એક સામાન્ય રાત, જ્યારે આખો પરિવાર દિવસભરનો થાક ઉતારીને મીઠી ઊંઘ માણી રહ્યો હોય, ત્યારે અચાનક ધુમાડાના ગોટેગોટા અને આગની જ્વાળાઓ તેમનું જીવન કાયમ માટે છીનવી લે, તેવું ભાગ્યે જ કોઈએ વિચાર્યું હશે. ગુજરાતના મેટ્રો સિટી અમદાવાદ (Ahmedabad) ના વેજલપુર વિસ્તારમાં મંગળવાર (૨૪ ફેબ્રુઆરી) ની વહેલી સવારે એક એવી જ હૃદયદ્રાવક અને કાળજું કંપાવી દે તેવી ઘટના બની છે, જેણે આખા શહેરને હચમચાવી દીધું છે.
વેજલપુરમાં મકરબા રોડ પર બકેરી સિટી (Bakeri City) પાસે આવેલી કૃષ્ણનગરી રો-હાઉસ (Krishnanagari Row Houses) સોસાયટીના મકાન નંબર ૪ માં મધરાતે ૩:૨૦ વાગ્યાની આસપાસ ભીષણ આગ ફાટી નીકળી હતી. આ ગોઝારી ઘટનામાં ઘરમાં સૂઈ રહેલા ૩૯ વર્ષીય પિતા અને તેમના ૯ વર્ષના માસૂમ પુત્રનું ગૂંગળામણ અને દાઝી જવાના કારણે કરુણ મોત નીપજ્યું છે, જ્યારે પરિવારના અન્ય ત્રણ સભ્યો (પત્ની, દીકરી અને સાસુ) બાલ્કનીમાંથી પાડોશીના ઘરમાં કૂદીને પોતાનો જીવ બચાવવામાં માંડ સફળ રહ્યા હતા.
૧. કાળમુખી રાતનો ઘટનાક્રમ: ઊંઘમાં જ ત્રાટકી મોતની આગ (Timeline of the Tragedy)
કોઈ પણ અકસ્માત જ્યારે મધરાતે થાય છે, ત્યારે બચાવ માટેનો સમય (Golden Hour) ખૂબ જ ઓછો હોય છે. વેજલપુર પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાયેલી માહિતી અને ફાયર કંટ્રોલ રૂમના ડેટા મુજબ આખી ઘટનાનો સિલસિલો નીચે મુજબ હતો:
- રાત્રે ૯:૩૦ વાગ્યે (૨૩ ફેબ્રુઆરી): ગોહિલ પરિવાર (બે પેઢીના કુલ ૫ સભ્યો) રાત્રિભોજન કર્યા બાદ પોતાના રો-હાઉસમાં ઉપરના માળે ઊંઘવા માટે ગયા હતા.
- મધરાતે ૩:૨૦ વાગ્યે (૨૪ ફેબ્રુઆરી): ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર (નીચેના હોલ) માં અચાનક શોર્ટ સર્કિટના કારણે આગ ભભૂકી ઉઠી. થોડી જ મિનિટોમાં ઝેરી ધુમાડો પહેલા માળે ફેલાવા લાગ્યો જ્યાં પરિવાર સૂતો હતો.
- સવારે ૩:૨૮ વાગ્યે: આસપાસના પાડોશીઓએ આગ અને ધુમાડો જોતાં તાત્કાલિક ફાયર કંટ્રોલ રૂમ અને ૧૦૮ એમ્બ્યુલન્સને જાણ કરી.
- સવારે ૪:૦૦ વાગ્યે: ફાયર બ્રિગેડની ટુકડીઓ પાણીના ૩ મોટા ટેન્કરો અને અત્યાધુનિક સાધનો સાથે ઘટનાસ્થળે પહોંચી અને રેસ્ક્યુ ઓપરેશન શરૂ કર્યું. ઝીરો વિઝિબિલિટી (Zero Visibility) હોવા છતાં જવાનો ઘરમાં પ્રવેશ્યા.
