વૈશ્વિક અસ્થિરતા અને ભારતનું રસોડું
વર્ષ 2026ની શરૂઆત વૈશ્વિક સ્તરે અત્યંત તણાવપૂર્ણ રહી છે. પશ્ચિમ એશિયામાં ઈરાન, ઈઝરાયેલ અને અમેરિકા વચ્ચે વધતા જતા સૈન્ય સંઘર્ષની સીધી અસર હવે ભારતના મધ્યમ વર્ગીય પરિવારોના રસોડા સુધી પહોંચી છે. ભારત તેની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત કરતું હોવાથી, દરિયાઈ માર્ગો પરના અવરોધોએ ભારતમાં એલપીજી સપ્લાય કટોકટી ઉભી કરી છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં જહાજો પર થતા હુમલા અને ઈંધણના વધતા ભાવને કારણે કેન્દ્ર સરકાર હવે એક્શન મોડમાં આવી છે. ગેસની અછતને પહોંચી વળવા અને ગરીબ પરિવારોની રસોઈ ચાલુ રાખવા માટે સરકારે દાયકાઓ જૂના વૈકલ્પિક ઈંધણો—જેમ કે કેરોસીન અને કોલસા—માટે નવી માર્ગદર્શિકા બહાર પાડી છે. આ લેખમાં આપણે આ કટોકટીના કારણો, સરકારના નવા નિયમો અને સામાન્ય જનતા પર તેની અસરોનું વિસ્તૃત વિશ્લેષણ કરીશું.
ભારતમાં એલપીજી સપ્લાય કટોકટી: કેમ ઊભી થઈ આ પરિસ્થિતિ?
ભારત પોતાની એલપીજીની જરૂરિયાતના આશરે 55-60 ટકા હિસ્સો આયાત કરે છે. આ આયાતનો મુખ્ય સ્ત્રોત સાઉદી અરેબિયા, કતાર અને યુએઈ જેવા ગલ્ફ દેશો છે.
- દરિયાઈ માર્ગો પર ખતરો: પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધને કારણે લાલ સમુદ્ર અને હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં ટેન્કરોની અવરજવર જોખમી બની છે. વીમાના પ્રીમિયમ વધવાથી અને જહાજોના રૂટ બદલાવાથી સપ્લાયમાં વિલંબ થઈ રહ્યો છે.
- વૈશ્વિક ભાવમાં ઉછાળો: કાચા તેલના ભાવ વધતા ગેસના ઉત્પાદન ખર્ચમાં વધારો થયો છે, જેના કારણે ભારતમાં એલપીજી સપ્લાય કટોકટી વધુ ઘેરી બની છે.
- પેનિક બુકિંગ: અછતની અફવાઓને કારણે ગ્રાહકો જરૂર કરતા વધુ સિલિન્ડર બુક કરાવી રહ્યા છે, જેને પરિણામે કૃત્રિમ અછત સર્જાઈ છે.
કેરોસીન અને કોલસાના ઉપયોગ અંગેના નવા સરકારી નિયમો
ગેસના પુરવઠામાં ઘટાડો થતા સરકારે ગ્રામીણ અને પછાત વિસ્તારોમાં રાંધણ સુવિધા જાળવી રાખવા માટે કેરોસીન (ઘાસલેટ) અને કોલસાના વિતરણ માટે નવી માર્ગદર્શિકા જારી કરી છે.
- કેરોસીન વિતરણમાં વધારો: જે ગરીબ પરિવારો પાસે ઉજ્જવલા યોજના હેઠળ ગેસ કનેક્શન છે પરંતુ તેઓ મોંઘા સિલિન્ડર ભરાવી શકતા નથી, તેમને રેશનિંગની દુકાનો (PDS) પરથી મર્યાદિત માત્રામાં કેરોસીન આપવાનો નિર્ણય લેવાયો છે.
- કોલસાના વપરાશ પર નિયમન: શહેરી વિસ્તારોમાં પ્રદૂષણને ધ્યાનમાં રાખીને કોલસાના વપરાશ પર પ્રતિબંધ છે, પરંતુ વર્તમાન કટોકટીને જોતા હોટલો અને ઢાબા માટે કોલસાના ઉપયોગમાં ચોક્કસ છૂટછાટ આપવામાં આવી છે.
