અમદાવાદ/નવી દિલ્હી, 1 માર્ચ 2026: મધ્ય પૂર્વ (Middle East) માં ફાટી નીકળેલું ભયાનક યુદ્ધ હવે માત્ર સરહદો કે સૈન્ય મથકો પૂરતું સીમિત રહ્યું નથી. અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ દ્વારા ઈરાન પર કરાયેલા ઓપરેશન અને તેના વળતા પ્રહાર રૂપે ઈરાન દ્વારા શરૂ કરાયેલા મિસાઈલ હુમલાઓએ વૈશ્વિક અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ સમાન સપ્લાય ચેઇન (Supply Chain) ને તોડી નાખી છે. આ ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) ભૂકંપની સૌથી મોટી અને સીધી અસર ભારતના કૃષિ નિકાસ ક્ષેત્ર પર પડી છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાંથી પ્રાપ્ત થઈ રહેલા તાજા અને અત્યંત ચિંતાજનક અહેવાલો મુજબ, યુદ્ધની અસર: શિપમેન્ટ અટકતા ભારતીય ચોખા નિકાસકારોને કરોડોનું નુકસાન સહન કરવાનો વારો આવ્યો છે. લાલ સમુદ્ર (Red Sea) અને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માં ઊભી થયેલી યુદ્ધની પરિસ્થિતિને કારણે હજારો કન્ટેનર્સ ભારતના બંદરો પર જ અટવાઈ ગયા છે.
1. મધ્ય પૂર્વ: ભારતીય ચોખાનું સૌથી મોટું બજાર (The Core Market)
આર્થિક સંકટની ગંભીરતાને સમજવા માટે એ જાણવું જરૂરી છે કે ભારત અને મધ્ય પૂર્વના દેશો વચ્ચે કૃષિ વેપારનો સંબંધ કેટલો ગાઢ છે.
- બાસમતી ચોખાનો ગઢ: ભારત વિશ્વનો સૌથી મોટો ચોખા નિકાસકાર દેશ છે. ખાસ કરીને સુગંધિત ‘બાસમતી ચોખા’ (Basmati Rice) ની કુલ નિકાસના 70% થી વધુ હિસ્સો માત્ર મધ્ય પૂર્વના દેશો (ઈરાન, સાઉદી અરેબિયા, ઇરાક, યુએઈ અને યમન) માં જાય છે.
- ઈરાન: સૌથી મોટો ખરીદદાર: ઈરાન ભારતીય બાસમતી ચોખાનો સૌથી મોટો અને પરંપરાગત ખરીદદાર રહ્યો છે. ભારત દર વર્ષે અબજો રૂપિયાના ચોખા એકલા ઈરાનને નિકાસ કરે છે.
પરંતુ શનિવાર રાતથી, જ્યારે ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર અયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈની હત્યાના સમાચાર આવ્યા અને યુદ્ધે ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, ત્યારે બેન્કિંગ સિસ્ટમ અને પોર્ટ ઓપરેશન્સ સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ ગયા. ઈરાન અને અન્ય આરબ દેશોમાં જતા ચોખાના જહાજોને અધવચ્ચે રોકી દેવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે યુદ્ધની અસર: શિપમેન્ટ અટકતા ભારતીય ચોખા નિકાસકારોને કરોડોનું નુકસાન સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહ્યું છે.
2. ગ્રાઉન્ડ ઝીરો: કંડલા, મુન્દ્રા અને JNPT બંદરો પર હજારો કન્ટેનર્સ અટવાયા
ગુજરાતના મુન્દ્રા (Mundra) અને કંડલા (Kandla) બંદરો તેમજ મહારાષ્ટ્રના જવાહરલાલ નેહરુ પોર્ટ ટ્રસ્ટ (JNPT) ખાતે અત્યારે અભૂતપૂર્વ ટ્રાફિક જામ સર્જાયો છે. આ કોઈ વાહનોનો જામ નથી, પરંતુ નિકાસ માટે તૈયાર કન્ટેનર્સનો જામ છે.
બંદરો પરની વાસ્તવિક સ્થિતિ:
- જહાજોએ બુકિંગ લેવાનું બંધ કર્યું: વૈશ્વિક શિપિંગ કંપનીઓ (જેમ કે Maersk, MSC, Hapag-Lloyd) એ મધ્ય પૂર્વ, લાલ સમુદ્ર અને પર્શિયન ગલ્ફ (Persian Gulf) તરફ જતા જહાજોના નવા બુકિંગ તાત્કાલિક અસરથી સસ્પેન્ડ કરી દીધા છે.
