ઈરાન અને વૈશ્વિક રાજકારણમાં ભયંકર વળાંક
વર્ષ 2026ની શરૂઆત વૈશ્વિક સ્તરે અત્યંત અસ્થિર રહી છે. પશ્ચિમ એશિયામાં દાયકાઓથી ચાલી રહેલો તણાવ હવે તેના ચરમસીમાએ પહોંચ્યો છે. ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા (Supreme Leader) આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીની હત્યા બાદ આખું વિશ્વ ચોંકી ઉઠ્યું છે. આ ઘટના માત્ર એક શક્તિશાળી નેતાના અંત પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેણે ઈરાનની અંદર એક ભયંકર રાજકીય શૂન્યાવકાશ ઊભો કર્યો છે. પિતાના અવસાન બાદ તેમના 56 વર્ષીય પુત્ર મોજતબા ખામેનેઈને ઉતાવળે નવા સુપ્રીમ લીડર જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. આ નિર્ણયે દેશની અંદર અને બહાર એક નવો ઈરાનમાં સત્તા સંઘર્ષ જન્માવ્યો છે.
એક તરફ ઈઝરાયેલ અને અમેરિકાના સઘન સૈન્ય હુમલાઓ ઈરાનના લશ્કરી માળખાને તોડી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ ઈરાનની જનતા ‘પરિવારવાદ’ અને ‘સરમુખત્યારશાહી’ સામે રસ્તા પર ઉતરી આવી છે. આ લેખમાં આપણે ઈરાનની વર્તમાન કટોકટી.
મોજતબા ખામેનેઈની તાજપોશી અને જનતાનો આક્રોશ
ઈરાનમાં 1979ની ઈસ્લામિક ક્રાંતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વંશપરંપરાગત રાજાશાહી (શાહ શાસન) નો અંત લાવવાનો હતો. પરંતુ, ચાર દાયકા બાદ ઈરાન ફરીથી એ જ માર્ગ પર ચાલતું દેખાઈ રહ્યું છે. આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીના પુત્ર મોજતબા ખામેનેઈને સત્તા સોંપવાના નિર્ણયથી ઈરાની જનતામાં ભારે રોષ છે.
જનતાના વિરોધના મુખ્ય કારણો:
- પરિવારવાદ (Nepotism): ઈરાની પ્રજાનું માનવું છે કે સુપ્રીમ લીડરનું પદ કોઈ વારસાગત મિલકત નથી. મોજતબાની નિમણૂક લોકશાહી અને ક્રાંતિના આદર્શોની વિરુદ્ધ છે.
- આર્થિક કટોકટી: વર્ષોથી લાદવામાં આવેલા આર્થિક પ્રતિબંધોને કારણે ઈરાનનું ચલણ ‘રિયાલ’ તળિયે પહોંચ્યું છે. લોકો ગરીબી અને મોંઘવારીથી પરેશાન છે અને તેઓ આ માટે નેતૃત્વની કટ્ટરપંથી નીતિઓને જવાબદાર ગણે છે.
- મહિલાઓનો આક્રોશ: તેહરાનની શેરીઓમાં મહિલાઓ “મુજતબાને મોત” ના નારા લગાવી રહી છે. આ આક્રોશ માત્ર સત્તા પરિવર્તન સામે નથી, પરંતુ દાયકાઓથી ચાલતા સામાજિક દમન સામેનો છે.
આ આંતરિક અશાંતિએ ઈરાનમાં સત્તા સંઘર્ષને એવી સ્થિતિમાં લાવી દીધો છે કે જ્યાં સરકારને પોતાના જ લોકો સામે સૈન્ય બળ વાપરવાની નોબત આવી છે.
અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના હુમલા: ઈરાનની કમર તૂટી?
28 ફેબ્રુઆરી, 2026 થી અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ દ્વારા ઈરાન પર શરૂ કરવામાં આવેલા સંયુક્ત હુમલાઓએ પશ્ચિમ એશિયાનો નકશો બદલી નાખ્યો છે. ઈરાનના વ્યૂહાત્મક ઠેકાણાઓ, પરમાણુ મથકો અને મિસાઈલ ડેપોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા છે.
હુમલાની અસરો:
- જાનહાનિ: અત્યાર સુધીમાં આ યુદ્ધમાં 1,300 થી વધુ ઈરાની નાગરિકો અને સૈનિકોએ જીવ ગુમાવ્યા છે.
- સૈન્ય મથકો પર પ્રહાર: ઈઝરાયેલના અત્યાધુનિક ડ્રોન અને મિસાઈલોએ ઈરાનની સુરક્ષા પ્રણાલી ‘S-300’ ને નકામી બનાવી દીધી છે.
