દ્વારકાના જગત મંદિરમાં હોલાષ્ટક શરૂ, શ્વેત વસ્ત્રોમાં દર્શન

“જય રણછોડ, માખણ ચોર” ના ગગનભેદી નારાઓ સાથે ગુજરાતની પવિત્ર યાત્રાધામ નગરી અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની કર્મભૂમિ એવી દેવભૂમિ દ્વારકા (Dwarka) હાલ ભક્તિ અને રંગોના મહાસાગરમાં ફેરવાઈ ગઈ છે. ફાગણ મહિનાની શરૂઆત થતાં જ આખા દેશમાં હોળી (Holi) અને ધુળેટીના તહેવારનો ઉત્સાહ જોવા મળે છે, પરંતુ દ્વારકાધીશના જગત મંદિર (Jagat Mandir) માં હોળીનો ઉત્સવ કંઈક અનેરો અને અલૌકિક હોય છે.

આજે ફાગણ સુદ આઠમથી સમગ્ર દેશમાં હોલાષ્ટક (Holashtak) નો પ્રારંભ થઈ ચૂક્યો છે. હિન્દુ પંચાંગ અને વૈષ્ણવ પરંપરા મુજબ, હોળીના બરાબર આઠ દિવસ પહેલાં હોલાષ્ટક બેસે છે. આ ૮ દિવસો દરમિયાન જગત મંદિરમાં વિશેષ ઉત્સવો, શૃંગાર અને દર્શનનું આયોજન કરવામાં આવે છે. આજથી જ દ્વારકાધીશને વિશિષ્ટ શ્વેત વસ્ત્રો (White Clothes) ધારણ કરાવવામાં આવ્યા છે, જેના પર જ્યારે અબીલ અને ગુલાલ ઉડે છે, ત્યારે કાળિયા ઠાકોરનું સ્વરૂપ અત્યંત મનમોહક અને દિવ્ય બની જાય છે.

૧. હોલાષ્ટકનો પ્રારંભ: દ્વારકા નગરીમાં છવાયો ફાગણનો કેફ (The Onset of Holashtak in Dwarka)

ગોમતી નદીના કિનારે બિરાજમાન દ્વારકાધીશના મંદિરમાં હોલાષ્ટકનો સમયગાળો વર્ષનો સૌથી ઉત્સાહિત અને ભક્તિમય સમય માનવામાં આવે છે. આજે સવારે મંગળા આરતી (Mangala Aarti) સાથે જ મંદિરમાં હોલાષ્ટકના ઉત્સવનો સત્તાવાર પ્રારંભ થયો હતો.

ભક્તોનો અવિરત પ્રવાહ

હોલાષ્ટક બેસતાની સાથે જ દેશ-વિદેશમાંથી ભાવિક ભક્તો દ્વારકા પહોંચવા લાગ્યા છે. મંદિરના શિખર પર ફરકતી બાવન ગજની ધ્વજા (Dhwaja) જાણે ભક્તોને હોળી રમવા માટે આવકાર આપી રહી હોય તેવો માહોલ સર્જાયો છે. મંદિરના ચોકમાં ઢોલ, નગારા અને શરણાઈના નાદ સાથે અબીલ અને ગુલાલની છોળો ઊડી રહી છે. ભક્તો એકબીજા પર રંગ છાંટીને ભગવાન સાથે હોળી રમ્યાનો આનંદ માણી રહ્યા છે.

૨. શ્વેત વસ્ત્રોનું અનોખું મહત્વ: શા માટે દ્વારકાધીશ પહેરે છે સફેદ વાઘા? (Significance of White Clothes)

હોલાષ્ટકના પ્રથમ દિવસથી જ ભગવાન દ્વારકાધીશને સફેદ રંગના સુતરાઉ કે મલમલના વસ્ત્રો (Shwet Vastra) પહેરાવવાની સદીઓ જૂની પરંપરા છે. આ પાછળ ઊંડા ધાર્મિક અને વ્યાવહારિક કારણો રહેલા છે:

ક. રંગોનો સાચો ઉઠાવ (The Canvas of Colors)

સફેદ રંગ એ શાંતિ અને પવિત્રતાનું પ્રતીક છે. હોળી એ રંગોનો તહેવાર છે. જ્યારે ભગવાન શ્વેત વસ્ત્રો ધારણ કરે છે, ત્યારે ભક્તો અને પૂજારીઓ દ્વારા ઉડાડવામાં આવતો લાલ, ગુલાબી, પીળો કે લીલો ગુલાલ એ સફેદ વસ્ત્રો પર એકદમ ખીલી ઉઠે છે. શ્વેત વસ્ત્ર એક કોરા કેનવાસ (Canvas) જેવું કામ કરે છે, જેના પર પ્રભુની ભક્તિના રંગો અદભુત ભાત પાડે છે.