- સવારે ૫:૦૨ વાગ્યે: પિતા અને પુત્રને બેભાન અવસ્થામાં બહાર કાઢીને સોલા સિવિલ હોસ્પિટલ (Sola Civil Hospital) લઈ જવામાં આવ્યા, જ્યાં ફરજ પરના તબીબોએ બંનેને મૃત જાહેર કર્યા.
૨. પરિવારનો પરિચય અને બચી ગયેલા સભ્યોની વ્યથા (The Victims and the Survivors
આ અકસ્માતમાં જે બે અમૂલ્ય જીવ હોમાયા છે, તેમની ઓળખ ધ્રુવભાઈ ગોહિલ (ઉંમર ૩૯ વર્ષ) અને તેમના માસૂમ પુત્ર શાશ્વત ગોહિલ (ઉંમર ૯ વર્ષ, ધોરણ ૪ નો વિદ્યાર્થી) તરીકે થઈ છે. ધ્રુવભાઈ ચાંગોદર GIDC માં આવેલી એક ખાનગી ફેક્ટરીમાં નોકરી કરીને પોતાના પરિવારનું ગુજરાન ચલાવતા હતા.
પત્ની મિતલબેનની આંખેદેખી અને હૃદયદ્રાવક જુબાની
બચી ગયેલા ધ્રુવભાઈના પત્ની મિતલબેન ગોહિલ પોતે પણ ગંભીર રીતે દાઝી ગયા છે અને સોલા સિવિલ હોસ્પિટલમાં સારવાર હેઠળ છે. પોલીસને આપેલા તેમના નિવેદન મુજબ, તે ગોઝારી રાતે જે બન્યું તે કોઈપણ સામાન્ય માણસના રૂંવાડાં ઊભા કરી દે તેવું છે:
“હું, મારા પતિ ધ્રુવ અને મારો નવ વર્ષનો દીકરો શાશ્વત એક રૂમમાં સૂતા હતા, જ્યારે મારા સાસુ અને દીકરી ધૂમી બાજુના રૂમમાં હતા. રાત્રે સાડા ત્રણ વાગ્યાની આસપાસ મને અચાનક શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થવા લાગી અને ગૂંગળામણ અનુભવાઈ. મેં આંખ ખોલી તો આખા રૂમમાં ઘોર અંધકાર અને કાળો ધુમાડો છવાયેલો હતો. મેં મારા પતિને જગાડવાનો પ્રયાસ કર્યો, તેમને હલાવ્યા, પણ તેઓ ભાનમાં જ ન આવ્યા. મેં તેમને ખેંચીને બીજા રૂમમાં લઈ જવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ ધુમાડો એટલો ઘાટો હતો કે મને મારો દીકરો શાશ્વત ક્યાંય દેખાયો જ નહીં…”
મિતલબેન ધુમાડાના કારણે શ્વાસ ન લઈ શકતા, જીવ બચાવવા માટે બાલ્કની (ગેલેરી) તરફ દોડ્યા. ત્યાં તેમના સાસુ અને દીકરી પણ પહોંચી ગયા હતા. આ ત્રણેય મહિલાઓએ બાલ્કનીમાંથી કૂદીને પાડોશીના ઘરે આશરો લીધો અને નીચે સોસાયટીના કમ્પાઉન્ડમાં પહોંચ્યા. પરંતુ પિતા અને પુત્ર આગ અને ઝેરી ધુમાડાની લપેટમાં ફસાઈ ગયા.
