૨૪ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬: ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારો માટે જ્યારે કોઈ ગંભીર બીમારી આવે છે, ત્યારે તે માત્ર શારીરિક પીડા જ નથી લાવતી, પરંતુ આખા પરિવારને આર્થિક રીતે બરબાદ કરી દે છે. આ આર્થિક બોજામાંથી દેશની જનતાને બચાવવા માટે ભારત સરકાર દ્વારા વિશ્વની સૌથી મોટી હેલ્થ ઇન્શ્યોરન્સ સ્કીમ — આયુષ્માન ભારત પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના (AB PM-JAY) — શરૂ કરવામાં આવી હતી. પરંતુ, જ્યારે રક્ષકો જ ભક્ષક બની જાય, ત્યારે વ્યવસ્થા પરથી સામાન્ય માણસનો વિશ્વાસ ઊઠી જાય છે.
તાજેતરમાં, આરોગ્ય વિભાગ અને સ્ટેટ હેલ્થ એજન્સી (SHA) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા એક મેગા ઓડિટ અને ક્રેકડાઉનમાં અત્યંત ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો છે. PM-JAY યોજનાના નિયમોનો સરેઆમ ભંગ કરવા, ગરીબ દર્દીઓ પાસેથી ગેરકાયદેસર રીતે પૈસા વસૂલવા અને ખોટા ક્લેમ (Bogus Claims) પાસ કરાવવાના ગંભીર આરોપોસર એકસાથે ૪૯ જેટલી ખાનગી હોસ્પિટલોને સસ્પેન્ડ કરી દેવામાં આવી છે.
૧. PM-JAY યોજના: ગરીબો માટેની ‘સંજીવની’ ને કોની નજર લાગી? (The Lifeline Compromised)
આયુષ્માન ભારત પીએમ-જય (PM-JAY) યોજના હેઠળ દેશના કરોડો ગરીબ અને જરૂરિયાતમંદ પરિવારોને વાર્ષિક ₹૫ લાખ સુધીની મફત સારવાર (Cashless Treatment) ની સુવિધા આપવામાં આવે છે. આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ છે કે પૈસાના અભાવે કોઈ પણ ગરીબ વ્યક્તિનું યોગ્ય સારવાર વિના મૃત્યુ ન થવું જોઈએ.
- યોજનાનું માળખું: આ યોજના હેઠળ સરકારી અને પસંદગીની ખાનગી હોસ્પિટલોને પેનલ (Empanelled) પર લેવામાં આવે છે. દર્દી જ્યારે આયુષ્માન કાર્ડ લઈને હોસ્પિટલ જાય, ત્યારે તેની સંપૂર્ણ સારવાર મફત થાય છે અને હોસ્પિટલ સીધો સરકાર પાસેથી તે સારવારનો ખર્ચ ક્લેમ (Claim) કરે છે.
- ભ્રષ્ટાચારનો પ્રવેશ: જ્યાં સરકારી ફંડ અને ખાનગી ક્ષેત્ર (Private Sector) ભેગા થાય છે, ત્યાં ભ્રષ્ટાચારને મોકળું મેદાન મળી જાય છે. વધુ નફો કમાવવાની લાલચમાં કેટલીક ખાનગી હોસ્પિટલોએ આ કલ્યાણકારી યોજનાને ‘પૈસા છાપવાનું મશીન’ સમજી લીધું.
૨. ૪૯ હોસ્પિટલો પર મેગા ક્રેકડાઉન: શા માટે લેવાયો આટલો કડક નિર્ણય? (The Big Crackdown)
સ્ટેટ એન્ટી-ફ્રોડ યુનિટ (State Anti-Fraud Unit – SAFU) દ્વારા છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી વિવિધ હોસ્પિટલોના ડેટા અને દર્દીઓના પ્રતિભાવોનું ઝીણવટભર્યું નિરીક્ષણ કરવામાં આવી રહ્યું હતું. જ્યારે ચોક્કસ હોસ્પિટલો સામે વારંવાર ફરિયાદો આવવા લાગી, ત્યારે આરોગ્ય વિભાગે સરપ્રાઈઝ ઇન્સ્પેક્શન (Surprise Inspections) હાથ ધર્યા.