- ગેરકાયદે સંગ્રહખોરી પર વોચ: કેરોસીનનો ઉપયોગ વાહનોમાં ભેળસેળ માટે ન થાય તે માટે રાજ્ય સરકારોને કડક ચેકિંગના આદેશ અપાયા છે.
વૈકલ્પિક ઈંધણ તરફ વળવાની ફરજ: શું આ પર્યાવરણ માટે યોગ્ય છે?
લાંબા સમયથી ભારત ‘ક્લીન એનર્જી’ તરફ આગળ વધી રહ્યું હતું, પરંતુ ભારતમાં એલપીજી સપ્લાય કટોકટી ને કારણે ફરીથી લાકડા અને કોલસા તરફ વળવું એ પર્યાવરણીય દૃષ્ટિએ પીછેહઠ સમાન છે. નિષ્ણાતો માને છે કે જો આ કટોકટી લાંબી ચાલશે, તો વાયુ પ્રદૂષણમાં વધારો થઈ શકે છે.
સરકાર હવે ‘સોલાર કૂકિંગ’ (સૌર રસોઈ) અને ઇલેક્ટ્રિક ઇન્ડક્શનને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે જેથી ગેસ પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકાય. આ સંકટ સમયે ઉર્જાના સ્ત્રોતોમાં વિવિધતા લાવવી એ જ એકમાત્ર રસ્તો દેખાઈ રહ્યો છે.
સામાન્ય જનતા પર અસર અને સાવચેતીના પગલાં
ભારતમાં એલપીજી સપ્લાય કટોકટી ને કારણે માત્ર ભાવ વધારો જ નહીં, પરંતુ વિતરણમાં પણ સમય લાગી રહ્યો છે. સામાન્ય રીતે જે સિલિન્ડર 2 દિવસમાં મળતો હતો, તેના માટે હવે 7 થી 10 દિવસનું વેઇટિંગ જોવા મળી રહ્યું છે.
- ગ્રાહકો માટે સલાહ: સિલિન્ડર ખાલી થવાના 10 દિવસ પહેલા જ બુકિંગ કરાવી લેવું હિતાવહ છે.
- ઈંધણની બચત: રસોઈમાં પ્રેશર કૂકરનો ઉપયોગ અને ગેસની આંચ ધીમી રાખવા જેવી આદતો કેળવવી જોઈએ.
- અફવાઓથી સાવધાન: સોશિયલ મીડિયા પર ફેલાતી અફવાઓ પર વિશ્વાસ ન કરવો અને સરકારની સત્તાવાર જાહેરાતો પર જ ધ્યાન આપવું.
આત્મનિર્ભરતા જ સાચો ઉકેલ
પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષે આપણને એ શીખવ્યું છે કે ઊર્જા ક્ષેત્રે બીજા દેશો પર નિર્ભર રહેવું જોખમી છે. ભારતમાં એલપીજી સપ્લાય કટોકટી એ એક ચેતવણી છે કે આપણે બાયો-ગેસ અને સૌર ઉર્જા જેવા સ્વદેશી સ્ત્રોતોને પ્રાથમિકતા આપવી પડશે. સરકાર હાલમાં કેરોસીન અને કોલસા દ્વારા કામચલાઉ રાહત આપી રહી છે, પરંતુ કાયમી ઉકેલ માટે આપણે ગ્રીન એનર્જી તરફ ઝડપથી ગતિ કરવી પડશે.
અંકિતા ગૌતમ CTC News સાથે જોડાયેલા એક લોકપ્રિય અભિનેત્રી (Actor) અને પ્રભાવશાળી સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર છે. મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએશનમાં બહોળો અનુભવ ધરાવતા અંકિતાબેન વાચકો સુધી લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ જગતના સચોટ સમાચાર પહોંચાડે છે. તેમની સર્જનાત્મક શૈલી અને સોશિયલ મીડિયા પરની મજબૂત પકડ તેમને એક આધુનિક અને વિશ્વાસપાત્ર મીડિયા પર્સનાલિટી બનાવે છે.