દેવભૂમિ દ્વારકામાં બાયો-ફ્યુઅલ પ્લાન્ટ, ₹5,100 કરોડનું રોકાણ

પેટ્રોલિયમથી ‘ગ્રીન ફ્યુઅલ’ તરફ ગુજરાતની ઐતિહાસિક છલાંગ

જ્યારે પણ ભારતના ઔદ્યોગિક નકશા પર કોઈ મોટા આર્થિક પરિવર્તનની વાત આવે છે, ત્યારે ગુજરાત હંમેશાં નેતૃત્વની ભૂમિકામાં જોવા મળે છે. 20મી સદીમાં જે દેશે ઓઈલ અને પેટ્રોલિયમ રિફાઈનરીઓ દ્વારા ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ જોઈ, તે જ દેશ હવે 21મી સદીમાં ક્લાઈમેટ ચેન્જ (Climate Change) ના પડકારોને પહોંચી વળવા માટે ‘ગ્રીન એનર્જી’ (Green Energy) તરફ વળી રહ્યો છે. આ દિશામાં ગુજરાત સરકારે એક અત્યંત ઐતિહાસિક અને સીમાચિહ્નરૂપ કરાર (MoU) પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે.

રાજકોટ ખાતે યોજાયેલી વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત રિજનલ કોન્ફરન્સ (VGRC) માં, ભારતની અગ્રણી કંપની એસ્સાર ફ્યુચર એનર્જી લિમિટેડ (Essar Future Energy Limited) એ દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં એક વિશાળ, અત્યાધુનિક ‘બાયો-ફ્યુઅલ કોમ્પ્લેક્સ’ (Bio-fuel Complex) સ્થાપવા માટે ગુજરાત સરકાર સાથે ₹5,100 કરોડના રોકાણ નો કરાર કર્યો છે.

1. પ્રોજેક્ટની મુખ્ય રૂપરેખા: એસ્સારનો ₹5,100 કરોડનો માસ્ટરપ્લાન (Project Snapshot)

કોઈપણ મેગા-પ્રોજેક્ટની ગંભીરતા તેના આંકડાઓ અને તેની સમયમર્યાદા (Timeline) પરથી નક્કી થાય છે. એસ્સાર ફ્યુચર એનર્જીનો આ પ્રોજેક્ટ કેબિનેટ મંત્રી શ્રી ઋષિકેશભાઈ પટેલ અને રાજ્ય કક્ષાના મંત્રી શ્રી કૌશિકભાઈ વેકરિયાની ઉપસ્થિતિમાં ફાઇનલ કરવામાં આવ્યો છે.

નીચે આપેલું ટેબલ આ પ્રોજેક્ટની સંપૂર્ણ એક્ઝિક્યુટિવ સમરી પૂરી પાડે છે:

2. ડીપ-ડાઇવ: આ બાયો-ફ્યુઅલ પ્લાન્ટમાં આખરે શું બનશે? (The Science of Clean Fuel)

સામાન્ય નાગરિકને પ્રશ્ન થાય કે ₹5,100 કરોડના ખર્ચે બનનારા આ પ્લાન્ટમાં એવું તો કયું ઇંધણ બનશે જે પેટ્રોલ-ડીઝલથી અલગ છે? એસ્સારનો આ પ્લાન્ટ મુખ્યત્વે ‘હાર્ડ-ટુ-અબેટ’ (Hard-to-abate) સેક્ટર્સ — એટલે કે એવા ઉદ્યોગો જ્યાં કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવું સૌથી મુશ્કેલ છે, જેમ કે ઉડ્ડયન (Aviation) અને શિપિંગ (Shipping) — તેના માટે ક્લીન ઇંધણ બનાવશે.

અહીં મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના અત્યાધુનિક ઇંધણનું ઉત્પાદન થશે:

A. સસ્ટેનેબલ એવિએશન ફ્યુઅલ (SAF – Sustainable Aviation Fuel):

• વિમાનોમાં વપરાતું પરંપરાગત જેટ ઈંધણ (ATF) વાતાવરણમાં પુષ્કળ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ છોડે છે.
• SAF એ કૃષિ કચરો, વપરાયેલું રાંધણ તેલ (Used Cooking Oil), અને અન્ય બાયોમાસમાંથી બનાવવામાં આવતું ઈંધણ છે. તે પરંપરાગત ઇંધણની સરખામણીમાં કાર્બન ઉત્સર્જનમાં 80% સુધીનો ઘટાડો કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ઉડ્ડયન નિયમો (જેમ કે CORSIA) મુજબ ભવિષ્યમાં દરેક એરલાઇન્સે ફરજિયાતપણે અમુક ટકાવારીમાં SAF વાપરવું પડશે. આ પ્લાન્ટ ભારતની એરલાઇન્સને ગ્લોબલ સ્ટાન્ડર્ડ્સ પૂરા કરવામાં મદદ કરશે.