૩. આગ કેવી રીતે લાગી? કારણો અને પ્રાથમિક તપાસ (The Origin of the Fire)
આટલી ભયાનક આગ રાત્રિના સમયે કેવી રીતે લાગી શકે? આ પ્રશ્ન અત્યારે દરેકના મનમાં છે. ફાયર બ્રિગેડના સિનિયર અધિકારીઓ અને પોલીસની પ્રાથમિક તપાસમાં કેટલાક મહત્વના તથ્યો સામે આવ્યા છે:
- ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર શોર્ટ સર્કિટ: એવું માનવામાં આવે છે કે આગની શરૂઆત મકાનના નીચેના હોલ (Ground Floor) માંથી થઈ હતી. ઇલેક્ટ્રિક વાયરિંગમાં શોર્ટ સર્કિટ થવાને કારણે આજુબાજુના ફર્નિચર અને અન્ય જ્વલનશીલ પદાર્થોએ તરત જ આગ પકડી લીધી હતી.
- એર-કન્ડિશનર (AC) માં સ્પાર્ક: ફાયર અધિકારીઓએ એવી પણ આશંકા વ્યક્ત કરી છે કે હોલમાં લગાવેલા એર-કન્ડિશનર (AC) યુનિટમાં રાત્રિ દરમિયાન કોઈ સ્પાર્ક થયો હોઈ શકે છે.
- ધુમાડાનો ચિમની ઇફેક્ટ (Chimney Effect): રો-હાઉસમાં દાદર (Staircase) એક ચિમની જેવું કામ કરે છે. નીચે લાગેલી આગનો તમામ ઝેરી ધુમાડો (કાર્બન મોનોક્સાઇડ) સીધો સીડીઓ મારફતે ઉપરના બેડરૂમ્સમાં પહોંચી ગયો હતો. ધ્રુવભાઈ અને શાશ્વતને આગની જ્વાળાઓ ઓછી, પરંતુ આ ઝેરી ધુમાડાના શ્વાસમાં જવાને કારણે ‘એસ્ફીક્સિએશન’ (Asphyxiation – ગૂંગળામણ) થી વધુ નુકસાન થયું, જેના કારણે તેઓ બેભાન થઈ ગયા.
જોકે, અધિકારીઓએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે આગનું સાચું અને અંતિમ કારણ ફોરેન્સિક સાયન્સ લેબોરેટરી (FSL) ના રિપોર્ટ અને ઇલેક્ટ્રિકલ ફિટિંગ્સના એનાલિસિસ પછી જ સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવશે.
૪. પોલીસની કામગીરી અને કાયદાકીય પ્રક્રિયા (Legal Framework and BNSS Section 194)
ઘટનાની જાણ થતાં જ વેજલપુર પોલીસ સ્ટેશનનો કાફલો ઘટનાસ્થળે પહોંચી ગયો હતો.
- અકસ્માતે મોતનો ગુનો: પોલીસે આ ઘટનામાં નવા કાયદા ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) ની કલમ ૧૯૪ હેઠળ ‘અકસ્માતે મોત’ (Unnatural/Accidental Death) નો રિપોર્ટ નોંધ્યો છે. આ કલમ હેઠળ જ્યારે કોઈ વ્યક્તિનું મોત આગ, અકસ્માત કે કોઈ શંકાસ્પદ સંજોગોમાં થાય છે, ત્યારે મેજિસ્ટ્રેટ કે પોલીસ અધિકારી દ્વારા તેની વિગતવાર ઇન્ક્વાયરી (Inquest) કરવામાં આવે છે.
- મિતલબેનનું નિવેદન આ કાયદાકીય રિપોર્ટનો મુખ્ય આધાર બન્યું છે. પોલીસ હવે FSL ની ટીમ સાથે મળીને ઘરના બળી ગયેલા વાયરિંગ અને એપ્લાયન્સીસ (Appliances) ના સેમ્પલ એકત્ર કરી રહી છે.