તપાસમાં બહાર આવેલી ગંભીર ખામીઓ:
- લાભાર્થીઓ પાસેથી રોકડની વસૂલાત: પીએમ-જય યોજના ૧૦૦% કેશલેસ છે. તેમ છતાં, સસ્પેન્ડ થયેલી ૪૯ હોસ્પિટલો દર્દીઓ પાસેથી “ફાઇલ ચાર્જ”, “દવાઓના પૈસા”, અથવા “સ્પેશિયલ રૂમ ચાર્જ” ના નામે ગેરકાયદેસર રીતે રોકડ રકમ વસૂલતી હતી.
- નિષ્ણાત ડૉક્ટરોની ગેરહાજરી: હોસ્પિટલોએ કાગળ પર એવું દર્શાવ્યું હતું કે તેમની પાસે નિષ્ણાત સર્જનો (Surgeons) છે, પરંતુ વાસ્તવિક તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે ત્યાં ઓપરેશન કરવા માટે કોઈ લાયક ડોક્ટર હાજર ન હતા, અને જુનિયર સ્ટાફ અથવા વિઝિટિંગ ડોક્ટર્સ પાસે ઓપરેશન કરાવવામાં આવતા હતા.
- ગુણવત્તા સાથે ચેડાં: દર્દીઓને હલકી ગુણવત્તાની દવાઓ આપવી અને પ્રોટોકોલ મુજબની પોસ્ટ-ઓપરેટિવ કેર (ઓપરેશન પછીની સારવાર) ન આપવાના કિસ્સાઓ પણ નોંધાયા છે.
આ તમામ ગેરરીતિઓ સાબિત થતાં આરોગ્ય વિભાગે સપાટો બોલાવ્યો અને ૪૯ હોસ્પિટલોનું એમ્પેનલમેન્ટ (Empanelment) તાત્કાલિક ધોરણે રદ (સસ્પેન્ડ) કરી દીધું.
૩. કૌભાંડની મોડસ ઓપરેન્ડી (Modus Operandi): હોસ્પિટલો કેવી રીતે કરતી હતી છેતરપિંડી?
કોઈ પણ કૌભાંડને સમજવા માટે તેની કાર્યપદ્ધતિ સમજવી જરૂરી છે. આ ૪૯ હોસ્પિટલોએ સિસ્ટમના છીંડાઓનો લાભ લઈને સરકારની તિજોરીને કરોડો રૂપિયાનો ચૂનો લગાવ્યો હતો.
ક. બોગસ એડમિશન (Fake Admissions)
સૌથી સામાન્ય પદ્ધતિ એ હતી કે જે દર્દીઓને દાખલ કરવાની જરૂર જ ન હોય (OPD દર્દીઓ), તેમને પણ હોસ્પિટલમાં એડમિટ દર્શાવવામાં આવતા હતા. કાગળ પર બેડ ભરેલા બતાવવામાં આવતા, જ્યારે વાસ્તવમાં દર્દી ઘરે હોય. સરકાર પાસેથી રોજના લાખો રૂપિયાના રૂમ ચાર્જ અને નર્સિંગ કેરના ક્લેમ પાસ કરાવવામાં આવતા હતા.
ખ. બિનજરૂરી સર્જરીઓ (Unnecessary Surgeries)
આ કૌભાંડનું સૌથી દર્દનાક અને અમાનવીય પાસું બિનજરૂરી સર્જરીઓ છે. વધુ પૈસા કમાવવા માટે, કેટલીક હોસ્પિટલોએ દર્દીઓને ડરાવીને તેમના પર બિનજરૂરી ઓપરેશનો કર્યા. ઉદાહરણ તરીકે, જે મહિલાને સામાન્ય દવાઓથી ગર્ભાશયની તકલીફ મટી શકે તેમ હોય, તેને ગર્ભાશય કાઢી નાખવાનું ઓપરેશન (Hysterectomy) કરી નાખવામાં આવ્યું, માત્ર એટલા માટે કે સરકાર તેના હજારો રૂપિયા આપે છે. આનાથી ગરીબ મહિલાઓના સ્વાસ્થ્ય સાથે ગંભીર ચેડાં થયા છે.
