અમરેલીના વિદ્યાર્થીએ બનાવ્યું સ્માર્ટ હેલ્મેટ, જાણો તેની કામગીરી અને વિશેષતાઓ

માર્ગ સુરક્ષા માટે ઉભરતો એક નવો આશાવાદ

ભારતમાં દર વર્ષે લાખો લોકો માર્ગ અકસ્માતોમાં પોતાનો જીવ ગુમાવે છે. આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ટુ-વ્હીલર (દ્વિચક્રી વાહન) અકસ્માતોમાં થતા મૃત્યુ પાછળનું સૌથી મોટું કારણ હેલ્મેટ ન પહેરવું અથવા નશાની હાલતમાં વાહન ચલાવવું હોય છે. સરકાર અને પોલીસ તંત્ર દ્વારા વારંવાર ટ્રાફિકના નિયમો કડક કરવા છતાં, લોકો જાગૃત થતા નથી. આવા ગંભીર અને રાષ્ટ્રીય સ્તરના પ્રશ્નનો ઉકેલ લાવવા માટે મોટા વૈજ્ઞાનિકો કે ઓટોમોબાઈલ કંપનીઓ જ કામ કરે તે જરૂરી નથી.

કોણ છે જેનિલ અને ક્યાંથી મળી આ ઇનોવેશનની પ્રેરણા?

અમરેલીની એક સામાન્ય શાળામાં ભણતો જેનિલ બાળપણથી જ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને સાયન્સના પ્રોજેક્ટ્સમાં ઊંડો રસ ધરાવે છે. આજના યુવાનો જ્યારે મોટાભાગનો સમય મોબાઈલ ગેમ્સ કે સોશિયલ મીડિયામાં વેડફે છે, ત્યારે જેનિલે આસપાસની સમસ્યાઓનું નિરીક્ષણ કરીને તેનું સમાધાન શોધવાનું નક્કી કર્યું.

રોજબરોજના સમાચાર પત્રોમાં છપાતા હૃદયદ્રાવક માર્ગ અકસ્માતો અને તેમાં યુવાનોના થતા મૃત્યુ વાંચીને જેનિલ ખૂબ જ વ્યથિત થતો હતો. તેણે નોંધ્યું કે મોટાભાગના અકસ્માતોમાં જો ચાલકે યોગ્ય રીતે હેલ્મેટ પહેર્યું હોત, તો તેનું માથું બચી શક્યું હોત. આ ઉપરાંત, ડ્રંક એન્ડ ડ્રાઈવ (દારૂ પીને વાહન ચલાવવું) ના કેસો પણ જીવલેણ સાબિત થતા હોય છે. આ સમસ્યાને ટેકનોલોજીના માધ્યમથી કેવી રીતે હલ કરી શકાય તે દિશામાં વિચારતા વિચારતા તેણે ઇન્ટરનેટ ઓફ થિંગ્સ (IoT) અને વિવિધ સેન્સર્સનો અભ્યાસ કર્યો. શિક્ષકોના માર્ગદર્શન અને પોતાની અથાક મહેનતથી તેણે આ પ્રોટોટાઇપ (મોડલ) તૈયાર કર્યું.

સ્માર્ટ હેલ્મેટની ટેકનિકલ કામગીરી: બાઇક કેવી રીતે કંટ્રોલ થાય છે?

આ કોઈ સામાન્ય પ્લાસ્ટિકનું કે ફાઈબરનું હેલ્મેટ નથી, પરંતુ સેન્સર અને માઇક્રોકન્ટ્રોલરથી સજ્જ એક અત્યાધુનિક ડિવાઇસ છે. જ્યારે સમાચાર આવ્યા કે અમરેલીના વિદ્યાર્થીએ બનાવ્યું સ્માર્ટ હેલ્મેટ, ત્યારે ઓટોમોબાઈલ અને ઈલેક્ટ્રોનિક્સ નિષ્ણાતો પણ આ બાળકની ટેકનિકલ સમજ જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા હતા.

આ સ્માર્ટ હેલ્મેટ મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચાયેલું છે: એક સર્કિટ હેલ્મેટની અંદર લગાવવામાં આવે છે અને બીજી સર્કિટ બાઇકના ઇગ્નિશન (સ્ટાર્ટર) સિસ્ટમ સાથે જોડાયેલી હોય છે. આ બંને વચ્ચે વાયરલેસ કમ્યુનિકેશન (Radio Frequency કે બ્લુટુથ દ્વારા) થાય છે.

1. હેલ્મેટ પહેર્યા વિના બાઇક સ્ટાર્ટ નહીં થાય (Limit Switch / IR Sensor)

હેલ્મેટની અંદર એક ખાસ પ્રકારની સ્વીચ અથવા સેન્સર લગાવવામાં આવ્યું છે. જ્યાં સુધી ચાલક હેલ્મેટને પોતાના માથા પર યોગ્ય રીતે પહેરતો નથી અને તેની સ્ટ્રેપ (પટ્ટો) લોક નથી કરતો, ત્યાં સુધી આ સેન્સર એક્ટિવેટ થતું નથી. જો ચાલક હેલ્મેટ પહેર્યા વગર બાઇક ચાલુ કરવાનો પ્રયાસ કરશે, તો બાઇકનું એન્જિન સ્ટાર્ટ જ નહીં થાય.