૫. રો-હાઉસ અને બંધ મકાનોમાં આગનું જોખમ: શા માટે આ ઘટના એક ચેતવણી છે? (Vulnerabilities of Row Houses)
અમદાવાદ અને ગુજરાતના અન્ય શહેરોમાં કૃષ્ણનગરી જેવા રો-હાઉસ (Row Houses) ખૂબ જ લોકપ્રિય છે. પરંતુ આવી ગીચ વસ્તીવાળી ડિઝાઇનમાં આગના સમયે ભારે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે:
- સિંગલ એક્ઝિટ અને વેન્ટિલેશનનો અભાવ: મોટાભાગના રો-હાઉસમાં બહાર નીકળવા માટે માત્ર એક જ સાંકડી સીડી (Staircase) હોય છે. જો ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર જ આગ લાગે, તો ઉપરના માળે રહેલા લોકો માટે બહાર નીકળવાનો કોઈ રસ્તો બચતો નથી. વેન્ટિલેશન ઓછું હોવાથી ધુમાડો ઘરમાં જ ભરાઈ રહે છે.
- રાત્રિનો સમય અને ગાઢ નિદ્રા: રાત્રે જ્યારે પરિવાર ગાઢ નિદ્રામાં હોય છે, ત્યારે માનવ શરીરની ઇન્દ્રિયો ધીમી પડી જાય છે. જ્યારે ધુમાડાની ગંધ આવે છે, ત્યારે મગજને સક્રિય થવામાં સમય લાગે છે અને ત્યાં સુધીમાં ફેફસાંમાં ઝેરી વાયુ પ્રવેશી ચૂક્યો હોય છે.
- ફાયર બ્રિગેડની એક્સેસની સમસ્યા: સાંકડી ગલીઓ અને સોસાયટીના રસ્તાઓ પર આડેધડ પાર્કિંગને કારણે ફાયર બ્રિગેડના મોટા વાહનોને સીધા મકાન સુધી પહોંચવામાં ભારે મુશ્કેલી પડે છે.
૬. નિષ્ણાતોની સલાહ: રાત્રિના સમયે આગથી બચવા માટે ઘરને કેવી રીતે સુરક્ષિત રાખવું? (Crucial Fire Safety Measures)
આ દુર્ઘટના દરેક પરિવાર માટે એક ડરામણી લાલબત્તી સમાન છે. કોઈ પણ ઘર સંપૂર્ણપણે ફાયર-પ્રૂફ નથી હોતું, પરંતુ થોડી સાવચેતી ચોક્કસપણે જીવ બચાવી શકે છે. સિનિયર ફાયર ઓફિસર્સ અને સેફ્ટી નિષ્ણાતો નીચે મુજબના પગલાં લેવાની સલાહ આપે છે:
ક. સ્મોક ડિટેક્ટર્સ (Smoke Detectors) લગાવવા
તમારા ઘરના હોલ અને બેડરૂમની છત પર સ્મોક ડિટેક્ટર (ધુમાડો પારખતું મશીન) ફરજિયાત લગાવો. આ એક નાનકડું મશીન છે, જે ધુમાડો આવતા જ ૮૫-ડેસિબલથી વધુ અવાજમાં સાયરન વગાડે છે, જેથી રાત્રે ભરઊંઘમાં પણ આખો પરિવાર જાગી જાય.
ખ. ઇલેક્ટ્રિકલ વાયરિંગનું ચેકિંગ અને લોડ મેનેજમેન્ટ
ઉનાળાની ઋતુ નજીક આવી રહી છે. ઘરમાં AC, ફ્રિજ અને ગીઝર જેવા હાઈ-લોડ (High-load) ઉપકરણોનો ઉપયોગ વધશે.
- દર બે-ત્રણ વર્ષે કોઈ અધિકૃત ઇલેક્ટ્રિશિયન પાસે ઘરના આખા વાયરિંગનું નિરીક્ષણ કરાવો.
- જૂના કે સળગેલા પ્લગ, ખરાબ સ્વીચ કે નબળા MCB (Miniature Circuit Breaker) તરત જ બદલી નાખો.