B. હાઇડ્રોટ્રીટેડ વેજિટેબલ ઓઇલ (HVO – Hydrotreated Vegetable Oil):

• આને ‘રિન્યુએબલ ડીઝલ’ પણ કહેવામાં આવે છે. પરંપરાગત બાયો-ડીઝલથી વિપરીત, HVO એક અત્યંત ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું ઈંધણ છે જેને સામાન્ય ડીઝલ એન્જિનમાં કોઈ પણ પ્રકારના ફેરફાર (Engine modification) વિના સીધું વાપરી શકાય છે.
• તે શિપિંગ (જહાજો) અને હેવી-ડ્યુટી રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ (ટ્રકો) માટે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થશે.

C. બાયો-નાફ્થા (Bio-naphtha):

• નાફ્થા એ પેટ્રોકેમિકલ ઉદ્યોગનો પાયો છે, જેમાંથી પ્લાસ્ટિક અને અન્ય રસાયણો બને છે. બાયો-નાફ્થા એ ક્રૂડ ઓઇલને બદલે જૈવિક કચરામાંથી બનશે, જે પેટ્રોકેમિકલ પ્રોડક્ટ્સને પણ ‘ગ્રીન’ બનાવશે.

3. દેવભૂમિ દ્વારકા જ કેમ? ભૌગોલિક અને વ્યૂહાત્મક ગણિત (The Strategic Geography)

ગુજરાતમાં ઘણા ઔદ્યોગિક વિસ્તારો છે, તો પછી એસ્સાર ફ્યુચર એનર્જીએ ₹5,100 કરોડના આ મેગા પ્રોજેક્ટ માટે સૌરાષ્ટ્રના છેવાડે આવેલા દેવભૂમિ દ્વારકા (ખંભાળિયા – કજુરડા નજીક) ની પસંદગી કેમ કરી?

આ પસંદગી પાછળ એક અત્યંત સચોટ ‘લોજિસ્ટિક્સ અને સપ્લાય ચેઇન’ વ્યૂહરચના છુપાયેલી છે:

1. વિશેષ આર્થિક ઝોન (SEZ Unit) નો દરજ્જો:આ પ્રોજેક્ટ એક ‘Special Economic Zone’ (SEZ) તરીકે વિકસાવવામાં આવી રહ્યો છે. SEZ નો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નિકાસ (Exports) ને પ્રોત્સાહન આપવાનો હોય છે. એસ્સારનું લક્ષ્ય આ ગ્રીન ફ્યુઅલને માત્ર ભારતમાં જ નહીં, પરંતુ યુરોપ અને અમેરિકાના બજારોમાં નિકાસ કરવાનું છે, જ્યાં SAF અને HVO ની પ્રચંડ માંગ છે.
2. દરિયાકાંઠાની નિકટતા (Coastal Advantage):દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લો અખાત અને ખુલ્લા સમુદ્ર સાથે જોડાયેલો છે. કંડલા, મુન્દ્રા અને જામનગર (સિક્કા) જેવા પોર્ટ્સ (બંદરો) અહીંથી અત્યંત નજીક છે. વાર્ષિક 1 મિલિયન ટન ફીડસ્ટોક આયાત કરવા અને તૈયાર થયેલા લાખો લીટર બાયો-ફ્યુઅલને વિશાળ જહાજોમાં ભરીને વિદેશ મોકલવા માટે આ કોસ્ટલ લોકેશન સૌથી આદર્શ છે.
3. ગ્રીન એનર્જી ઇકોસિસ્ટમ:એસ્સાર ગ્રુપે અગાઉ ઓક્ટોબર 2025 માં જામનગર અને દેવભૂમિ દ્વારકા પંથકમાં 4 GW નો રિન્યુએબલ એનર્જી (સોલાર અને વિન્ડ) પ્રોજેક્ટ સ્થાપવા ₹20,000 કરોડના MoU કર્યા હતા. એટલે કે, આ બાયો-ફ્યુઅલ પ્લાન્ટને ચલાવવા માટે જે વીજળી જોઈશે, તે પણ બાજુમાં આવેલા તેમના પોતાના સોલાર/વિન્ડ પાર્કમાંથી ‘ગ્રીન’ જ આવશે! આ એક 100% ડીકાર્બોનાઇઝ્ડ ઇકોસિસ્ટમ બનાવશે.