ખ. ઋતુ પરિવર્તનનો સંકેત (Change of Season)

ફાગણ મહિનો એ શિયાળાની વિદાય અને ઉનાળાના આગમનનો સંધિકાળ છે. વાતાવરણમાં ગરમીની શરૂઆત થઈ ચૂકી હોય છે. વૈષ્ણવ સંપ્રદાયમાં ભગવાનને બાળ સ્વરૂપે કે પરિવારના સભ્યની જેમ જ લાડ લડાવવામાં આવે છે. ગરમીની શરૂઆત થતાં પ્રભુને ગરમી ન લાગે તે માટે હળવા, સુતરાઉ અને શ્વેત મલમલના વાઘા (Garments) ધરાવવામાં આવે છે.

ગ. પુષ્ટિમાર્ગીય શૃંગાર (Pushtimargiya Shringar)

દ્વારકાના જગત મંદિરમાં પૂજા અને શૃંગારની મોટાભાગની પદ્ધતિઓ પુષ્ટિમાર્ગીય વૈષ્ણવ પરંપરાથી પ્રેરિત છે. આ પરંપરામાં હોલાષ્ટક દરમિયાન પ્રભુને ભારે આભૂષણો (જેમ કે સોના-ચાંદીના મોટા મુગટ) પહેરાવવાનું ઓછું કરી દેવામાં આવે છે, અને ફૂલોના શૃંગાર (Floral Adornments) પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવે છે.

૩. ફુલડોલ ઉત્સવ (Fuldol Utsav): ગુજરાતનો સૌથી મોટો ધાર્મિક મેળો

હોલાષ્ટક એ માત્ર ૮ દિવસનો સમયગાળો નથી, પરંતુ તે ધુળેટીના દિવસે ઉજવાતા વિશ્વવિખ્યાત ફુલડોલ ઉત્સવ (Fuldol Utsav) ની પૂર્વ તૈયારી છે. ૨૦૨૬ ના આ વર્ષમાં લાખોની સંખ્યામાં ભાવિકો ફુલડોલ ઉત્સવમાં ભાગ લેવા માટે ઉમટી પડ્યા છે.

• પદયાત્રીઓનું ઘોડાપૂર: સૌરાષ્ટ્ર, ઉત્તર ગુજરાત અને મધ્ય ગુજરાતમાંથી હજારો પદયાત્રીઓ (Foot Pilgrims) હાથમાં પ્રભુની ધ્વજા લઈને દિવસ-રાત ચાલીને દ્વારકા પહોંચી રહ્યા છે. માર્ગમાં ઠેર-ઠેર સેવા કેમ્પો (Seva Camps) ઊભા કરવામાં આવ્યા છે, જ્યાં પદયાત્રીઓ માટે ચા, નાસ્તો, ભોજન અને તબીબી સારવારની નિઃશુલ્ક વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
• ફૂલોનો હિંડોળો: ફુલડોલ ઉત્સવના દિવસે ભગવાન દ્વારકાધીશને ફૂલોથી સજાવેલા ભવ્ય હિંડોળા (Swing) માં બિરાજમાન કરવામાં આવશે. આ હિંડોળામાં બેસીને પ્રભુ ભક્તો સાથે હોળી રમશે.

૪. હોળીના રસિયા (Holi Rasiya): હવેલી સંગીતથી ગુંજતો મંદિર પરિસર

વ્રજ (મથુરા-વૃંદાવન) ની જેમ દ્વારકામાં પણ હોળીનું સંગીત અનેરું હોય છે. હોલાષ્ટકના દિવસોમાં શયન આરતી પહેલા અને રાજભોગ સમયે મંદિરમાં વિશેષ ગાયકો દ્વારા ‘રસિયા’ (Rasiya) ગાવામાં આવે છે.

રસિયા શું છે?

