વૈશ્વિક સુરક્ષા પરિષદમાં સર્જાયેલી સ્ફોટક સ્થિતિ
ન્યૂયોર્ક સ્થિત સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) ના મુખ્યાલયમાં તાજેતરમાં એક અત્યંત ગરમાગરમ ચર્ચા જોવા મળી, જેણે શીત યુદ્ધના દિવસોની યાદ અપાવી દીધી છે. પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા સૈન્ય સંઘર્ષ અને ઇરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમની વધતી ગતિએ વિશ્વની મહાસત્તાઓને બે ભાગમાં વહેંચી દીધી છે. એક તરફ અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો ઇરાન પર કડક પ્રતિબંધો લાદવાની પેરવી કરી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ રશિયા અને ચીને ઇરાનનો બચાવ કરીને અમેરિકાની વિદેશ નીતિ સામે સવાલો ઉઠાવ્યા છે.
વર્તમાન અમેરિકા-ઇરાન વિવાદ હવે માત્ર બે દેશો પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક રાજકારણની ધરી બની ગયો છે. ઇરાને તેના પરમાણુ કેન્દ્રોમાં યુરેનિયમ સંવર્ધનની ક્ષમતા વધારી હોવાના અહેવાલો બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભયનો માહોલ છે. આ બ્લોગમાં આપણે UNSC માં થયેલી આ ગંભીર ચર્ચાના મુખ્ય અંશો, વિવિધ દેશોના પક્ષો અને તેની વૈશ્વિક અસરોનું તટસ્થ અને ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરીશું.
અમેરિકાનો પક્ષ: ઇરાન પર ‘સ્નેપબેક’ પ્રતિબંધોની તૈયારી
સુરક્ષા પરિષદમાં અમેરિકી પ્રતિનિધિએ અત્યંત આક્રમક વલણ અપનાવતા જણાવ્યું હતું કે ઇરાન પરમાણુ સમજૂતી (JCPOA) ની મર્યાદાઓનું સતત ઉલ્લંઘન કરી રહ્યું છે. અમેરિકાના મતે, ઇરાન પાસે હવે એટલા પ્રમાણમાં સંવર્ધિત યુરેનિયમ છે જેનો ઉપયોગ પરમાણુ બોમ્બ બનાવવા માટે થઈ શકે છે.
- કઠોર વલણ: અમેરિકાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો ઇરાન તેના પરમાણુ કાર્યક્રમને તાત્કાલિક નહીં અટકાવે, તો તે ‘સ્નેપબેક’ મિકેનિઝમનો ઉપયોગ કરીને તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો ફરીથી લાગુ કરવા માટે દબાણ કરશે.
- ઇઝરાયલની સુરક્ષા: અમેરિકા-ઇરાન વિવાદ પાછળનું એક મુખ્ય કારણ ઇઝરાયલની સુરક્ષા પણ છે. અમેરિકા માને છે કે પરમાણુ હથિયારોથી સજ્જ ઇરાન પશ્ચિમ એશિયામાં ઇઝરાયલ અને અન્ય અમેરિકી સાથી દેશો માટે અસ્તિત્વનો ખતરો બની શકે છે.
રશિયા અને ચીનનું વલણ: અમેરિકાની ટીકા અને ઇરાનનું સમર્થન
UNSC ની બેઠકમાં સૌથી ચોંકાવનારો વળાંક ત્યારે આવ્યો જ્યારે રશિયા અને ચીને સંયુક્ત રીતે અમેરિકાના પ્રસ્તાવનો વિરોધ કર્યો. બંને દેશોએ દલીલ કરી હતી કે વર્તમાન અમેરિકા-ઇરાન વિવાદ માટે વોશિંગ્ટનની એકતરફી નીતિઓ જવાબદાર છે.
“અમેરિકાએ જ 2018 માં પરમાણુ કરારમાંથી એકતરફી પીછેહઠ કરી હતી, તેથી હવે તેને ઇરાન પર દબાણ લાવવાનો કોઈ નૈતિક અધિકાર નથી.” – રશિયન પ્રતિનિધિ
ચીનના પ્રતિનિધિએ પણ સુરક્ષા પરિષદમાં જણાવ્યું હતું કે ઇરાન પર લાદવામાં આવેલા આર્થિક પ્રતિબંધો માનવીય કટોકટી સર્જી રહ્યા છે. રશિયા અને ચીનનું માનવું છે કે મધ્ય પૂર્વમાં શાંતિ સ્થાપવા માટે ઇરાનને અલગ-થલગ કરવાને બદલે તેની સાથે વાટાઘાટો કરવી જરૂરી છે. આ મહાસત્તાઓના સામસામે આવવાથી સંયુક્ત રાષ્ટ્રની કાર્યપ્રણાલી પર પણ સવાલો ઉઠ્યા છે.
