આધુનિક ટેકનોલોજી જેટલી ઉપયોગી છે, કેટલાક અસામાજિક તત્વોના હાથમાં તેટલી જ ખતરનાક પણ સાબિત થઈ રહી છે. મંગળવારની સવાર ગુજરાતના બે સૌથી મોટા અને વ્યસ્ત શહેરો—અમદાવાદ (Ahmedabad) અને વડોદરા (Vadodara)—માટે એક ભારે ભય અને અફરાતફરી લઈને આવી. બંને શહેરોની ૨૫ થી વધુ નામાંકિત ખાનગી શાળાઓના સત્તાવાર ઇમેઇલ એડ્રેસ પર એક જ સમયે એક ધમકીભર્યો ઇમેઇલ (Bomb Threat Email) આવ્યો, જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે શાળા પરિસરમાં શક્તિશાળી બોમ્બ મૂકવામાં આવ્યા છે અને તે ટૂંક સમયમાં બ્લાસ્ટ થશે.
આ ઇમેઇલ વાંચતા જ શાળા સંચાલકોના પગ નીચેથી જમીન ખસી ગઈ. તાત્કાલિક ધોરણે પોલીસ કંટ્રોલ રૂમને જાણ કરવામાં આવી, અને ગણતરીની મિનિટોમાં જ બંને શહેરોમાં પોલીસ કાફલો, બોમ્બ ડિસ્પોઝલ સ્ક્વોડ (BDS) અને ડોગ સ્ક્વોડ (Dog Squad) શાળાઓમાં પહોંચી ગયા. બાળકોને સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢવામાં આવ્યા અને વાલીઓમાં ભારે નાસભાગ મચી ગઈ.
જોકે, કલાકોની સઘન અને ઝીણવટભરી તપાસ બાદ પોલીસ અને સુરક્ષા એજન્સીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું કે આ ઇમેઇલ માત્ર એક ‘હોક્સ’ (Hoax – અફવા) હતો અને શાળા પરિસરમાંથી કોઈ પણ પ્રકારની શંકાસ્પદ કે વિસ્ફોટક સામગ્રી મળી નથી. ગૂગલ ન્યૂઝ (Google News) ના લોકલ અને ક્રાઇમ સેક્શનમાં આ ઘટના હાલ સૌથી વધુ ટ્રેન્ડ કરી રહી છે.
૧. ઘટનાનો સિલસિલો: મંગળવારની સવારે સર્જાયેલો ભયનો માહોલ (Timeline of the Panic)
કોઈપણ સામાન્ય દિવસની જેમ મંગળવારે સવારે શાળાઓમાં પ્રાર્થના અને પ્રથમ તાસ (Period) શરૂ થઈ ચૂક્યા હતા. બધું જ રાબેતા મુજબ ચાલી રહ્યું હતું, ત્યાં અચાનક શાળાના એડમિનિસ્ટ્રેશન વિભાગના કમ્પ્યુટર્સ પર એક ઇમેઇલ પોપ-અપ થયો.
ઇમેઇલ મળ્યા પછીની ગતિવિધિઓ
- સવારે ૮:૦૦ થી ૮:૩૦ કલાક: અમદાવાદ (વસ્ત્રાપુર, સેટેલાઇટ, બોપલ, મણિનગર) અને વડોદરા (અલકાપુરી, ફતેહગંજ, વાઘોડિયા રોડ) ની ટોચની શાળાઓના પ્રિન્સિપાલ અને આઇટી (IT) વિભાગને લગભગ એક જ સમયે એક સમાન ડ્રાફ્ટ કરેલો ઇમેઇલ મળ્યો.
- પોલીસને જાણ: ઇમેઇલની ગંભીરતા પારખીને, કોઈ પણ પ્રકારનું જોખમ લીધા વિના, શાળા સંચાલકોએ સીધો જ પોલીસ કંટ્રોલ રૂમ (Dial 112) નો સંપર્ક કર્યો.
- ઇવેક્યુએશન પ્રોટોકોલ (Evacuation): પોલીસે તાત્કાલિક શાળાઓને ‘ઇવેક્યુએશન પ્રોટોકોલ’ (શાળા ખાલી કરવાનો નિયમ) લાગુ કરવા સૂચના આપી. બાળકોને કોઈ પણ જાતનો ગભરાટ ન થાય તે રીતે, ‘ફાયર ડ્રિલ’ (Fire Drill) ના બહાને વર્ગખંડોમાંથી બહાર કાઢીને શાળાના ખુલ્લા મેદાનમાં એકત્ર કરવામાં આવ્યા.
