્શન છે, જે સાબિત કરે છે કે હવે આ ભૌતિક વસ્તુઓ સાથે તેમને કોઈ લગાવ (Attachment) રહ્યો નથી.

હિંમતનગરમાં નીકળેલો અદભૂત વરઘોડો: ભાવેશભાઈ અને તેમનાં પત્નીનો વર્ષીદાનનો વરઘોડો હિંમતનગરમાં ચાર કિલોમીટર લાંબો હતો.

• એક ભવ્ય અને સુશોભિત રથ પર સવાર થઈને આ દંપતીએ હજારોની ભીડ વચ્ચે પોતાની સંપત્તિ લૂંટાવી હતી.
• તેમણે રથ પરથી મોબાઈલ ફોન્સ, સ્માર્ટવોચ, ચાંદીના સિક્કા, કિંમતી વસ્ત્રો, નોટોના બંડલ અને ઘરવખરીનો સામાન હવામાં ઉછાળીને દાન કર્યો હતો.
• આ દ્રશ્ય જોનારા હજારો લોકોની આંખોમાં આંસુ હતા, કારણ કે જે વસ્તુઓ માટે સામાન્ય માણસ આખી જિંદગી લોહી-પાણી એક કરે છે, તે વસ્તુઓને આ દંપતી કચરાની જેમ પોતાનાથી દૂર ફેંકી રહ્યું હતું.

આ વર્ષીદાન પાછળનું મનોવિજ્ઞાન એ છે કે દીક્ષાર્થી પોતાના મનમાંથી ‘માલિકીભાવ’ (Sense of Ownership) ને સંપૂર્ણપણે નષ્ટ કરી દે છે.

3. જૈન દીક્ષા (સંયમ જીવન) શું છે? એક અત્યંત કઠોર પારમાર્થિક માર્ગ

200 કરોડ રૂપિયાનું દાન કરવું કદાચ આસાન હોઈ શકે, પરંતુ દીક્ષા લીધા પછીનું જે જીવન છે, તે અતિશય કઠોર અને સામાન્ય માનવીની કલ્પના બહારનું હોય છે. જૈન સાધુ-સાધ્વીનું જીવન પાંચ મહાવ્રતો (Mahavratas) ના કડક પાલન પર આધારિત છે:

A. પાંચ મહાવ્રતો:

1. અહિંસા (Ahimsa): મન, વચન અને કર્મથી કોઈ પણ જીવ (સૂક્ષ્મ જીવાણુઓથી લઈને મોટા પ્રાણીઓ સુધી) ની હિંસા ન કરવી. તેઓ પાણી પણ ઉકાળીને પીવે છે અને ચાલતી વખતે માર્ગ સાફ કરવા માટે ‘ઓઘો’ (Rajoharan) સાથે રાખે છે.
2. સત્ય (Satya): હંમેશાં સત્ય બોલવું અને કોઈનું મન દુભાય તેવું ન બોલવું.
3. અસ્તેય (Asteya): ચોરી ન કરવી. જે વસ્તુ પોતાની નથી, તેને કોઈની મંજૂરી વિના સ્પર્શ પણ ન કરવો.
4. બ્રહ્મચર્ય (Brahmacharya): સંપૂર્ણ વિષય-વાસનાઓ અને શારીરિક ઈચ્છાઓનો ત્યાગ.
5. અપરિગ્રહ (Aparigraha): કોઈપણ પ્રકારની ભૌતિક સંપત્તિ (પૈસા, ઘર, વાહન, બેંક એકાઉન્ટ) ન રાખવી.

B. રોજિંદા જીવનની કઠોરતા:

• વિહાર (Vihar): દીક્ષા લીધા પછી આ દંપતી ક્યારેય કોઈ વાહન (કાર, ટ્રેન કે પ્લેન) નો ઉપયોગ કરી શકશે નહીં. કાળઝાળ ગરમી હોય, કડકડતી ઠંડી હોય કે ભારે વરસાદ હોય, તેમણે પોતાનું સમગ્ર જીવન ખુલ્લા પગે ચાલીને (વિહાર કરીને) જ પસાર કરવાનું હોય છે.
• ગોચરી (Gochari): તેઓ ક્યારેય પોતાના માટે ભોજન બનાવી શકતા નથી. તેમણે શ્રાવકો (ગૃહસ્થ જૈનો) ના ઘરે જઈને ભિક્ષા (ગોચરી) માંગવી પડે છે. અને તે પણ કોઈપણ પ્રકારની સ્વાદની આસક્તિ વિના જમવાનું હોય છે.
• ઇલેક્ટ્રિસિટીનો ત્યાગ: સાધુ-સાધ્વીઓ વીજળી, પંખા, એસી, મોબાઈલ ફોન કે કોઈપણ ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણનો ઉપયોગ કરી શકતા નથી.

જે વ્યક્તિ ગઈકાલ સુધી લક્ઝરી કારમાં ફરતી હતી, તે આજથી ખુલ્લા પગે ડામરના ગરમ રસ્તાઓ પર ચાલશે — આ વિચાર જ તેમના સંકલ્પની મજબૂતાઈ દર્શાવે છે.