4. અર્થતંત્ર અને સ્થાનિક રોજગારી પર ‘મલ્ટિપ્લાયર ઇફેક્ટ’ (Economic Impact)

જ્યારે કોઈ એક જ જિલ્લામાં ₹5,100 કરોડનું ઔદ્યોગિક મૂડીરોકાણ (Capital Inflow) થાય છે, ત્યારે તેની અસર માત્ર તે કંપનીની બેલેન્સશીટ પર નહીં, પરંતુ આખા પ્રદેશના માઇક્રો-ઇકોનોમિક્સ પર પડે છે. અર્થશાસ્ત્રમાં આને ‘મલ્ટિપ્લાયર ઇફેક્ટ’ કહે છે.

A. સીધી અને આડકતરી રોજગારી (Job Creation):

• ડાયરેક્ટ જોબ્સ: પ્લાન્ટના ઓપરેશન માટે કંપની સત્તાવાર રીતે અંદાજિત 350 ડાયરેક્ટ એન્જિનિયરો, ટેકનિશિયનો અને કેમિકલ નિષ્ણાતો ને નોકરી આપશે.
• ઇનડાયરેક્ટ જોબ્સ: પ્લાન્ટના બાંધકામ (Construction Phase) દરમિયાન વર્ષ 2026 થી 2029 સુધી હજારો મજૂરો, સિવિલ એન્જિનિયરો અને કોન્ટ્રાક્ટરોને કામ મળશે. પ્લાન્ટ ચાલુ થયા પછી લોજિસ્ટિક્સ, ટ્રક ટ્રાન્સપોર્ટ, સિક્યુરિટી અને કેટરિંગ જેવા ક્ષેત્રોમાં 2,000 થી વધુ નવી આડકતરી નોકરીઓ ઉભી થશે.

B. ખેડૂતો અને ફીડસ્ટોક સપ્લાય ચેઇન (Agrarian Benefits):

બાયો-ફ્યુઅલ બનાવવા માટે ‘ફીડસ્ટોક’ (કાચો માલ) ની જરૂર પડે છે. આ કાચો માલ કૃષિ કચરો (Agri-residue), નોન-એડિબલ ઓઇલ (જે તેલ ખાઈ શકાતું નથી) અને બાયોમાસ હોય છે. ગુજરાત અને પડોશી રાજ્યોના ખેડૂતો જે ખેતીનો કચરો સળગાવી દેતા હતા (જેનાથી પ્રદૂષણ થતું હતું), તે કચરો હવે એસ્સાર કંપની ખરીદશે. આનાથી ખેડૂતો માટે આવકનો એક નવો સ્ત્રોત (Extra income source) ઉભો થશે અને સપ્લાય ચેઇન મજબૂત બનશે.

C. રિયલ એસ્ટેટ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર:

ખંભાળિયા અને કજુરડા વિસ્તારમાં અચાનક ઉદ્યોગિક ગતિવિધિ વધવાથી ત્યાં કોમર્શિયલ અને રેસિડેન્શિયલ રિયલ એસ્ટેટના ભાવોમાં ઉછાળો આવશે. નવા રસ્તાઓ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું નિર્માણ થશે, જે દેવભૂમિ દ્વારકાને એક ઔદ્યોગિક હબ તરીકે નવી ઓળખ આપશે.

5. ‘વિકસિત ભારત @ 2047’ અને ગ્રીન ગુજરાતનું વિઝન

આ પ્રોજેક્ટ ભારત સરકાર અને ગુજરાત સરકારના દીર્ઘકાલીન વિઝન સાથે સંપૂર્ણપણે સુસંગત (Aligned) છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 2070 સુધીમાં ભારતને ‘નેટ-ઝીરો’ (Net-Zero Carbon Emission) દેશ બનાવવાનો સંકલ્પ લીધો છે.