- રાત્રે સૂતા પહેલા જે ઉપકરણોની જરૂર ન હોય, તેની મેઇન સ્વીચ બંધ કરવાની આદત પાડો.
ગ. ઇમરજન્સી એક્ઝિટ પ્લાન (Emergency Exit Plan)
તમારા પરિવાર (ખાસ કરીને બાળકો અને વૃદ્ધો) સાથે ચર્ચા કરો કે જો ઘરમાં આગ લાગે તો ક્યાંથી અને કેવી રીતે બહાર નીકળવું.
- જો દરવાજા તરફ આગ હોય, તો બાલ્કની કે બારીમાંથી પાડોશીના ઘરે કેવી રીતે જઈ શકાય તેની માનસિક તૈયારી રાખો (જેમ કે આ કેસમાં ત્રણ મહિલાઓએ કર્યું).
- ઘરમાં એક નાનું ‘ફાયર એક્સટિંગ્વિશર’ (Fire Extinguisher) હંમેશા હાથવગું રાખો અને તેને ચલાવતા શીખો.
૭. સમાજની પ્રતિક્રિયા અને માનવીય સંવેદના (Community Reaction and Empathy)
આ ઘટના બાદ આખી કૃષ્ણનગરી સોસાયટી અને આસપાસના વિસ્તારમાં શોકનું મોજું ફરી વળ્યું છે.
- પડોશીઓ, જેમણે રાત્રે ધુમાડો જોઈને તાત્કાલિક ફાયર બ્રિગેડને ફોન કર્યો હતો, તેઓ પણ ભારે આઘાતમાં છે. એક પાડોશીએ જણાવ્યું કે, “ધ્રુવભાઈ ખૂબ જ મિલનસાર સ્વભાવના હતા અને શાશ્વત અમારી આંખો સામે જ રમતો મોટો થયો હતો. આ ખાલીપો ક્યારેય નહીં ભરાય.”
- મિતલબેન પર જે આભ તૂટી પડ્યું છે, તેની કલ્પના પણ કરવી મુશ્કેલ છે. એક જ રાતમાં પોતાનો યુવાન પતિ અને પેટનો જણેલો દીકરો ગુમાવવાનું દુઃખ અકથ્ય છે. હવે હોસ્પિટલમાં તેમની શારીરિક સારવારની સાથે-સાથે આઘાતમાંથી બહાર આવવા માટે સઘન મનોવૈજ્ઞાનિક કાઉન્સેલિંગ (Psychological Counseling) ની પણ જરૂર પડશે.
એક અમૂલ્ય બોધપાઠ અને સુરક્ષાનો સંકલ્પ
અમદાવાદના વેજલપુરમાં બકેરી સિટી પાસે બનેલી આ ઘટના કોઈ ફિલ્મી વાર્તા નથી, પણ આપણી વચ્ચે જીવતા એક પરિવારની અત્યંત કરુણ વાસ્તવિકતા છે. પિતા અને ૯ વર્ષના પુત્રનું મોત આપણને યાદ અપાવે છે કે આગ કોઈને ઓળખતી નથી અને ધુમાડો ગણતરીની મિનિટોમાં કાળમુખો બની શકે છે.
આપણે ભલે ઘરમાં ગમે તેટલી લક્ઝુરિયસ સુવિધાઓ ઊભી કરીએ, પરંતુ જો આપણી પાસે બેઝિક ફાયર સેફ્ટીના સાધનો અને જાગૃતિ નથી, તો આપણે આપણા પરિવારને એક જીવતા ટાઇમ બોમ્બ પર બેસાડી રહ્યા છીએ. આ ઘટનામાંથી બોધપાઠ લઈને આજે જ આપણા ઘરની સુરક્ષા વ્યવસ્થાની ચકાસણી કરીએ, જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ પણ ‘ધ્રુવ’ કે ‘શાશ્વત’ ને આ રીતે અકાળે જીવ ન ગુમાવવો પડે.