- અટવાયેલો માલ: માત્ર ગુજરાતના બંદરો પર જ અંદાજે 4,000 થી 5,000 ચોખા ભરેલા કન્ટેનર્સ ક્લિયરન્સની રાહ જોઈ રહ્યા છે. જે જહાજો દરિયામાં હતા, તેમને સુરક્ષાના કારણોસર ઓમાન અથવા નજીકના અન્ય સુરક્ષિત બંદરો પર લાંગરી દેવામાં આવ્યા છે.
- ગોડાઉનો ફૂલ: એક્સપોર્ટર્સના જણાવ્યા મુજબ, પોર્ટ પર કન્ટેનર રાખવાની જગ્યા (CFS) ફૂલ થઈ ગઈ છે. ફેક્ટરીઓ અને રાઇસ મિલો (Rice Mills) માં પેકિંગ થઈ ગયેલો માલ પડ્યો છે, જેને મોકલવા માટે કોઈ જહાજ ઉપલબ્ધ નથી.
આ ભયાનક ટ્રાફિક જામને કારણે ભારતીય લોજિસ્ટિક્સ સિસ્ટમ પડી ભાંગી છે.
3. કરોડોનું નુકસાન: આર્થિક ગણિત અને વેપારીઓની વ્યથા (The Financial Blow)
ઓલ ઇન્ડિયા રાઇસ એક્સપોર્ટર્સ એસોસિએશન (AIREA) ના સભ્યો અત્યારે ભારે ગભરાટમાં છે. જ્યારે આપણે કહીએ છીએ કે યુદ્ધની અસર: શિપમેન્ટ અટકતા ભારતીય ચોખા નિકાસકારોને કરોડોનું નુકસાન થયું છે, ત્યારે આ આંકડો રોજિંદા ધોરણે વધી રહ્યો છે.
નુકસાનના મુખ્ય કારણો:
- પેમેન્ટમાં વિલંબ અને બેન્કિંગ કટોકટી: મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધ ફાટી નીકળતા ઈરાન અને અન્ય દેશોની બેન્કોએ લેટર ઓફ ક્રેડિટ (LC) ઇશ્યૂ કરવાનું બંધ કરી દીધું છે. જે માલ મોકલી દેવાયો છે, તેનું પેમેન્ટ (ડોલર કે રૂપિયા-રિયાલ મિકેનિઝમ હેઠળ) અટવાઈ ગયું છે. નિકાસકારોની વર્કિંગ કેપિટલ (Working Capital) બ્લોક થઈ ગઈ છે.
- પોર્ટ ડેમરેજ (Demurrage) ચાર્જિસ: જ્યારે કન્ટેનર પોર્ટ પર નિયત સમય કરતાં વધુ સમય પડી રહે છે, ત્યારે પોર્ટ ઓથોરિટી ભારે પેનલ્ટી (ડેમરેજ) વસૂલે છે. એક કન્ટેનર પાછળ રોજનો હજારો રૂપિયાનો ચાર્જ નિકાસકારોએ પોતાના ખિસ્સામાંથી ભરવો પડી રહ્યો છે.
- ઓર્ડર કેન્સલ થવાનો ડર: જો યુદ્ધ લાંબુ ચાલશે, તો વિદેશી ખરીદદારો ઓર્ડર કેન્સલ કરી શકે છે. ચોખા એક નાશવંત (Perishable) વસ્તુ ન હોવા છતાં, લાંબો સમય કન્ટેનરમાં ભેજ વચ્ચે પડી રહેવાથી તેમાં જીવાત પડવાની કે ગુણવત્તા બગડવાની પૂરી શક્યતા રહેલી છે.
એક અંદાજ મુજબ, માત્ર એક જ સપ્તાહમાં શિપમેન્ટ અટકવાને કારણે નિકાસકારોને ₹500 કરોડથી વધુનું નુકસાન વેઠવું પડ્યું છે.