રસિયા એ વ્રજ ભાષા અને ગુજરાતીમાં ગવાતા એવા લોકગીતો અને ભજનો છે, જેમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને રાધાજી અથવા ગોપીઓ વચ્ચે રમાતી હોળીનું રસપ્રદ વર્ણન હોય છે.

• “આજ બિરજ મેં હોરી રે રસિયા…”
• “ખેલત ફાગ પરસ્પર હરિ સંગ…” આવા ભજનો જ્યારે મૃદંગ (Mridangam), કરતાલ અને ઝાંઝ-પખાવાજના તાલે ગવાય છે, ત્યારે દર્શનાર્થીઓ ભક્તિના આવેશમાં આવીને મંદિરના ચોકમાં જ નૃત્ય કરવા લાગે છે. આ દ્રશ્ય એટલું મંત્રમુગ્ધ કરનારું હોય છે કે જોનારને એમ જ લાગે કે જાણે સાક્ષાત દ્વારકાધીશ તેમની સાથે હોળી રમી રહ્યા છે.

૫. હોલાષ્ટકનું જ્યોતિષીય અને પૌરાણિક મહત્વ: શા માટે શુભ કાર્યો વર્જિત છે? (Mythological & Astrological Importance)

હોલાષ્ટક એ ઉત્સવનો સમય તો છે, પરંતુ હિન્દુ ધર્મશાસ્ત્રો અને જ્યોતિષશાસ્ત્ર મુજબ, આ આઠ દિવસો દરમિયાન લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ, વાહન ખરીદી, કે મુંડન જેવા શુભ કાર્યો વર્જિત (Prohibited) માનવામાં આવે છે. તેની પાછળ બે મુખ્ય પૌરાણિક કથાઓ રહેલી છે:

ક. ભક્ત પ્રહલાદની કથા

પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર, રાક્ષસરાજ હિરણ્યકશ્યપે પોતાના પુત્ર ભક્ત પ્રહલાદની વિષ્ણુ ભક્તિથી ક્રોધિત થઈને તેને આ આઠ દિવસો (ફાગણ સુદ આઠમથી પૂનમ સુધી) દરમિયાન અકલ્પનીય યાતનાઓ આપી હતી. પ્રહલાદને પર્વત પરથી ફેંકવામાં આવ્યો, હાથીઓ નીચે કચડવામાં આવ્યો અને અંતે હોલિકાના ખોળામાં અગ્નિમાં બેસાડવામાં આવ્યો. આ આઠ દિવસો પ્રહલાદ માટે ભારે કષ્ટદાયક હતા, તેથી આ સમયગાળામાં શુભ કાર્યો થતા નથી. પરંતુ પ્રભુની ભક્તિ કરવા માટે આ સમય સર્વશ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

ખ. કામદેવનું ભસ્મ થવું

અન્ય એક કથા મુજબ, ભગવાન શિવની તપસ્યા ભંગ કરવા બદલ મહાદેવે પોતાના ત્રીજા નેત્રથી કામદેવને ફાગણ સુદ આઠમના દિવસે ભસ્મ કરી દીધા હતા. કામદેવની પત્ની રતિના આક્રંદથી સૃષ્ટિમાં શોક છવાયો હતો. ત્યારબાદ દેવતાઓની વિનંતીથી શિવે કામદેવને પુનર્જીવનનું વરદાન આપ્યું, જેની ખુશીમાં ધુળેટી રમાઈ હતી.

દ્વારકા મંદિરમાં આ પૌરાણિક કથાઓના પ્રતીક રૂપે જ ભક્તિનું વાતાવરણ ઊભું કરવામાં આવે છે, જ્યાં ભૌતિક સુખોને બાજુ પર મૂકીને માત્ર પ્રભુ સાથે એકાકાર થવાનો પ્રયાસ થાય છે.

૬. કુદરતી રંગો (Organic Colors) નો ઉપયોગ: પર્યાવરણ અને સ્વાસ્થ્યની જાળવણી

દ્વારકાધીશ મંદિરમાં રમાતી હોળીની એક વિશેષતા એ છે કે અહીં ક્યારેય રાસાયણિક (Chemical) કે સિન્થેટિક રંગોનો ઉપયોગ થતો નથી. ૨૦૨૬ ના આ આધુનિક અને પર્યાવરણ-જાગૃત (Eco-friendly) સમયમાં પણ મંદિર પ્રશાસન અને ગુગળી બ્રાહ્મણ સમાજ દ્વારા સદીઓ જૂની પરંપરા જાળવી રાખવામાં આવી છે.