ગ. પેકેજનું અપગ્રેડેશન (Up-coding)
દર્દીને નાની બીમારી હોય, પરંતુ હોસ્પિટલ સરકારમાં એવું સબમિટ કરે કે દર્દીને કોઈ ગંભીર અને મોંઘી બીમારી (જેમ કે હૃદય રોગ કે ન્યુરોલોજીકલ સમસ્યા) છે. આ પદ્ધતિને મેડિકલ બિલિંગની ભાષામાં ‘Up-coding’ કહેવામાં આવે છે, જેના દ્વારા હોસ્પિટલો ૩ ગણા વધુ પૈસા કમાઈ લેતી હતી.
૪. નિર્દોષ દર્દીઓ અને ગરીબ પરિવારો પર આ કૌભાંડની અસર (Impact on Innocent Beneficiaries)
આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે જ્યારે વ્યવસ્થામાં ભ્રષ્ટાચાર થાય છે, ત્યારે તેનો સૌથી મોટો માર છેવાડાના માનવી પર પડે છે.
- વિશ્વાસનો ભંગ: જ્યારે એક મજૂર કે ખેડૂત પોતાનું આયુષ્માન કાર્ડ લઈને હોસ્પિટલ જાય છે, ત્યારે તે એક આશા સાથે જાય છે. પરંતુ જ્યારે તેને કહેવામાં આવે કે “આ કાર્ડ અહીં નહીં ચાલે, રોકડા ૫૦,૦૦૦ રૂપિયા જમા કરાવો”, ત્યારે તેની દુનિયા લૂંટાઈ જાય છે.
- આરોગ્ય સાથે રમત: ખોટી બીમારીના નામે આપવામાં આવતી હાઇ-ડોઝ દવાઓ અને બિનજરૂરી ઓપરેશનો દર્દીઓને કાયમ માટે શારીરિક રીતે વિકલાંગ કે બીમાર બનાવી શકે છે.
- સસ્પેન્શન બાદની હાલાકી: જે ૪૯ હોસ્પિટલો સસ્પેન્ડ થઈ છે, તેમાં પહેલેથી જ દાખલ દર્દીઓની સ્થિતિ કફોડી બની છે. જોકે સરકારે આદેશ આપ્યો છે કે દાખલ દર્દીઓની સારવાર પૂરી કરવામાં આવે અથવા તેમને નજીકની અન્ય માન્યતા પ્રાપ્ત હોસ્પિટલમાં શિફ્ટ કરવામાં આવે, તેમ છતાં દર્દીઓ અને તેમના સગાઓમાં ભારે ગભરાટ અને રોષ જોવા મળી રહ્યો છે.
અમે આ નિર્દોષ પરિવારોની પીડાને સમજીએ છીએ અને તેથી જ કહીએ છીએ કે આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં ભ્રષ્ટાચાર એ માત્ર નાણાકીય ગુનો નથી, તે માનવતા વિરુદ્ધનો ગુનો (Crime against Humanity) છે.
૫. ટેકનોલોજી અને AI નો ઉપયોગ: સિસ્ટમે કૌભાંડ કેવી રીતે પકડ્યું? (The Role of AI in Catching Fraud)
જ્યારે દેશમાં લાખો હોસ્પિટલો અને કરોડો ક્લેમ રોજ જનરેટ થતા હોય, ત્યારે દરેક ફાઇલને મેન્યુઅલી (હાથેથી) તપાસવી અશક્ય છે. અહીં નેશનલ હેલ્થ ઓથોરિટી (NHA) ની આધુનિક ટેકનોલોજી કામ લાગી.
- ડેટા એનાલિટિક્સ (Data Analytics): NHA એ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને મશીન લર્નિંગ (ML) પર આધારિત અત્યાધુનિક ડેશબોર્ડ તૈયાર કર્યા છે.
- શંકાસ્પદ પેટર્નની ઓળખ (Red Flags): AI સોફ્ટવેરે કેટલીક શંકાસ્પદ પેટર્ન પકડી પાડી. ઉદાહરણ તરીકે:
- એક જ ડોક્ટર એક જ દિવસમાં અલગ-અલગ ભૌગોલિક સ્થળોએ આવેલી ત્રણ હોસ્પિટલોમાં ૫૦ થી વધુ સર્જરી કરી રહ્યો હતો (જે શારીરિક રીતે અશક્ય છે).