૨. ધમકીભર્યા ઇમેઇલમાં શું લખ્યું હતું? (Decoding the Threat Email)
સાયબર ક્રાઇમ સેલના સૂત્રો પાસેથી પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર, આ ઇમેઇલ ખૂબ જ વ્યવસાયિક અને ડરામણી ભાષામાં લખવામાં આવ્યો હતો. આવા ઇમેઇલ્સનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સિસ્ટમમાં ગભરાટ (Mass Panic) પેદા કરવાનો હોય છે.
ઇમેઇલનો સંભવિત ડ્રાફ્ટ અને ભાષા
ઇમેઇલ અંગ્રેજી ભાષામાં હતો અને તેનું શીર્ષક (Subject Line) કંઈક આવું હતું: “There are multiple explosives hidden in your school premises.” ઇમેઇલના બોડીમાં લખવામાં આવ્યું હતું કે, “તમારી શાળાના વિવિધ ભાગોમાં શક્તિશાળી બોમ્બ પ્લાન્ટ કરવામાં આવ્યા છે. તમારી પાસે સમય બહુ ઓછો છે. પોલીસને બોલાવવાની કોશિશ કરશો નહીં, અન્યથા રિમોટ કંટ્રોલથી બ્લાસ્ટ કરી દેવામાં આવશે. સેંકડો બાળકોના જીવ જોખમમાં છે.”
માસ મેઇલિંગ અને બ્લાઇન્ડ કાર્બન કોપી (BCC)
આ કોઈ એક શાળાને ટાર્ગેટ કરીને મોકલવામાં આવેલો ઇમેઇલ ન હતો. ગુનેગારોએ ઇન્ટરનેટ પરથી અમદાવાદ અને વડોદરાની ટોચની શાળાઓના ઇમેઇલ આઇડી એકઠા કર્યા હતા અને ‘માસ મેઇલિંગ’ (Mass Mailing) સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરીને એક જ ક્લિકમાં ૨૫ થી વધુ શાળાઓને આ મેસેજ મોકલી દીધો હતો.
૩. વાલીઓની નાસભાગ અને ટ્રાફિક જામ (Chaos on the Streets: Parents in Panic)
આજના ડિજિટલ અને સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં કોઈ પણ સમાચારને વાયરલ થતાં વાર લાગતી નથી. શાળાઓએ જ્યારે વાલીઓને મેસેજ મોકલ્યા કે “અનિવાર્ય કારણોસર શાળા વહેલી છોડવામાં આવી રહી છે, કૃપા કરીને તમારા પાલ્યને લઈ જાવ”, ત્યારે વોટ્સએપ ગૃપ્સ (WhatsApp Groups) માં બોમ્બની ધમકીની અફવા આગની જેમ ફેલાઈ ગઈ.
- વાલીઓનો ધસારો: નોકરી કરતા માતા-પિતા પોતાનું કામ પડતું મૂકીને ગભરાટભરી સ્થિતિમાં સીધા શાળાઓ તરફ દોડ્યા. દરેક વાલી પોતાના બાળકને સહીસલામત જોવા માંગતા હતા.
- ટ્રાફિક વ્યવસ્થા ખોરવાઈ: શાળાઓની બહાર વાહનોની લાંબી કતારો લાગી ગઈ. વસ્ત્રાપુર અને અલકાપુરી જેવા ભીડભાડવાળા વિસ્તારોમાં ભારે ટ્રાફિક જામ સર્જાયો. ટ્રાફિક પોલીસને સ્થિતિ કાબૂમાં લેવા માટે વધારાનો સ્ટાફ તૈનાત કરવો પડ્યો.
- માનસિક આઘાત: નાના ભૂલકાંઓ, જેમને ખબર ન હતી કે શું થઈ રહ્યું છે, તેઓ ભારે પોલીસ કાફલો અને પોતાના ડરેલા માતા-પિતાને જોઈને ગભરાઈ ગયા હતા. આ ઘટના બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય (Mental Health) પર પણ નકારાત્મક અસર છોડી જાય છે.