• કેસુડાના ફૂલો (Tesu/Palash Flowers): ભગવાન પર છાંટવામાં આવતો કેસરી રંગ કેસુડાના ફૂલોને ગરમ પાણીમાં ઉકાળીને કુદરતી રીતે તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ રંગ ત્વચા માટે અત્યંત ગુણકારી છે.
• શુદ્ધ અબીલ-ગુલાલ: માત્ર અખાદ્ય ફૂલોની પાંદડીઓ, હળદર, ચંદન અને અન્ય આયુર્વેદિક વનસ્પતિઓમાંથી બનાવેલ શુદ્ધ અબીલ અને ગુલાલ જ પ્રભુને અર્પણ કરવામાં આવે છે. આ કુદરતી રંગોની સુગંધથી આખો મંદિર પરિસર મહેકી ઉઠે છે અને દર્શનાર્થીઓને કોઈ પણ પ્રકારની એલર્જી (Allergy) નો ભય રહેતો નથી.

૭. દર્શનાર્થીઓ માટે વહીવટી તંત્રની માસ્ટરપ્લાન વ્યવસ્થા (Administration and Security Arrangements)

લાખોની સંખ્યામાં આવતા યાત્રાળુઓને કોઈ અગવડ ન પડે અને કોઈ અનિચ્છનીય બનાવ ન બને તે માટે દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લા વહીવટી તંત્ર, પોલીસ વિભાગ અને દેવસ્થાન સમિતિ દ્વારા ૨૦૨૬ ના ફુલડોલ ઉત્સવ માટે એક ‘માસ્ટરપ્લાન’ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.

ક. સુરક્ષા અને ક્રાઉડ મેનેજમેન્ટ (Security and Crowd Management)

• સ્પેશિયલ પોલીસ ફોર્સ: દ્વારકા શહેરમાં હજારોની સંખ્યામાં પોલીસ જવાનો, SRPF ની ટુકડીઓ અને હોમગાર્ડ્સ તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે.
• બેરીકેડિંગ સિસ્ટમ (Barricading): મંદિરમાં પ્રવેશ માટે વિશેષ ઝિગ-ઝેગ (Zig-zag) બેરીકેડ્સ લગાવવામાં આવ્યા છે, જેથી ભીડ નિયંત્રણમાં રહે અને ક્યાંય નાસભાગ (Stampede) ન મચે.
• CCTV સર્વેલન્સ: ડ્રોન કેમેરા (Drone Cameras) અને અત્યાધુનિક ફેસ-રેકગ્નિશન (Face-recognition) CCTV કેમેરાની મદદથી આખા શહેર અને મંદિર પરિસર પર કંટ્રોલ રૂમમાંથી સીધી નજર રાખવામાં આવી રહી છે.

ખ. VIP દર્શન પર રોક

સામાન્ય ભક્તોને સરળતાથી દર્શન થઈ શકે તે માટે હોલાષ્ટક અને ફુલડોલ ઉત્સવના મુખ્ય દિવસો દરમિયાન VIP દર્શન સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવામાં આવ્યા છે. તમામ નેતાઓ, અધિકારીઓ કે સેલિબ્રિટીઝે પણ સામાન્ય લાઇનમાં ઊભા રહીને જ દર્શન કરવાના રહેશે.

ગ. મેડિકલ અને આરોગ્ય સુવિધાઓ

ભીડમાં કોઈ યાત્રાળુને ગભરામણ થાય કે સ્વાસ્થ્ય બગડે, તો તેના માટે ઠેર-ઠેર ‘ફર્સ્ટ એઇડ કેમ્પ્સ’ (First Aid Camps), 108 એમ્બ્યુલન્સ અને હંગામી તબીબી છાવણીઓ ઊભી કરવામાં આવી છે. પીવાના શુદ્ધ પાણી માટેની પણ વ્યાપક વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.