• નેશનલ બાયોફ્યુઅલ પોલિસી: ભારત સરકાર પેટ્રોલ અને ડીઝલમાં બાયો-ઇંધણનું બ્લેન્ડિંગ (મિશ્રણ) વધારવા પર ભાર મૂકી રહી છે. એસ્સારનો આ પ્રોજેક્ટ આ રાષ્ટ્રીય નીતિને સીધો સપોર્ટ કરશે.
• CEO નું નિવેદન: એસ્સાર ફ્યુચર એનર્જીના CEO, શ્રી વિભવ અગ્રવાલે આ કરાર સમયે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે, “ઊર્જા સ્વતંત્રતા (Energy Independence) માટે ગ્રીન એનર્જી ઇકોસિસ્ટમ બનાવવામાં ગુજરાત હંમેશાં ભારતનું નેતૃત્વ કરી રહ્યું છે. ‘વિકસિત ગુજરાત – વિકસિત ભારત @ 2047’ ના વિઝન સાથે જોડાયેલા આ પરિવર્તનમાં એસ્સાર ગર્વથી ગુજરાત સરકાર સાથે ભાગીદારી કરી રહ્યું છે.”

જો ભારત ભવિષ્યમાં ક્રૂડ ઓઇલની આયાત ઘટાડવા માંગતું હોય, તો આવા લાર્જ-સ્કેલ બાયો-ફ્યુઅલ કોમ્પ્લેક્સ એ એકમાત્ર વિકલ્પ છે.

6. વૈશ્વિક પરિપ્રેક્ષ્ય: બાયો-ફ્યુઅલ માર્કેટમાં ભારતની સ્થિતિ (The Global Landscape)

અમેરિકા અને યુરોપિયન યુનિયન બાયો-ફ્યુઅલ, ખાસ કરીને SAF (સસ્ટેનેબલ એવિએશન ફ્યુઅલ) ના ઉત્પાદનમાં અત્યારે મોખરે છે. પરંતુ ભારત પાસે એક મોટો ફાયદો છે — ‘વિશાળ કૃષિ આધાર’ (Massive Agricultural Base).

• બાયો-ફ્યુઅલ બનાવવા માટે જોઈતો બાયોમાસ ભારતમાં વિપુલ પ્રમાણમાં અને સસ્તા દરે ઉપલબ્ધ છે.
• જો દેવભૂમિ દ્વારકાનો આ 1 મિલિયન ટનની ક્ષમતાવાળો પ્લાન્ટ 2029 માં સફળતાપૂર્વક શરૂ થશે, તો તે ભારતને એશિયા-પેસિફિક (APAC) ક્ષેત્રમાં ગ્રીન ફ્યુઅલના સૌથી મોટા નિકાસકાર (Exporter) તરીકે સ્થાપિત કરી દેશે.
• આ ઐતિહાસિક શિફ્ટ ભારતની ‘કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ’ ઘટાડશે એટલું જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક મંચ પર ભારતની ઇમેજ એક ‘જવાબદાર ક્લાઈમેટ લીડર’ તરીકે મજબૂત કરશે.

એક ડીકાર્બોનાઇઝ્ડ ભવિષ્યનો સૂર્યોદય

એસ્સાર ફ્યુચર એનર્જી અને ગુજરાત સરકાર વચ્ચે ₹5,100 કરોડનો આ કરાર (MoU) માત્ર કાગળ પરની એક ઔપચારિકતા નથી; તે ભવિષ્યના ‘સ્વચ્છ અને હરિયાળા’ અર્થતંત્રનો શિલાન્યાસ છે. દેવભૂમિ દ્વારકા, જે અત્યાર સુધી શ્રી કૃષ્ણની પવિત્ર નગરી તરીકે વિશ્વભરમાં વિખ્યાત છે, તે હવે 21મી સદીના આધુનિક વિશ્વને પ્રદૂષણમુક્ત ઇંધણ પૂરું પાડતું એક વૈશ્વિક ઔદ્યોગિક શક્તિપીઠ બનવા જઈ રહ્યું છે.

વર્ષ 2029 માં જ્યારે આ પ્લાન્ટમાંથી બાયો-ફ્યુઅલનું પ્રથમ કન્સાઇનમેન્ટ (Consignment) જહાજ મારફતે નિકાસ થશે, ત્યારે તે સાચા અર્થમાં ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અને ‘મેક ફોર ધ વર્લ્ડ’ ની નીતિનું જીવંત ઉદાહરણ હશે. ગુજરાતનું આ પગલું સાબિત કરે છે કે ઔદ્યોગિક વિકાસ અને પર્યાવરણનું રક્ષણ — આ બંને એકબીજાના દુશ્મન નથી, પરંતુ જો ટેક્નોલોજીનો સાચો ઉપયોગ કરવામાં આવે, તો આ બંને એકસાથે ચાલી શકે છે.