- એક નાની ૫૦ બેડની હોસ્પિટલ, આખું વર્ષ ૧૦૦% ઓક્યુપન્સી (તમામ બેડ ભરેલા) દર્શાવતી હતી.
- એક જ હોસ્પિટલમાંથી સતત એક જ પ્રકારના (જેમ કે આંખના મોતિયાના કે ગર્ભાશયના) અસામાન્ય રીતે વધુ ક્લેમ આવતા હતા. આ AI એલર્ટ્સના આધારે જ એન્ટી-ફ્રોડ યુનિટે સીધી તે જ ૪૯ હોસ્પિટલો પર દરોડા પાડ્યા અને રંગે હાથે કૌભાંડ પકડી પાડ્યું.
૬. સરકારની ‘ઝીરો ટોલરન્સ’ (Zero Tolerance) નીતિ અને કાયદાકીય પગલાં (Government Action Plan)
ગુજરાત અને કેન્દ્ર સરકાર બંને આ મુદ્દે અત્યંત કડક વલણ અપનાવી રહ્યા છે. “આરોગ્યના નામે વેપાર” કરનારાઓ માટે હવે કોઈ માફી નથી.
- ક્લેમ રોકી દેવા (Payment Freeze): આ ૪૯ હોસ્પિટલોના કરોડો રૂપિયાના પેમેન્ટ જે સરકારમાં પેન્ડિંગ હતા, તે તમામ રોકી દેવામાં આવ્યા છે.
- દંડ અને રિકવરી (Penalty and Recovery): માત્ર સસ્પેન્શન જ પૂરતું નથી, હોસ્પિટલો પાસેથી છેતરપિંડીથી મેળવેલી રકમના ૩ થી ૫ ગણા દંડ વસૂલવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી છે.
- FIR અને લાઇસન્સ રદ: જે કેસોમાં ગંભીર ફોજદારી ગુનો (Criminal conspiracy) સાબિત થશે, ત્યાં હોસ્પિટલના માલિકો અને ડોક્ટરો સામે IPC (અથવા નવી BNS) ની કલમો હેઠળ FIR નોંધવામાં આવશે. આ ઉપરાંત, તેમનું ક્લિનિકલ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ (Clinical Establishment) લાઇસન્સ પણ કાયમ માટે રદ થઈ શકે છે.
૭. આયુષ્માન કાર્ડ ધારકો માટે એડવાઇઝરી: તમારી સાથે છેતરપિંડી ન થાય તે માટે શું ધ્યાન રાખવું? (Beneficiary Guidelines)
આજના સમયમાં જાગૃત નાગરિક બનવું એ જ સૌથી મોટું શસ્ત્ર છે. જો તમારી પાસે PM-JAY આયુષ્માન કાર્ડ છે, તો હોસ્પિટલમાં દાખલ થતી વખતે આ બાબતોનું ચુસ્તપણે પાલન કરો:
- ૧ રૂપિયો પણ રોકડો ન આપો: આયુષ્માન યોજના સંપૂર્ણપણે કેશલેસ છે. રજિસ્ટ્રેશન ફી, ફાઇલ ચાર્જ, રિપોર્ટ ચાર્જ કે દવાનો ચાર્જ – હોસ્પિટલ તમારી પાસેથી કોઈ પણ બહાને પૈસા માંગી શકે નહીં. જો તેઓ પૈસા માંગે, તો તરત જ ના પાડી દો.
- ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઇન (14555) નો સંપર્ક કરો: જો કોઈ હોસ્પિટલ કાર્ડ સ્વીકારવાની ના પાડે અથવા વધારાના પૈસા માંગે, તો ત્યાં ઊભા રહીને જ નેશનલ હેલ્થ હેલ્પલાઇન ૧૪૫૫૫ (14555) અથવા રાજ્યની આરોગ્ય હેલ્પલાઇન ૧૦૪ (104) પર કોલ કરીને ફરિયાદ નોંધાવો.