૪. ગુજરાત પોલીસ અને સુરક્ષા એજન્સીઓનું ઓપરેશન (The Swift Police Action and Search Operation)
ગુજરાત પોલીસે આ ઘટનામાં જે ત્વરિત અને વ્યવસાયિક અભિગમ અપનાવ્યો, તે ખરેખર પ્રશંસનીય હતો. કોઈ પણ અફવાને નકારી કાઢતા પહેલા પ્રોટોકોલ મુજબ 100% ખાતરી કરવી જરૂરી હોય છે.
બોમ્બ ડિસ્પોઝલ સ્ક્વોડ (BDS) ની ઝીણવટભરી તપાસ
અમદાવાદ ક્રાઇમ બ્રાન્ચ અને વડોદરા શહેર પોલીસની ટીમોએ BDS અને ડોગ સ્ક્વોડ સાથે મળીને ઓપરેશન હાથ ધર્યું.
- સઘન ચેકિંગ: શાળાના દરેક વર્ગખંડ, શૌચાલય, લેબોરેટરી, કેન્ટીન, પાર્કિંગ એરિયા અને ડસ્ટબિનની મેટલ ડિટેક્ટર્સ (Metal Detectors) અને સ્નિફર ડોગ્સ (Sniffer Dogs) ની મદદથી બારીકાઈથી તપાસ કરવામાં આવી.
- સ્કૂલ બેગ્સની તપાસ: મેદાનમાં બેઠેલા વિદ્યાર્થીઓની સ્કૂલ બેગ્સ અને ટિફિન બોક્સ પણ ચેક કરવામાં આવ્યા.
- કલાકોની જહેમત બાદ, જ્યારે ક્યાંયથી પણ કોઈ વિસ્ફોટક કે શંકાસ્પદ વસ્તુ ન મળી, ત્યારે પોલીસે સત્તાવાર રીતે જાહેર કર્યું કે આ ધમકી એક નકલી અફવા (Hoax Call) હતી અને હવે ડરવાનું કોઈ કારણ નથી.
૫. સાયબર ક્રાઇમની તપાસ: ઇમેઇલ ક્યાંથી આવ્યો? (Cyber Investigation: Tracking the IP Address)
આ પ્રકારના ફેક ઇમેઇલ્સ પાછળનું સાયબર ષડયંત્ર અત્યંત જટિલ હોય છે. ગુજરાત સાયબર સેલ (Gujarat Cyber Cell) અને એન્ટી-ટેરરિઝમ સ્ક્વોડ (ATS) હવે આ ઇમેઇલનું પગેરું શોધવામાં લાગી ગયા છે.
VPN અને પ્રોક્સી સર્વર્સનો ઉપયોગ (The Dark Web Tactic)
સાયબર નિષ્ણાતોના મતે, આવા ગુનેગારો ક્યારેય પોતાના અસલી આઇપી એડ્રેસ (IP Address) પરથી મેઇલ મોકલતા નથી. તેઓ ‘વર્ચ્યુઅલ પ્રાઇવેટ નેટવર્ક’ (VPN) અથવા પ્રોક્સી સર્વર્સનો ઉપયોગ કરીને પોતાનું લોકેશન છુપાવે છે.
- વિદેશી ડોમેન (Foreign Domains): ઘણીવાર આવા મેઇલ્સ રશિયા (Russia), જર્મની કે ડાર્ક વેબ (Dark Web) ના સર્વર્સ પરથી રાઉટ કરવામાં આવે છે, જેથી ભારતીય એજન્સીઓ માટે ગુનેગાર સુધી પહોંચવું કાયદાકીય રીતે મુશ્કેલ બને છે. (જેમ કે અગાઉ દિલ્હી અને બેંગ્લોરમાં થયેલા બોમ્બ થ્રેટ કેસમાં જોવા મળ્યું હતું).
- જોકે, ભારતીય એજન્સીઓ પાસે હવે આધુનિક ટ્રેકિંગ ટૂલ્સ છે. ઇન્ટરપોલ (Interpol) અને ઇન્ટરનેટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ (ISPs) ની મદદથી આ ષડયંત્રના માસ્ટરમાઇન્ડ સુધી પહોંચવાના પ્રયાસો સઘન બનાવી દેવાયા છે.