- વળતો પ્રહાર: ઈરાને વળતા પ્રહારમાં ઈઝરાયેલ અને ગલ્ફ દેશોમાં સ્થિત અમેરિકી સૈન્ય મથકો પર મિસાઈલો છોડી છે, જેમાં સાત અમેરિકી સૈનિકોના પણ મોત થયા છે.
આ બાહ્ય આક્રમણો વચ્ચે ઈરાનમાં સત્તા સંઘર્ષ વધુ જટિલ બન્યો છે, કારણ કે નવું નેતૃત્વ હજુ સ્થિર થયું નથી અને સેનાના ઉચ્ચ અધિકારીઓ વચ્ચે પણ સત્તાની ખેંચતાણ ચાલી રહી છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં આતંક અને તેલ સંકટ
વિશ્વના કુલ તેલ વેપારનો 25% હિસ્સો જ્યાંથી પસાર થાય છે તે ‘હોર્મુઝની સામુદ્રધુની’ (Strait of Hormuz) અત્યારે યુદ્ધનું મેદાન બની ગઈ છે. ઈરાન સમર્થિત જૂથો અને ઈરાની નૌકાદળ દ્વારા વાણિજ્યિક જહાજોને નિશાન બનાવવામાં આવી રહ્યા છે.
વર્તમાન સ્થિતિ:
- જહાજો પર હુમલા: છેલ્લા એક અઠવાડિયામાં 10 થી વધુ જહાજો પર હુમલા થયા છે, જેમાં 7 નાવિકોના મોત થયા છે.
- ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ: આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવ $115 પ્રતિ બેરલને પાર કરી ગયા છે.
- પરિવહન ઠપ્પ: ડરના કારણે આ જળમાર્ગ પર ટેન્કર ટ્રાફિકમાં 90% નો ઘટાડો નોંધાયો છે.
આ દરિયાઈ અરાજકતાએ વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનને તોડી નાખી છે. જો આ ઈરાનમાં સત્તા સંઘર્ષ અને યુદ્ધ લાંબુ ચાલશે, તો ભારત સહિતના તમામ આયાતકાર દેશોમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે.
ભારત પર અસર અને વ્યૂહાત્મક પડકારો
ભારત માટે ઈરાન માત્ર એક તેલ નિકાસકાર દેશ નથી, પરંતુ તે મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચવાનો રસ્તો (ચાબહાર પોર્ટ) પણ છે.
- ઉર્જા સુરક્ષા: ભારત તેના ક્રૂડ ઓઈલ માટે ગલ્ફ દેશો પર નિર્ભર છે. હોર્મુઝમાં તણાવ એટલે ભારતના અર્થતંત્ર પર સીધી અસર.
- ભારતીય ડાયસ્પોરા: ગલ્ફ દેશોમાં લાખો ભારતીયો વસે છે. જો આ યુદ્ધ આખા પ્રદેશમાં ફેલાશે, તો તેમની સુરક્ષા અને સ્થળાંતર ભારત સરકાર માટે મોટો પડકાર બનશે.
- ડિપ્લોમેટિક સંતુલન: ભારતે અમેરિકા-ઈઝરાયેલ સાથેના મજબૂત સંબંધો અને ઈરાન સાથેની વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પડશે.
ભવિષ્યના ગર્ભમાં શું છે?
ઈરાન અત્યારે ઈતિહાસના સૌથી નાજુક તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. મોજતબા ખામેનેઈ માટે સત્તા પર ટકી રહેવું એ લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું છે. એક તરફ દુનિયાની સૌથી શક્તિશાળી સેનાઓ (અમેરિકા-ઈઝરાયેલ) સામે લડવાનું છે અને બીજી તરફ પોતાના જ લોકોનો વિશ્વાસ જીતવાનો છે.
વર્તમાન ઈરાનમાં સત્તા સંઘર્ષ એ સંકેત આપે છે કે પશ્ચિમ એશિયામાં હવે પરિવર્તનનો પવન ફૂંકાઈ રહ્યો છે. શું મોજતબા નવી ક્રાંતિને દબાવી શકશે? શું અમેરિકા ઈરાનમાં શાસન પરિવર્તન (Regime Change) લાવવામાં સફળ થશે? આ પ્રશ્નોના જવાબો પર જ આગામી દાયકાની વૈશ્વિક શાંતિ નિર્ભર છે.
અંકિતા ગૌતમ CTC News સાથે જોડાયેલા એક લોકપ્રિય અભિનેત્રી (Actor) અને પ્રભાવશાળી સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર છે. મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએશનમાં બહોળો અનુભવ ધરાવતા અંકિતાબેન વાચકો સુધી લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ જગતના સચોટ સમાચાર પહોંચાડે છે. તેમની સર્જનાત્મક શૈલી અને સોશિયલ મીડિયા પરની મજબૂત પકડ તેમને એક આધુનિક અને વિશ્વાસપાત્ર મીડિયા પર્સનાલિટી બનાવે છે.