- આયુષ્માન મિત્ર (Ayushman Mitra) ને મળો: દરેક માન્યતા પ્રાપ્ત હોસ્પિટલમાં સરકાર દ્વારા નિયુક્ત એક ‘આયુષ્માન મિત્ર’ હોય છે. તે તમને માર્ગદર્શન આપવા માટે બંધાયેલ છે.
- ડિસ્ચાર્જ સમરી (Discharge Summary) ફરજિયાત લો: હોસ્પિટલમાંથી રજા લેતી વખતે તમારી બીમારી અને સારવારની સંપૂર્ણ ડિસ્ચાર્જ સમરી ચોક્કસ માંગો અને તેમાં લખેલી વિગતો ચકાસો.
- OTP શેર કરતા પહેલા સાવધ રહો: હોસ્પિટલ વાળા ક્લેમ સબમિટ કરવા માટે તમારા ફોન પર આવતો OTP માંગશે. તમે હોસ્પિટલમાં ખરેખર દાખલ છો અને યોગ્ય સારવાર મળી છે, તેની ખાતરી કર્યા પછી જ OTP આપો.
૮. ભવિષ્યનો માર્ગ: સિસ્ટમમાં સુધારાની તાતી જરૂરિયાત (The Road Ahead for PM-JAY)
૪૯ હોસ્પિટલોનું સસ્પેન્શન એ ભ્રષ્ટાચારના મોટા જાળાની માત્ર એક નાની સફાઈ છે. PM-JAY જેવી વિશ્વની સૌથી મોટી યોજનાને સફળ અને પારદર્શક બનાવવા માટે હજુ પણ કેટલાક સિસ્ટમેટિક સુધારા (Systemic Reforms) ની જરૂર છે:
- મેડિકલ ઓડિટની કડકાઈ: માત્ર બિલોનું જ નહીં, પરંતુ દર્દીઓના ક્લિનિકલ રિપોર્ટ્સ (Clinical Reports) નું પણ કડક તબીબી ઓડિટ થવું જોઈએ.
- દર્દીઓનો સીધો સંપર્ક (Direct Beneficiary Feedback): હોસ્પિટલમાંથી ડિસ્ચાર્જ થયા પછી, કસ્ટમર કેર દ્વારા દર્દીનો સીધો સંપર્ક કરીને પૂછવું જોઈએ કે “શું તમારી પાસેથી કોઈ પૈસા લેવામાં આવ્યા હતા? શું ડોક્ટરે ખરેખર તમારી મુલાકાત લીધી હતી?”
- પબ્લિક રેટિંગ સિસ્ટમ (Public Rating System): હોસ્પિટલોની બહાર એક QR કોડ હોવો જોઈએ, જ્યાં દર્દીઓ હોસ્પિટલને રેટિંગ આપી શકે અને પોતાની ફરિયાદ સીધી મંત્રાલય સુધી પહોંચાડી શકે.
આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં નૈતિકતાનું પુનઃસ્થાપન
આરોગ્ય એ કોઈ વેપાર નથી, તે એક સેવા છે. PM-JAY યોજનાનો લાભ મેળવવા માટે હકદાર એવા ગરીબ પરિવારોની આર્થિક લાચારીનો ફાયદો ઉઠાવવો એ સમાજનું સૌથી મોટું દૂષણ છે. ૪૯ હોસ્પિટલો પર લેવાયેલા આ આકરા પગલાં એ એક સ્પષ્ટ અને કડક સંદેશ છે કે સરકાર કલ્યાણકારી યોજનાઓમાં કોઈ પણ પ્રકારની ગેરરીતિ સાંખી લેશે નહીં.
જોકે, માત્ર સરકાર પર નિર્ભર રહેવું પૂરતું નથી. એક જાગૃત નાગરિક તરીકે, આપણે આપણા અધિકારો જાણવા પડશે અને જ્યારે પણ ક્યાંય અન્યાય કે છેતરપિંડી થતી દેખાય, ત્યારે અવાજ ઉઠાવવો પડશે. ત્યારે જ આયુષ્માન ભારતનું ‘સ્વસ્થ અને સશક્ત ભારત’ નું સપનું સાચા અર્થમાં સાકાર થશે.