૬. ૨૦૨૬માં ફેક બોમ્બ થ્રેટનો વધતો ટ્રેન્ડ: ‘સ્વૉટિંગ’ શું છે? (The Rising Trend of ‘Swatting’ and Cyber Nuisance)
અમદાવાદ અને વડોદરાની આ ઘટના કોઈ છૂટીછવાઈ ઘટના નથી. ૨૦૨૪ થી લઈને ૨૦૨૬ ના સમયગાળામાં ભારતના મેટ્રો શહેરો (જેમ કે દિલ્હી, બેંગલુરુ, ચેન્નઈ) ની સેંકડો શાળાઓ અને એરપોર્ટ્સને આવા ફેક ઇમેઇલ્સ મળી ચૂક્યા છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સાયબર જગતમાં આ ગુનાહિત પ્રવૃત્તિને ‘સ્વૉટિંગ’ (Swatting) કહેવામાં આવે છે.
- સ્વૉટિંગ એટલે શું? કોઈ સરકારી એજન્સી, પોલીસ કે સ્વાટ (SWAT) ટીમને છેતરીને કોઈ નિર્દોષ વ્યક્તિના ઘરે કે સંસ્થા પર મોકલવી, જેથી ત્યાં અફરાતફરી મચે.
- ગુનેગારોનો હેતુ: આવા ગુનેગારો કોઈ આતંકવાદી સંગઠન સાથે જોડાયેલા હોય તે જરૂરી નથી. ઘણીવાર વિકૃત માનસિકતા ધરાવતા હેકર્સ (Hackers), સિસ્ટમને ખોરવવા માંગતા તત્વો, અથવા તો પરીક્ષા રદ કરાવવા માંગતા કોઈ શરારતી વિદ્યાર્થીઓ પણ ડાર્ક વેબ પરથી પૈસા આપીને આવી ધમકીઓ મોકલાવતા હોય છે. તેમનો મુખ્ય હેતુ મીડિયાનું ધ્યાન ખેંચવાનો અને સરકારી તંત્રને પરેશાન કરવાનો હોય છે.
૭. કાયદાકીય જોગવાઈઓ: પકડાશે તો કેટલી સજા થશે? (Legal Consequences under BNS and IT Act)
આજના સમયમાં કોઈના જીવ અને માનસિક શાંતિ સાથે રમત કરવી એ કોઈ ‘મજાક’ નથી, પરંતુ એક ગંભીર અને બિનજામીનપાત્ર (Non-Bailable) ગુનો છે. જ્યારે આ ઇમેઇલ મોકલનાર ગુનેગાર પકડાશે, ત્યારે તેની સામે ભારતીય કાયદા મુજબ અત્યંત કડક કાર્યવાહી થશે:
- ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS – ૨૦૨૩): જુના IPC ની જગ્યાએ લાગુ થયેલા નવા કાયદા BNS હેઠળ, સમાજમાં ગભરાટ અને આતંક ફેલાવવા (Spreading Public Mischief and Panic), અને રાજ્ય વિરુદ્ધ ષડયંત્ર રચવા બદલ ગંભીર કલમો લાગુ થશે. જેમાં ૩ થી ૭ વર્ષ સુધીની કેદની સજાની જોગવાઈ છે.
- ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી એક્ટ (IT Act 2000): આ એક્ટની કલમ 66F (સાયબર ટેરરિઝમ – Cyber Terrorism) હેઠળ જો કોઈ વ્યક્તિ કમ્પ્યુટર નેટવર્કનો ઉપયોગ કરીને દેશની એકતા, અખંડિતતા કે સુરક્ષાને જોખમમાં મૂકે, તો તેને આજીવન કેદ (Life Imprisonment) સુધીની સજા થઈ શકે છે.
ગુજરાતના ગૃહમંત્રી અને ઉચ્ચ પોલીસ અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે આ કૃત્ય પાછળ જે કોઈ પણ હશે, તેને શોધી કાઢવામાં આવશે અને કડકમાં કડક સજા અપાશે.