4. દરિયાઈ નૂર (Freight Rates) અને વીમા પ્રીમિયમમાં 300% નો ભયાનક ઉછાળો
યુદ્ધના સમયે શિપિંગ કંપનીઓ અને ઇન્સ્યોરન્સ કંપનીઓ પરિસ્થિતિનો પૂરો ફાયદો ઉઠાવે છે. લાલ સમુદ્રમાં હૂતી વિદ્રોહીઓ (Houthis) અને હવે પર્શિયન ગલ્ફમાં ઈરાની મિસાઈલોના ખતરાને કારણે દરિયાઈ માર્ગે વેપાર કરવો અત્યંત જોખમી બની ગયો છે.
અસહ્ય ખર્ચનો બોજ:
- વૉર રિસ્ક સરચાર્જ (War Risk Surcharge): જે જહાજો મધ્ય પૂર્વ તરફ જાય છે, તેમના પર શિપિંગ કંપનીઓએ રાતોરાત ‘વૉર રિસ્ક સરચાર્જ’ લાદી દીધો છે. અગાઉ દુબઈ કે જેદ્દાહ (Jeddah) પોર્ટ માટે 20-ફૂટ કન્ટેનરનું ભાડું જે $500 હતું, તે સીધું જ $1,500 થી $2,000 સુધી પહોંચી ગયું છે.
- મરીન ઇન્સ્યોરન્સ (Marine Insurance) ના પ્રીમિયમમાં ઉછાળો: જહાજ પર હુમલો થવાના ડરથી આંતરરાષ્ટ્રીય વીમા કંપનીઓએ ‘વોર રિસ્ક પ્રીમિયમ’ માં 300% થી વધુનો વધારો ઝીંકી દીધો છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં તો કંપનીઓ ઈરાન કે ઇરાક જતા માલનો વીમો લેવાની જ સ્પષ્ટ ના પાડી રહી છે.
- લાંબો રૂટ (Cape of Good Hope): લાલ સમુદ્ર (સુએઝ નહેર) નો રસ્તો ટાળવા માટે, યુરોપ અને આફ્રિકા જતા જહાજોને હવે આફ્રિકા ખંડની ફરતે ‘કેપ ઓફ ગુડ હોપ’ (Cape of Good Hope) નો અત્યંત લાંબો ચકરાવો લેવો પડી રહ્યો છે. આનાથી સફરમાં 15 થી 20 દિવસનો વધારો થાય છે અને ઇંધણનો ખર્ચ બમણો થઈ જાય છે.
5. પંજાબ, હરિયાણા અને ગુજરાતના ખેડૂતો પર રિપલ ઇફેક્ટ (Ripple Effect)
નિકાસકારોને થતું નુકસાન માત્ર તેમના સુધી સીમિત રહેતું નથી, તેની સૌથી ગંભીર અસર દેશના અન્નદાતા એટલે કે ખેડૂતો પર પડે છે.
જ્યારે યુદ્ધની અસર: શિપમેન્ટ અટકતા ભારતીય ચોખા નિકાસકારોને કરોડોનું નુકસાન થાય છે, ત્યારે નિકાસકારો પાસે નવી ખરીદી કરવા માટે મૂડી (Funds) બચતી નથી.
- મંડીઓમાં ભાવ તૂટ્યા: પંજાબ, હરિયાણા, પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશ અને ગુજરાતની એગ્રીકલ્ચર પ્રોડ્યુસ માર્કેટ કમિટી (APMC / મંડી) ઓમાં બાસમતી અને નોન-બાસમતી ડાંગર (Paddy) ના ભાવમાં રાતોરાત ગાબડું પડ્યું છે.
- ખરીદી અટકી: એક્સપોર્ટર્સે મંડીઓમાંથી નવી ખરીદી સંપૂર્ણપણે અટકાવી દીધી છે. ખેડૂતો પોતાનો પાક લઈને મંડીઓમાં ઉભા છે, પરંતુ કોઈ લેવાલ નથી. જે બાસમતી ચોખાના ભાવ થોડા દિવસો પહેલા ₹4,000 પ્રતિ ક્વિન્ટલ હતા, તે ઘટીને ₹3,200 આસપાસ આવી ગયા છે.
- લોનની ચિંતા: ખેડૂતોએ પાક માટે બેન્કોમાંથી KCC (Kisan Credit Card) લોન લીધી હોય છે. જો માલ સમયસર અને યોગ્ય ભાવે નહીં વેચાય, તો ખેડૂતો દેવામાં ડૂબી જશે.
