“મેક ઇન ઇન્ડિયા” થી “ચિપ ઇન ઇન્ડિયા” સુધીની ઐતિહાસિક છલાંગ
ભારતના ઔદ્યોગિક ઇતિહાસમાં અમુક તારીખો સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલી હોય છે. 1991 નું આર્થિક ઉદારીકરણ હોય કે પછી 2014 નું ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અભિયાન. હવે, 28 ફેબ્રુઆરી, 2026 ના રોજ ગુજરાતની ધરતી પર એક એવો જ ઐતિહાસિક અધ્યાય લખાવા જઈ રહ્યો છે, જે ભારતને વિશ્વના ટેક્નોલોજી નકશા પર કાયમ માટે સ્થાપિત કરી દેશે.
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ફરી એકવાર પોતાના ગૃહ રાજ્ય ગુજરાતના પ્રવાસે આવી રહ્યા છે, પરંતુ આ મુલાકાત કોઈ સામાન્ય ઉદ્ઘાટન માટે નથી. તેઓ સાણંદ (Sanand) ખાતે ભારતના પ્રથમ અને અત્યાધુનિક સેમિકન્ડક્ટર એસેમ્બલી અને ટેસ્ટિંગ (OSAT/ATMP) પ્લાન્ટનું લોકાર્પણ કરવા જઈ રહ્યા છે. જે ગુજરાત એક સમયે કાપડ ઉદ્યોગનું કેન્દ્ર (Manchester of the East) હતું, જે બાદમાં ઓટોમોબાઈલ હબ (Detroit of India) બન્યું, તે હવે પીએમ મોદીના વિઝન હેઠળ ભારતનું ‘સિલિકોન વેલી’ બનવાની દિશામાં મક્કમ ડગલું માંડી રહ્યું છે.
CG Power, Renesas (જાપાન) અને Stars Microelectronics (થાઈલેન્ડ) ના સંયુક્ત સાહસ દ્વારા નિર્મિત આ પ્લાન્ટ માત્ર એક ફેક્ટરી નથી; તે ભારતની ડિજિટલ સાર્વભૌમત્વ (Digital Sovereignty) અને આત્મનિર્ભરતાનું પ્રતીક છે. એક ટેક્નોલોજી અને જિયો-પોલિટિકલ વિશ્લેષક તરીકે, હું આ ઘટનાને માત્ર એક રાજ્યની સિદ્ધિ તરીકે નથી જોતો. આ એક વૈશ્વિક ઘટના છે. જ્યારે દુનિયા ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા ‘ચાઈના પ્લસ વન’ (China+1) ની નીતિ અપનાવી રહી છે, ત્યારે સાણંદનો આ પ્લાન્ટ ભારતનો જવાબ છે.
1. 28 ફેબ્રુઆરીનો કાર્યક્રમ: સાણંદમાં ‘ટેક-મહાકુંભ’ ની તૈયારીઓ
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે ગુજરાત આવે છે, ત્યારે તે હંમેશાં વિકાસના નવા શિખરો સર કરવા માટે હોય છે. 28 ફેબ્રુઆરીએ સાણંદ GIDC (ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન) નો માહોલ કોઈ ઉત્સવથી કમ નહીં હોય.
પ્રોજેક્ટની વિગતો (The Project Snapshot):
- નામ: CG Power Semiconductor Assembly and Test (OSAT) Facility.
- ભાગીદારો: CG Power (ભારત), Renesas Electronics (જાપાન – ટેક્નોલોજી પાર્ટનર), અને Stars Microelectronics (થાઈલેન્ડ – ટેક્નોલોજી પાર્ટનર).
- કુલ રોકાણ: અંદાજે ₹7,600 કરોડ.
- ઉત્પાદન ક્ષમતા: આ પ્લાન્ટ દરરોજ 1.5 કરોડ (15 મિલિયન) ચિપ્સનું ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા ધરાવશે.
- રોજગારી: પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રીતે હજારો નોકરીઓનું સર્જન થશે.
વડાપ્રધાન મોદી આ પ્લાન્ટનું ઉદ્ઘાટન કરીને રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરશે. આ કાર્યક્રમમાં ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલ, કેન્દ્રીય આઈટી મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવ અને જાપાન તેમજ થાઈલેન્ડના ઉચ્ચ ડેલિગેટ્સ પણ હાજર રહેવાની શક્યતા છે. આ માત્ર એક ફેક્ટરીનું ઉદ્ઘાટન નથી, પરંતુ ‘ઇન્ડિયા સેમિકન્ડક્ટર મિશન’ (ISM) ની પ્રથમ મોટી સફળતાની ઉજવણી છે.