૮. શાળાઓ અને વાલીઓ માટે ભવિષ્યની માર્ગદર્શિકા (SOPs and Guidelines for Future)
આ ઘટનાએ શાળાઓની આપત્તિ વ્યવસ્થાપન (Disaster Management) સિસ્ટમની કસોટી કરી લીધી છે. ૨૦૨૬ ના આ સમયમાં, જ્યારે સાયબર ધમકીઓ સામાન્ય બની રહી છે, ત્યારે શાળાઓ અને વાલીઓએ નીચે મુજબના પ્રોટોકોલ (SOPs) કડકપણે અપનાવવા પડશે:
શાળાઓ માટે:
- મોક ડ્રિલ (Mock Drills): શાળાઓએ દર ૬ મહિને બોમ્બ થ્રેટ કે ફાયર ઇમરજન્સી માટેની મોક ડ્રિલ ફરજિયાત કરવી જોઈએ, જેથી બાળકો ગભરાયા વિના શાંતિથી મેદાનમાં પહોંચી શકે.
- સાયબર સિક્યોરિટી અપગ્રેડ: શાળાના ઇમેઇલ સર્વર્સ પર હાઇ-એન્ડ ફાયરવોલ (Firewall) અને સ્પામ ફિલ્ટર્સ (Spam Filters) લગાવવા જોઈએ.
- ક્રાઇસિસ કોમ્યુનિકેશન પ્લાન: વાલીઓને મેસેજ મોકલતી વખતે ભાષા સ્પષ્ટ અને ગભરાટ ન ફેલાવે તેવી હોવી જોઈએ. (દા.ત. “સુરક્ષા કારણોસર પ્રિવેન્ટિવ ચેકિંગ ચાલુ છે, બાળકો સંપૂર્ણ સુરક્ષિત છે.”)
વાલીઓ માટે:
- અફવાઓથી બચો: વોટ્સએપ પર આવતા ફોરવર્ડેડ મેસેજ પર આંખ બંધ કરીને વિશ્વાસ ન કરો. સત્તાવાર શાળા પ્રશાસન અથવા પોલીસની સૂચનાની જ રાહ જુઓ.
- શાંતિ જાળવો: ગભરાટમાં વાહન ચલાવીને શાળાએ પહોંચવાથી અકસ્માતનો ખતરો વધે છે. પોલીસ પર વિશ્વાસ રાખો, તેઓ તમારા બાળકોની સુરક્ષા માટે જ તાલીમ પામેલા છે.
- બાળકોનું કાઉન્સેલિંગ: ઘરે પરત ફર્યા બાદ બાળકો સાથે શાંતિથી વાત કરો. તેમને સમજાવો કે આ એક ખોટી અફવા હતી અને પોલીસ અંકલ તેમને બચાવવા માટે આવ્યા હતા. આનાથી તેમના મનમાંથી ડર દૂર થશે.
૯. એક ખોટી અફવા, હજારોને પરેશાની
અમદાવાદ અને વડોદરાની શાળાઓમાં આવેલો આ ફેક બોમ્બ ઇમેઇલ ભલે શારીરિક રીતે કોઈ નુકસાન ન પહોંચાડી શક્યો, પરંતુ તેણે હજારો લોકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય, વિદ્યાર્થીઓના અમૂલ્ય શિક્ષણના કલાકો અને પોલીસના મહત્વપૂર્ણ સંસાધનોનો ભારે વેડફાટ કર્યો છે.
આ ઘટના સાબિત કરે છે કે ડિજિટલ યુગમાં આતંક મચાવવા માટે હવે હથિયારોની જરૂર નથી, માત્ર એક ઇન્ટરનેટ કનેક્શન અને વિકૃત માનસિકતા પૂરતી છે. જોકે, ગુજરાત પોલીસની ત્વરિત કામગીરીએ સાબિત કરી દીધું છે કે આપણું તંત્ર કોઈપણ ઇમરજન્સીને પહોંચી વળવા માટે સક્ષમ છે.
હવે જોવાનું એ રહે છે કે સાયબર એજન્સીઓ કેટલી ઝડપથી આ ડાર્ક વેબ પાછળ છુપાયેલા ગુનેગારોને કાયદાના સકંજામાં લાવે છે. એક જાગૃત નાગરિક તરીકે આપણી જવાબદારી છે કે આવી સ્થિતિમાં પકડીને શાંતિ જાળવીએ અને અફવાઓ ફેલાવવાથી બચીએ.