4. દીક્ષા મહોત્સવની ધાર્મિક વિધિઓ અને ‘કેશલોચ’ ની યાતના

જ્યારે દીક્ષાનો મુખ્ય દિવસ આવે છે, ત્યારે તે વિધિઓ અત્યંત હૃદયસ્પર્શી હોય છે. તે એક પ્રકારે વ્યક્તિનો ‘જીવતેજીવ પુનર્જન્મ’ માનવામાં આવે છે.

A. રજોહરણ (ઓઘો) અને શ્વેત વસ્ત્રોની પ્રાપ્તિ: દીક્ષાર્થી પોતાના તમામ રંગીન અને રેશમી વસ્ત્રો ઉતારીને શ્વેત (સફેદ) સુતરાઉ વસ્ત્રો ધારણ કરે છે. ગુરુ મહારાજ તેમને જૈન મુનિની સૌથી મોટી ઓળખ એવો ‘ઓઘો’ (Rajoharan – ઊનના દોરાઓથી બનેલું ઉપકરણ, જેનો ઉપયોગ જીવજંતુઓને હટાવવા માટે થાય છે) અર્પણ કરે છે.

B. નામ પરિવર્તન: દીક્ષા લેતાની સાથે જ વ્યક્તિનો ભૌતિક જગત સાથેનો તમામ સંબંધ પૂરો થઈ જાય છે. ભાવેશભાઈ હવે ‘ભાવેશભાઈ’ રહેતા નથી; ગુરુ મહારાજ તેમને એક નવું આધ્યાત્મિક નામ પ્રદાન કરે છે. આ નામ પરિવર્તન એ ‘અહંકાર’ (Ego) ના મૃત્યુનું અને એક શુદ્ધ આત્માના જન્મનું પ્રતીક છે.

C. કેશલોચ (Keshlunchan – વાળ ખેંચીને કાઢવા): આ દીક્ષાની સૌથી કઠોર પ્રક્રિયા છે. જૈન સાધુ-સાધ્વીઓ પોતાના માથાના વાળ કાપવા માટે કાતર કે રેઝરનો ઉપયોગ કરતા નથી. તેઓ પોતાના જ હાથે (અથવા ગુરુના હાથે) વાળના ગુચ્છા ખેંચીને મૂળમાંથી ઉખાડી નાખે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ચહેરા પર સહેજ પણ પીડા કે ક્રોધનો ભાવ આવવા દેવાનો હોતો નથી. આ દર્શાવે છે કે દીક્ષાર્થીએ હવે પોતાના શરીર (Body) પરનો મોહ ત્યાગી દીધો છે અને તેઓ શારીરિક પીડાઓથી પર થઈ ગયા છે. વર્ષમાં બે વાર તેમને આ ‘કેશલોચ’ કરવો પડે છે.

5. મનોવૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ: શા માટે અબજોપતિઓ બધું છોડી દે છે? (The Psychology of Renunciation)

આધુનિક માનવ મનોવિજ્ઞાન (Psychology) અનુસાર, માણસની ઈચ્છાઓ ક્યારેય સંતોષાતી નથી. એક કરોડ મળે એટલે દસ કરોડની ઈચ્છા થાય. તો પછી આ સાયકોલોજીને તોડીને 200 કરોડની સંપત્તિ છોડવા પાછળનું માનસશાસ્ત્ર શું છે?

1. ‘માલિકીભાવ’ નો થાક (The Exhaustion of Ownership): સંપત્તિ પોતાની સાથે તણાવ, સુરક્ષાનો ડર અને જવાબદારીઓ લાવે છે. એક સ્તરે પહોંચ્યા પછી વ્યક્તિને સમજાય છે કે તે સંપત્તિનો માલિક નથી, પરંતુ સંપત્તિ તેની માલિક બની ગઈ છે. દીક્ષા એ આ ‘અદ્રશ્ય જેલ’ માંથી છૂટવાનો માર્ગ છે.
2. ભ્રમનો ભંગ (Shattering of the Illusion): અબજોપતિઓ જ્યારે જુએ છે કે વિશ્વની શ્રેષ્ઠ હોસ્પિટલ, શ્રેષ્ઠ ભોજન કે શ્રેષ્ઠ મનોરંજન પણ તેમને આંતરિક શાંતિ કે ગાઢ ઊંઘ આપી શકતા નથી, ત્યારે તેમનો ભૌતિકવાદ પરથી ભરોસો ઉઠી જાય છે. તેઓ સમજી જાય છે કે સાચો આનંદ ‘મેળવવામાં’ (Acquiring) નથી, પરંતુ ‘છોડી દેવામાં’ (Letting go) છે.
3. અપરિગ્રહ (Aparigraha): જૈન ફિલોસોફીનું આ સૂત્ર કહે છે કે માલસામાનનો સંગ્રહ એ જ તમામ દુઃખોનું મૂળ છે. ભાવેશ ભંડારી અને તેમના પરિવારે આ ફિલોસોફીને માત્ર પુસ્તકોમાં વાંચી નથી, પરંતુ વાસ્તવિક જીવનમાં જીવી બતાવી છે.