2. સેમિકન્ડક્ટર 101: આખરે આ ‘ચિપ’ છે શું અને તેનું મહત્વ શું છે?
સામાન્ય નાગરિકને પ્રશ્ન થાય કે ₹7,600 કરોડના ખર્ચે બનતા આ પ્લાન્ટમાં એવું તો શું બનશે? શા માટે તેને ‘નવું ઓઈલ’ (New Oil) કહેવામાં આવે છે?
સેમિકન્ડક્ટર ચિપ એટલે શું? સરળ ભાષામાં કહીએ તો, ચિપ એ કોઈપણ ઇલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણનું ‘મગજ’ છે. તે સિલિકોનમાંથી બનેલી એક નાનકડી પ્લેટ છે જેના પર અબજો ટ્રાન્ઝિસ્ટર લાગેલા હોય છે.
- તમારો સ્માર્ટફોન, લેપટોપ, સ્માર્ટ ટીવી, કાર, વોશિંગ મશીન, ATM મશીનથી લઈને દેશની સુરક્ષા માટે વપરાતી મિસાઈલ — આ બધામાં ચિપ વિના કશું જ ચાલી શકતું નથી.
OSAT (Outsourced Semiconductor Assembly and Test) એટલે શું? સાણંદમાં જે પ્લાન્ટ સ્થપાયો છે તે ‘OSAT’ પ્લાન્ટ છે. સેમિકન્ડક્ટર બનાવવાની પ્રક્રિયા બે ભાગમાં વહેંચાયેલી હોય છે:
- ફેબ્રિકેશન (Fab): જ્યાં સિલિકોન વેફર પર સર્કિટ પ્રિન્ટ કરવામાં આવે છે. (જે ધોલેરામાં ટાટા બનાવી રહ્યું છે).
- એસેમ્બલી અને ટેસ્ટિંગ (ATMP/OSAT): સાણંદમાં આ કામ થશે. અહીં વેફરને કાપીને, પેકેજિંગ કરીને, તેને સુરક્ષિત કવચમાં મૂકીને ‘ફાઇનલ પ્રોડક્ટ’ તરીકે તૈયાર કરવામાં આવશે. આ પ્રક્રિયા અત્યંત ચોકસાઈ માંગી લેતી (Precision Engineering) હોય છે.
જો આ પ્લાન્ટ ન હોત, તો આપણે કાચી ચિપ વિદેશ મોકલવી પડતી અને ત્યાં પેકેજિંગ થઈને પાછી આવતી. હવે આ વેલ્યુ એડિશન ભારતમાં જ થશે.
3. ગુજરાત જ કેમ? સાણંદની પસંદગી પાછળનું વ્યૂહાત્મક ગણિત
જ્યારે વેદાંતા-ફોક્સકોન ડીલ મહારાષ્ટ્રમાંથી ગુજરાત આવી હતી, ત્યારે મોટો વિવાદ થયો હતો. પરંતુ CG Power અને માઈક્રોન જેવા દિગ્ગજોએ ગુજરાત પર પસંદગી ઉતારી છે, તે કોઈ રાજકીય નિર્ણય નથી, પરંતુ એક શુદ્ધ વ્યાપારી અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર આધારિત નિર્ણય છે.
ગુજરાતની ‘સેમિકન્ડક્ટર પોલિસી’ (2022-2027): ગુજરાત ભારતનું પ્રથમ રાજ્ય છે જેણે પોતાની સમર્પિત સેમિકન્ડક્ટર પોલિસી જાહેર કરી હતી.
- પાણી અને વીજળી: ચિપ બનાવવા માટે અવિરત (24×7) ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી વીજળી અને લાખો લીટર અતિ-શુદ્ધ પાણી (Ultra-pure water) ની જરૂર પડે છે. ગુજરાતનું પાવર ગ્રીડ ભારતનું સૌથી સ્થિર ગ્રીડ છે અને નર્મદા કેનાલ નેટવર્ક પાણીની ખાતરી આપે છે.
- પ્લગ-એન્ડ-પ્લે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર: સાણંદ GIDC માં રસ્તા, ગેસ પાઈપલાઈન અને કનેક્ટિવિટી પહેલેથી જ તૈયાર છે. કંપનીએ આવીને માત્ર મશીનો જ લગાવવાના હતા.
- પ્રોત્સાહનો (Incentives): કેન્દ્ર સરકાર 50% સબસિડી આપે છે, અને ગુજરાત સરકાર વધારાની 20% થી વધુ કેપિટલ સબસિડી, સ્ટેમ્પ ડ્યુટી માફી અને વીજળીના દરોમાં સબસિડી આપે છે. આનાથી કંપનીનો પ્રોડક્શન કોસ્ટ ઘણો નીચો આવે છે.