પરમાણુ સંવર્ધન અને આંતરરાષ્ટ્રીય ચિંતા
પરમાણુ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોના મતે, ઇરાનના ‘ફોર્ડો’ અને ‘નતાન્ઝ’ પરમાણુ મથકો પર જે પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ ચાલી રહી છે તે ચિંતાજનક છે. આંતરરાષ્ટ્રીય અણુ ઉર્જા એજન્સી (IAEA) એ તેના તાજેતરના અહેવાલમાં સંકેત આપ્યો છે કે ઇરાન 60% શુદ્ધતા સુધી યુરેનિયમ સંવર્ધન કરી રહ્યું છે, જે પરમાણુ હથિયાર બનાવવા માટે જરૂરી 90% ની ખૂબ નજીક છે.
અમેરિકા-ઇરાન વિવાદ માત્ર રાજકીય નથી પણ તકનીકી પણ છે. જો ઇરાન પરમાણુ શક્તિ સંપન્ન બની જાય, તો તે સાઉદી અરેબિયા અને તુર્કી જેવા દેશોમાં પણ પરમાણુ સ્પર્ધા (Nuclear Arms Race) શરૂ કરી શકે છે, જે આખી દુનિયા માટે વિનાશક સાબિત થઈ શકે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ભારત પર તેની સંભવિત અસરો
જ્યારે પણ સુરક્ષા પરિષદમાં આવી ગંભીર ચર્ચાઓ થાય છે, ત્યારે તેની અસર શેરબજાર અને કોમોડિટી માર્કેટ પર તરત જોવા મળે છે.
- તેલના ભાવ: ઇરાન વિશ્વના મુખ્ય તેલ ઉત્પાદક દેશોમાંનો એક છે. જો અમેરિકા-ઇરાન વિવાદ વધે અને પ્રતિબંધો કડક થાય, તો કાચા તેલના ભાવ 120 ડોલર પ્રતિ બેરલને પાર કરી શકે છે.
- ભારતની મુશ્કેલી: ભારત ઇરાન પાસેથી તેલની આયાત કરવા ઈચ્છે છે, પરંતુ અમેરિકી પ્રતિબંધોના ડરથી તે શક્ય બનતું નથી. રશિયા અને ચીન સાથેના ભારતના સંબંધો અને અમેરિકા સાથેની વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એ ભારતની વિદેશ નીતિ માટે સૌથી મોટો પડકાર છે.
વાટાઘાટો કે વિનાશ?
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં થયેલી આ ચર્ચા એ વાતની પુષ્ટિ કરે છે કે વિશ્વ અત્યારે અત્યંત અસ્થિર તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. અમેરિકા-ઇરાન વિવાદ નો ઉકેલ માત્ર પ્રતિબંધો કે લશ્કરી કાર્યવાહીમાં નથી, પરંતુ પારદર્શક મુત્સદ્દીગીરીમાં છે. રશિયા અને ચીન દ્વારા કરવામાં આવેલો વિરોધ એ સંકેત આપે છે કે હવે વિશ્વ એકધ્રુવીય (Unipolar) રહ્યું નથી.
જો આગામી સમયમાં કોઈ સર્વસંમત ઉકેલ નહીં આવે, તો પશ્ચિમ એશિયામાં સૈન્ય સંઘર્ષની જ્વાળાઓ વધુ ભભૂકી શકે છે, જેની અસર દરેક સામાન્ય માણસના ખિસ્સા અને સુરક્ષા પર પડશે.
મગન લુહાર CTC News ના ફાઉન્ડર અને ઓનર છે. પત્રકારત્વ ઉપરાંત તેઓ એક જાણીતા અભિનેતા (Actor) પણ છે. કલા અને મીડિયા ક્ષેત્રે બહોળો અનુભવ ધરાવતા મગનભાઈએ સામાજિક જવાબદારીની ભાવના સાથે આ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મની સ્થાપના કરી છે. તેઓ ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિકાસ અને સામાજિક મુદ્દાઓને પોતાની આગવી શૈલીમાં વાચા આપવા માટે જાણીતા છે.