6. ગુજરાતમાં શ્રીમંતો દ્વારા લેવાતી દીક્ષાનો ટ્રેન્ડ: એક સાંસ્કૃતિક ક્રાંતિ

ભાવેશભાઈ ભંડારીનો કિસ્સો ગુજરાત માટે કોઈ પ્રથમ કિસ્સો નથી. જૈન ધર્મના મજબૂત મૂળ ધરાવતા ગુજરાતમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઉદ્યોગપતિઓ, ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સ (CA), ડોક્ટર્સ અને એન્જિનિયરોમાં દીક્ષા લેવાનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યું છે.

• પ્લાસ્ટિક કિંગ ભંવરલાલ દોશી: અબજો રૂપિયાનું સામ્રાજ્ય ચલાવતા દિલ્હી/ગુજરાતના ‘પ્લાસ્ટિક કિંગ’ ભંવરલાલ દોશીએ 2015 માં અંદાજે 600 કરોડ રૂપિયાની સંપત્તિ છોડીને દીક્ષા લીધી હતી.
• હીરાના વેપારીઓનો ત્યાગ: સુરતના અનેક મોટા ડાયમંડ મર્ચન્ટ્સ (હીરાના વેપારીઓ) ના 10 થી 15 વર્ષની ઉંમરના બાળકોએ પોતાની કરોડોની વારસાગત સંપત્તિનો ત્યાગ કરીને સંયમ માર્ગ અપનાવ્યો છે.
• યુવાનોનો ઝુકાવ: આજના યુવાનો જેઓ વિદેશની ડિગ્રીઓ ધરાવે છે અને મલ્ટીનેશનલ કંપનીઓમાં લાખો રૂપિયાનું પેકેજ ધરાવે છે, તેઓ પણ આ માર્ગે વળી રહ્યા છે.

આ ટ્રેન્ડ સાબિત કરે છે કે ગુજરાતનો વેપારી વર્ગ ભલે વેપારમાં ગમે તેટલો કુશળ હોય, પરંતુ આધ્યાત્મિક મૂલ્યો તેમના DNA માં ઊંડે સુધી જડાયેલા છે.

7. આધુનિક સમાજ માટે આ ઘટનાનો મહામૂલો સંદેશ (The Mirror to Society)

આજે જ્યારે આપણે ઇન્સ્ટાગ્રામ અને ફેસબુક પર ‘શો-ઓફ’ (દેખાડા) ની દુનિયામાં જીવી રહ્યા છીએ, ત્યારે હિંમતનગરના આ દંપતીનો નિર્ણય આપણા સૌના ચહેરા પર એક મોટો અરીસો ધરે છે.

• આ ઘટના આપણને શીખવે છે કે સફળતાની વ્યાખ્યા માત્ર મોટું ઘર અને લક્ઝરી કાર નથી.
• જ્યારે તમે આગામી વખતે લેટેસ્ટ આઈફોન (iPhone) લેવા માટે અથવા બ્રાન્ડેડ કપડાં પાછળ હજારો રૂપિયા ખર્ચતા હોવ, ત્યારે એકવાર આ 200 કરોડ ઠુકરાવનારા દંપતીને યાદ કરજો. તમને સમજાશે કે આપણે જે વસ્તુઓ પાછળ ભાગી રહ્યા છીએ, તે કેટલી તુચ્છ છે.
• આ દીક્ષા માત્ર એક ધાર્મિક પરંપરા નથી; તે આજના ગળાકાપ હરીફાઈ (Cut-throat competition) વાળા સમાજને ધીરજ, શાંતિ અને ‘મિનિમલિઝમ’ (Minimalism – ઓછામાં ઓછી વસ્તુઓથી જીવન જીવવું) નો સૌથી મોટો પાઠ ભણાવે છે.

એક અમર ઐતિહાસિક સફરનો આરંભ

ભાવેશ ભંડારી અને તેમનાં પત્નીનું આ પગલું કોઈ સામાન્ય બલિદાન નથી. એસી બેડરૂમની નરમ ગાદી છોડીને લાકડાના પાટિયા પર સૂવું, 56 ભોગ છોડીને કોઈના ઘરેથી ભિક્ષા માંગીને જમવું, અને 200 કરોડનું બેંક બેલેન્સ છોડીને ખિસ્સા વિનાના શ્વેત વસ્ત્રો ધારણ કરવા — આ માટે હિમાલય પર્વત જેવું મનોબળ જોઈએ.

તેમનો આ નિર્ણય એ વાતની સાબિતી છે કે જ્યારે અંતરાત્મા જાગી જાય છે, ત્યારે દુનિયાની કોઈ પણ ચકાચૌંધ મનુષ્યને બાંધી શકતી નથી. હિંમતનગરનું આ દંપતી હવે સામાન્ય માણસ મટીને સમાજ માટે પૂજનીય ‘ગુરુ ભગવંત’ બની ગયું છે. ભૌતિકવાદની રાખમાંથી જન્મેલી તેમની આ આધ્યાત્મિક ઉડાન આવનારી અનેક પેઢીઓને માર્ગદર્શન અને પ્રેરણા પૂરી પાડતી રહેશે.