4. આર્થિક વિસ્ફોટ: ગુજરાતના અર્થતંત્ર પર ‘મલ્ટિપ્લાયર ઇફેક્ટ’
પીએમ મોદી જ્યારે 28 ફેબ્રુઆરીએ રિબન કાપશે, ત્યારે તેઓ માત્ર એક દરવાજો નથી ખોલી રહ્યા, પરંતુ રોજગારીના હજારો દરવાજા ખોલી રહ્યા છે. અર્થશાસ્ત્રમાં આને ‘મલ્ટિપ્લાયર ઇફેક્ટ’ (Multiplier Effect) કહેવાય છે.
1. રોજગારીનું સર્જન (Job Creation): આ પ્લાન્ટમાં સીધી રીતે અંદાજે 1,500 થી 2,000 હાઈ-સ્કિલ (ઉચ્ચ કૌશલ્ય ધરાવતા) એન્જિનિયરોને નોકરી મળશે. પરંતુ પરોક્ષ રીતે (Indirect jobs) તેની અસર ઘણી મોટી હશે. એક સેમિકન્ડક્ટર જોબ પાછળ અન્ય 5 થી 7 જોબ્સ સર્જાય છે.
- લોજિસ્ટિક્સ, ટ્રાન્સપોર્ટ, કેન્ટીન, સિક્યુરિટી, અને હાઉસિંગ સેક્ટરમાં હજારો નોકરીઓ ઉભી થશે.
2. રિયલ એસ્ટેટમાં તેજી: સાણંદ અને તેની આસપાસના વિસ્તારો (જેમ કે શેલા, બોપલ, ગોધાવી) માં પ્રોપર્ટીના ભાવો પહેલેથી જ વધવા લાગ્યા છે. હજારો એન્જિનિયરો અને તેમના પરિવારો અહીં વસવાટ કરશે, જેના કારણે હાઉસિંગ, સ્કૂલ અને હોસ્પિટલોની માંગ વધશે.
3. MSME સેક્ટરને બૂસ્ટ: એક ચિપ પ્લાન્ટને ચલાવવા માટે સેંકડો નાની વસ્તુઓની જરૂર પડે છે — જેમ કે કેમિકલ્સ, ગેસ, સ્પેશિયલ પેકેજિંગ મટીરીયલ, ક્લીન-રૂમ સૂટ્સ વગેરે. ગુજરાતના હજારો નાના ઉદ્યોગો (MSMEs) હવે આ પ્લાન્ટના સપ્લાયર બનશે. આનાથી સ્થાનિક વેપારીઓને ગ્લોબલ સપ્લાય ચેઇનનો ભાગ બનવાની તક મળશે.
5. ભારતની ‘ચિપ ડિપ્લોમસી’ અને ચીનને સીધો પડકાર
28 ફેબ્રુઆરીની આ ઘટના માત્ર આર્થિક નથી, પણ ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) પણ છે. કોવિડ-19 મહામારી દરમિયાન દુનિયાને સમજાયું કે સેમિકન્ડક્ટર માટે માત્ર તાઈવાન અને ચીન પર નિર્ભર રહેવું કેટલું જોખમી છે.
‘ચાઈના પ્લસ વન’ (China+1) વ્યૂહરચના: અમેરિકા અને યુરોપની કંપનીઓ હવે ચીનનો વિકલ્પ શોધી રહી છે. ભારત એક લોકશાહી દેશ હોવાથી અને બૌદ્ધિક સંપદા (IP) ના કાયદાઓનું પાલન કરતો હોવાથી વિશ્વસનીય ભાગીદાર બની રહ્યો છે.
- સાણંદમાં જાપાનની Renesas કંપનીનું રોકાણ એ સાબિત કરે છે કે જાપાન હવે ચીનને બદલે ભારતમાં ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર કરવા વધુ ઉત્સુક છે.
- પીએમ મોદીનું વિઝન છે કે ભારત માત્ર ચિપ વાપરનારો દેશ ન રહે, પણ ચિપ બનાવનારો દેશ બને. જ્યારે ભારત પોતાની મિસાઈલ કે ફાઈટર જેટ માટે પોતાની ચિપ વાપરશે, ત્યારે કોઈ વિદેશી તાકાત આપણને બ્લેકમેલ કરી શકશે નહીં. આને કહેવાય સાચી ‘આત્મનિર્ભરતા’.
6. CG Power અને ટેક્નોલોજી પાર્ટનર્સ: કોણ શું કરશે?
આ પ્લાન્ટની સફળતા ત્રણ કંપનીઓના ગઠબંધન પર આધારિત છે:
- CG Power (મુરુગપ્પા ગ્રુપ): આ ભારતીય કંપની છે જે આર્થિક રોકાણ અને મેનેજમેન્ટ સંભાળશે. ભારતમાં ઇન્ડસ્ટ્રીયલ પાવર સોલ્યુશન્સમાં તેમનું મોટું નામ છે.