૮. દ્વારકા દર્શનનો દૈનિક ક્રમ અને સમયપત્રક (Daily Darshan Schedule during Holashtak)

હોલાષ્ટકના દિવસોમાં જે ભક્તો દ્વારકા આવવાનું આયોજન કરી રહ્યા છે, તેમણે મંદિરના દર્શનના સમયપત્રકને ખાસ ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ, કારણ કે ઉત્સવના કારણે સમયમાં થોડા ફેરફારો થઈ શકે છે:

• મંગળા આરતી (સવારે ૬:૩૦): દિવસની શરૂઆત પ્રભુના મંગળ દર્શન અને અબીલ-ગુલાલની છોળ સાથે થાય છે.
• શૃંગાર દર્શન (સવારે ૮:૦૦ થી ૧૦:૦૦): આ સમયે પ્રભુને વિશેષ શ્વેત વસ્ત્રો અને ફૂલોનો શૃંગાર ધરાવવામાં આવે છે.
• રાજભોગ (બપોરે ૧૨:૦૦ થી ૧:૦૦): પ્રભુને ૫૬ ભોગ અને વિશેષ મીઠાઈઓ અર્પણ કરવામાં આવે છે.
• ઉત્થાપન અને સંધ્યા આરતી (સાંજે ૫:૦૦ થી ૭:૩૦): સાંજનો સમય વિશેષ ભજન-કીર્તન અને રસિયા ગાયનનો હોય છે.
• શયન દર્શન (રાત્રે ૮:૩૦ થી ૯:૩૦): પ્રભુને પોઢાડતા પહેલા પણ ફૂલોથી હોળી રમાડવામાં આવે છે.

(નોંધ: ફુલડોલ ઉત્સવના મુખ્ય દિવસે એટલે કે ધુળેટીના દિવસે દર્શનના સમયમાં વધારો કરવામાં આવે છે, જેની સત્તાવાર માહિતી દેવસ્થાન સમિતિની વેબસાઇટ પર મૂકવામાં આવે છે.)

૯. ડિજિટલ દર્શન: સોશિયલ મીડિયા પર ગ્લોબલ કનેક્ટ (Digital Connectivity in 2026)

જે ભક્તો સ્વાસ્થ્ય, અંતર કે અન્ય કારણોસર દ્વારકા પહોંચી શકતા નથી, તેમના માટે ૨૦૨૬ ના ડિજિટલ યુગે ભક્તિને એક નવો આયામ આપ્યો છે.

• લાઇવ સ્ટ્રીમિંગ (Live Streaming): દ્વારકાધીશ મંદિરની સત્તાવાર યુટ્યુબ ચેનલ અને વેબસાઇટ પરથી હોલાષ્ટકના તમામ દર્શન, આરતી અને શૃંગારનું હાઇ-ડેફિનેશન (HD) લાઇવ સ્ટ્રીમિંગ કરવામાં આવી રહ્યું છે.
• NRIs નો ભક્તિભાવ: અમેરિકા, લંડન, કેનેડા અને ઓસ્ટ્રેલિયામાં વસતા હજારો ગુજરાતી વૈષ્ણવો પોતાના ઘરે બેઠા ડિજિટલ માધ્યમથી કાળિયા ઠાકોરના શ્વેત વસ્ત્રોમાં દર્શન કરી રહ્યા છે અને ધન્યતા અનુભવી રહ્યા છે.

એક યાત્રા જે આત્માને રંગી દે છે

દ્વારકાના જગત મંદિરમાં હોલાષ્ટક અને ફુલડોલ ઉત્સવ એ માત્ર એક તહેવાર નથી, પરંતુ તે ભક્ત અને ભગવાન વચ્ચેના સ્નેહનું સૌથી મોટું અને જીવંત ઉદાહરણ છે. શ્વેત વસ્ત્રોમાં સજ્જ દ્વારકાધીશ પર જ્યારે ગુલાલ ઊડે છે, ત્યારે તે માત્ર પ્રભુને જ નહીં, પરંતુ ત્યાં ઉપસ્થિત દરેક ભક્તના આત્માને રંગી દે છે.

આ ભક્તિમય માહોલમાં દુન્યવી તમામ ભેદભાવો—અમીર-ગરીબ, જાતિ-જ્ઞાતિ—ભૂંસાઈ જાય છે. બધા જ ભક્તો એક સમાન બનીને “જય દ્વારકાધીશ” ના નાદ સાથે હોળીના રંગોમાં રંગાઈ જાય છે. જો તમે હજુ સુધી દ્વારકાના આ ઉત્સવનો અનુભવ નથી કર્યો, તો જીવનમાં એકવાર આ દિવ્ય માહોલનો સાક્ષી બનવા ચોક્કસ પહોંચી જજો; તમારું જીવન ભક્તિના અનોખા રંગોથી ભરાઈ જશે.