6. APEDA અને નિકાસકારોની સરકાર સમક્ષ તાત્કાલિક માંગણીઓ
આ કટોકટીભરી સ્થિતિમાં એગ્રીકલ્ચરલ એન્ડ પ્રોસેસ્ડ ફૂડ પ્રોડક્ટ્સ એક્સપોર્ટ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (APEDA) અને નિકાસકાર મંડળો સતત વાણિજ્ય મંત્રાલય (Ministry of Commerce) ના સંપર્કમાં છે. નિકાસકારોએ સરકાર સમક્ષ કેટલાક તાત્કાલિક રાહત પેકેજની માંગણી કરી છે:
- ઇન્ટરેસ્ટ સબવેન્શન (Interest Subvention): નિકાસકારો માંગ કરી રહ્યા છે કે બેન્કો દ્વારા આપવામાં આવતી એક્સપોર્ટ ક્રેડિટ (Packing Credit) પર વ્યાજમાં મોટી રાહત આપવામાં આવે, કારણ કે પેમેન્ટ અટવાવાથી તેમનું વ્યાજનું મીટર સતત ફરી રહ્યું છે.
- માર્ગદર્શિકા અને સેફ કોરિડોર: નૌકાદળ (Indian Navy) અને વિદેશ મંત્રાલય (MEA) દ્વારા શિપિંગ કંપનીઓને પર્શિયન ગલ્ફમાં સુરક્ષિત રીતે પ્રવેશવા માટે ‘નેવલ એસ્કોર્ટ’ (Naval Escort – યુદ્ધ જહાજોની સુરક્ષા કવચ) પૂરી પાડવામાં આવે.
- અન્ય દેશો સાથે રૂપી-ટ્રેડ (Rupee Trade): ડોલરની કટોકટી અને પ્રતિબંધોને ટાળવા માટે યુએઈ (UAE) અને અન્ય મૈત્રીપૂર્ણ દેશો સાથે રૂપિયામાં વેપાર (Rupee Settlement System) ઝડપી બનાવવામાં આવે.
7. ગ્લોબલ ફૂડ સિક્યોરિટી (Global Food Security) પર તોળાતો ખતરો
ભારત દુનિયાના 100 થી વધુ દેશોનું પેટ ભરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ચોખાના કુલ વેપારમાં ભારતનો હિસ્સો લગભગ 40% જેટલો છે.
- આફ્રિકા અને ગરીબ દેશોમાં ભૂખમરો: જો ભારતીય ચોખાના શિપમેન્ટ્સ અઠવાડિયા કે મહિનાઓ સુધી અટવાયેલા રહેશે, તો આફ્રિકન દેશો (સેનેગલ, નાઇજીરિયા, ઘાના) માં અન્નની ભારે કટોકટી સર્જાશે. ત્યાં ચોખાના ભાવ આસમાને પહોંચી જશે.
- ફૂડ ઇન્ફ્લેશન (ખાદ્ય ફુગાવો): મધ્ય પૂર્વના દેશોમાં જ્યાં યુદ્ધ ચાલી રહ્યું છે, ત્યાં લોકો પેનિક બાઇંગ (Panic Buying) કરી રહ્યા છે. સુપરમાર્કેટ્સમાં ચોખા, લોટ અને તેલના શેલ્ફ ખાલી થઈ ગયા છે. ભારતથી સપ્લાય બંધ થતાં આ દેશોમાં ખાદ્ય ફુગાવો ભયાનક સ્તરે પહોંચી જશે.
આમ, યુદ્ધની અસર: શિપમેન્ટ અટકતા ભારતીય ચોખા નિકાસકારોને કરોડોનું નુકસાન માત્ર ભારત પૂરતું સીમિત નથી; તે સમગ્ર વિશ્વની ફૂડ સપ્લાય ચેઇનને વેરવિખેર કરી રહ્યું છે.
8. વૈકલ્પિક બજારોની શોધ (Exploring New Markets)
સંકટના આ સમયમાં સ્માર્ટ નિકાસકારો પોતાના તમામ ઈંડા એક જ બાસ્કેટમાં (એટલે કે માત્ર મધ્ય પૂર્વમાં) રાખવાને બદલે નવા બજારો તરફ નજર દોડાવી રહ્યા છે.