- Renesas Electronics (જાપાન): આ વિશ્વની ટોચની સેમિકન્ડક્ટર કંપનીઓમાંની એક છે. તેઓ માઇક્રોકન્ટ્રોલર્સ, એનાલોગ અને પાવર ડિવાઇસમાં નિષ્ણાત છે. તેઓ આ પ્લાન્ટને ‘એડવાન્સ ટેક્નોલોજી’ પૂરી પાડશે.
- Stars Microelectronics (થાઈલેન્ડ): તેઓ OSAT (એસેમ્બલી અને ટેસ્ટિંગ) ના ઓપરેશનમાં નિષ્ણાત છે. તેઓ પ્લાન્ટને કેવી રીતે ચલાવવો તેનું ટેકનિકલ જ્ઞાન આપશે.
આ ત્રિવેણી સંગમ સુનિશ્ચિત કરશે કે સાણંદમાં બનતી ચિપ્સ વિશ્વ કક્ષાની ગુણવત્તા (Global Quality Standards) ધરાવતી હોય.
7. ભવિષ્યનો રોડમેપ: 2030 સુધીમાં ગુજરાત ક્યાં હશે?
28 ફેબ્રુઆરીની શરૂઆત તો માત્ર એક ટ્રેલર છે. ગુજરાત સરકાર અને ભારત સરકારનું લક્ષ્ય ઘણું મોટું છે.
ધોલેરા સર (SIR) અને સાણંદની જુગલબંધી: એક તરફ સાણંદમાં CG Power અને Micron (એસેમ્બલી પ્લાન્ટ) છે, તો બીજી તરફ ધોલેરામાં ટાટા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને તાઈવાનની PSMC મળીને ભારતનો પ્રથમ કોમર્શિયલ ફેબ (Fab) બનાવી રહ્યા છે.
- સાણંદ અને ધોલેરા વચ્ચેનું અંતર માત્ર 100 કિમી જેવું છે. ભવિષ્યમાં આ પટ્ટો ‘સેમિકન્ડક્ટર કોરિડોર’ તરીકે ઓળખાશે.
- અનુમાન છે કે 2030 સુધીમાં ભારતના સેમિકન્ડક્ટર માર્કેટનું કદ $100 બિલિયન ને પાર કરી જશે, અને તેમાં ગુજરાતનો હિસ્સો સૌથી મોટો હશે.
કૌશલ્ય વિકાસ (Skill Development): પ્લાન્ટ તો બની જશે, પણ તેમાં કામ કરવા માણસો ક્યાંથી આવશે? આ માટે ગુજરાતની યુનિવર્સિટીઓ (જેમ કે GTU, IIT ગાંધીનગર) એ અત્યારથી જ VLSI (Very Large Scale Integration) ડિઝાઇન અને સેમિકન્ડક્ટર એન્જિનિયરિંગના કોર્સ શરૂ કરી દીધા છે. આવનારી પેઢી માટે આ એક સુવર્ણ તક છે.
એક નવા યુગનો આરંભ
28 ફેબ્રુઆરી, 2026 ના રોજ જ્યારે પ્રધાનમંત્રી મોદી સાણંદમાં સ્વીચ દબાવીને પ્લાન્ટનું ઉદ્ઘાટન કરશે, ત્યારે તે માત્ર મશીનોનો અવાજ નહીં હોય; તે નવા ભારતના આત્મવિશ્વાસનો અવાજ હશે. દાયકાઓ સુધી આપણે વિદેશી કંપનીઓ પર નિર્ભર રહ્યા. આપણે મોબાઈલ બનાવ્યા, પણ તેની અંદરની ચિપ બીજાની હતી. આપણે ગાડીઓ બનાવી, પણ તેનું સેન્સર વિદેશી હતું.
સાણંદનો આ પ્લાન્ટ એ નિર્ભરતાની બેડીઓ તોડવાનું પ્રથમ પગલું છે. ગુજરાત માટે આ ગૌરવની ક્ષણ છે. કાપડ, હીરા અને રસાયણો પછી હવે ગુજરાતીઓ ‘સિલિકોન’ ના વેપારમાં પણ દુનિયાને રસ્તો બતાવશે. આ પ્લાન્ટ માત્ર સાણંદ કે ગુજરાત માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ભારતની ડિજિટલ સિક્યોરિટી અને આર્થિક પ્રગતિ માટે ‘ગેમ ચેન્જર’ સાબિત થશે.