- યુરોપ અને અમેરિકા: યુરોપિયન યુનિયન (EU) અને અમેરિકામાં પણ ભારતીય બાસમતી ચોખાની સારી માંગ છે. નિકાસકારો હવે ત્યાં પોતાના કન્સાઇનમેન્ટ્સ ડાયવર્ટ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે (જોકે લાંબા રૂટને કારણે તે પડકારજનક છે).
- દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા: ઇન્ડોનેશિયા, ફિલિપાઇન્સ અને વિયેતનામ જેવા દેશોમાં નોન-બાસમતી ચોખાની નિકાસ વધારવા માટે સરકાર G2G (Government to Government) કરારો કરી રહી છે, જેથી નિકાસકારોને રાહત મળે.
9. વિદેશ મંત્રાલય અને વાણિજ્ય મંત્રાલયનો સંયુક્ત એક્શન પ્લાન
કેન્દ્રીય વાણિજ્ય પ્રધાન અને વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકર આ મામલે સીધી દેખરેખ રાખી રહ્યા છે. સરકારનું માનવું છે કે અત્યારે પહેલી પ્રાથમિકતા ભારતીય જહાજો અને ક્રૂ મેમ્બર્સની સુરક્ષા છે. ભારતીય નૌકાદળ (Indian Navy) ના માર્કોસ કમાન્ડોઝ અને યુદ્ધ જહાજો (જેવા કે INS Kolkata, INS Visakhapatnam) અરેબિયન સમુદ્ર અને ઓમાનની ખાડીમાં સતત પેટ્રોલિંગ કરી રહ્યા છે, જેથી ભારતીય વેપારી જહાજોને ચાંચિયાઓ (Pirates) અને ડ્રોન હુમલાઓથી બચાવી શકાય.
સરકારે એક્સપોર્ટર્સને ધીરજ રાખવાની સલાહ આપી છે અને જણાવ્યું છે કે તેઓ ઈરાન અને અન્ય ગલ્ફ દેશોના રાજદૂતો સાથે સતત સંપર્કમાં છે જેથી પોર્ટ પર અટવાયેલા માલનું ક્લિયરન્સ વહેલી તકે થઈ શકે.
ક્યારે આવશે આ કટોકટીનો અંત?
યુદ્ધ ક્યારેય કોઈ સમસ્યાનું કાયમી સમાધાન હોતું નથી, પરંતુ તે અસંખ્ય નવી આર્થિક સમસ્યાઓને જન્મ ચોક્કસ આપે છે.
આજનો આ બિઝનેસ રિપોર્ટ એ વાતનો જીવંત પુરાવો છે કે આજના ગ્લોબલાઇઝ્ડ (Globalized) વિશ્વમાં એક દેશમાં પડતો બોમ્બ બીજા દેશના ખેડૂતના ખિસ્સા પર સીધો પ્રહાર કરે છે. યુદ્ધની અસર: શિપમેન્ટ અટકતા ભારતીય ચોખા નિકાસકારોને કરોડોનું નુકસાન એ માત્ર એક હેડલાઇન નથી, પરંતુ તે ગુજરાતથી લઈને પંજાબ સુધી ફેલાયેલી એગ્રી-સપ્લાય ચેઇનની પીડા છે.
જ્યાં સુધી મધ્ય પૂર્વના આસમાનમાંથી મિસાઇલો અને ફાઈટર જેટ્સ દૂર નહીં થાય, અને પર્શિયન ગલ્ફના જળમાર્ગો ફરીથી સુરક્ષિત જાહેર નહીં થાય, ત્યાં સુધી ભારતીય નિકાસકારોના શ્વાસ અધ્ધર જ રહેવાના છે. આશા રાખીએ કે આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિ (Diplomacy) વહેલી તકે કામ કરે અને શાંતિ સ્થપાય, જેથી અટવાયેલા જહાજો ફરી એકવાર પોતાના મુકામ તરફ આગળ વધી શકે.
મગન લુહાર CTC News ના ફાઉન્ડર અને ઓનર છે. પત્રકારત્વ ઉપરાંત તેઓ એક જાણીતા અભિનેતા (Actor) પણ છે. કલા અને મીડિયા ક્ષેત્રે બહોળો અનુભવ ધરાવતા મગનભાઈએ સામાજિક જવાબદારીની ભાવના સાથે આ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મની સ્થાપના કરી છે. તેઓ ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિકાસ અને સામાજિક મુદ્દાઓને પોતાની આગવી શૈલીમાં વાચા આપવા માટે જાણીતા છે.