2. ડ્રંક એન્ડ ડ્રાઇવ પ્રોટેક્શન (MQ3 Alcohol Sensor)

આ હેલ્મેટની સૌથી મોટી અને પ્રશંસનીય વિશેષતા એ છે કે તેમાં આલ્કોહોલ ડિટેક્શન સેન્સર લગાવવામાં આવ્યું છે. ચાલક જ્યારે શ્વાસ લે છે, ત્યારે આ સેન્સર તેના શ્વાસમાં રહેલા આલ્કોહોલ (દારૂ) ના પ્રમાણને માપે છે. જો ચાલકે નશો કર્યો હશે, તો સેન્સર તરત જ સિગ્નલ બ્લોક કરી દેશે અને ચાલુ બાઇક બંધ થઈ જશે અથવા સ્ટાર્ટ જ નહીં થાય.

3. અકસ્માત સમયે ઈમરજન્સી એલર્ટ (Impact Sensor & GSM/GPS Module)

માની લો કે કોઈ અકસ્માત સર્જાય છે. આવા સમયે હેલ્મેટમાં રહેલું ઇમ્પેક્ટ સેન્સર (જે આંચકાને માપે છે) તરત જ એક્ટિવેટ થઈ જાય છે. તે જીપીએસ (GPS) દ્વારા ચાલકનું ચોક્કસ લોકેશન મેળવે છે અને જીએસએમ (GSM) મોડ્યુલ દ્વારા ચાલકના પરિવારજનોના મોબાઈલ નંબર પર અને નજીકની એમ્બ્યુલન્સ કે પોલીસ સ્ટેશનને તાત્કાલિક SOS મેસેજ (સંદેશો) મોકલી આપે છે. જેથી ઘાયલ વ્યક્તિને ‘ગોલ્ડન અવર’ માં સમયસર સારવાર મળી શકે.

માર્ગ સુરક્ષા માટે નિષ્ણાતોનો અભિગમ

માર્ગ સુરક્ષા અને ઓટોમોબાઈલ સેફ્ટીના નિષ્ણાતો માને છે કે જો આવા પ્રોજેક્ટ્સને સરકારી પ્રોત્સાહન અને ઓટોમોબાઈલ ઇન્ડસ્ટ્રીનો સાથ મળે તો મૃત્યુદર નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે. એ ગર્વની વાત છે કે અમરેલીના વિદ્યાર્થીએ બનાવ્યું સ્માર્ટ હેલ્મેટ, જે આ દિશામાં એક નક્કર અને વ્યાવહારિક ઉકેલ પૂરો પાડે છે.

ટ્રાન્સપોર્ટ વિભાગ (RTO) ના અધિકારીઓ વારંવાર ભાર મૂકે છે કે સુરક્ષા એ ફરજિયાત હોવી જોઈએ, મરજિયાત નહીં. માનવીય સ્વભાવ એવો છે કે જ્યાં સુધી કોઈ વસ્તુ માટે મજબૂર કરવામાં ન આવે ત્યાં સુધી તે નિયમોનું પાલન કરવાનું ટાળે છે. જેનિલનું આ સ્માર્ટ હેલ્મેટ આ માનવીય ભૂલો (Human Errors) ને ટેકનોલોજી દ્વારા બળજબરીથી અટકાવે છે.

• વિશ્વસનીયતા (Trustworthiness): આ પ્રકારની ટેકનોલોજી પહેલેથી જ ઉચ્ચ કક્ષાની કારોમાં અમુક અંશે વપરાય છે, પરંતુ તેને સસ્તા અને સુલભ ટુ-વ્હીલર હેલ્મેટમાં ઇન્સ્ટોલ કરવી એ એક મોટી સિદ્ધિ છે.
• પ્રામાણિકતા અને સત્તા (Authoritativeness): આ ઇનોવેશન દર્શાવે છે કે સ્ટેમ (STEM – Science, Technology, Engineering, and Mathematics) શિક્ષણ ભારતીય શાળાઓમાં કેટલું સકારાત્મક પરિણામ આપી રહ્યું છે. જ્યારે એક વિદ્યાર્થી આવી શોધ કરે છે, ત્યારે તેને વિજ્ઞાન મેળાઓ (Science Fairs) માં માન્યતા મળે છે, જે તેની શોધની વૈજ્ઞાનિક સત્તા સાબિત કરે છે.

સમાજ અને દેશ પર આ ઇનોવેશનનો વ્યાપક પ્રભાવ

આપણા દેશના વડાપ્રધાન ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ (Make in India), ‘સ્કીલ ઇન્ડિયા’ (Skill India) અને ‘સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા’ (Startup India) જેવા અભિયાનો ચલાવી રહ્યા છે. યુવા પેઢીની આ જ પ્રકારની રચનાત્મક વિચારસરણી દેશને ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ તરફ દોરી જાય છે. જ્યારથી અમરેલીના વિદ્યાર્થીએ બનાવ્યું સ્માર્ટ હેલ્મેટ, ત્યારથી અમરેલી અને આસપાસની અન્ય શાળાના વિદ્યાર્થીઓ પણ સાયન્સ અને ઈનોવેશન ક્ષેત્રે કંઈક નવું કરવા માટે ભારે પ્રેરિત થયા છે.

આ ટેકનોલોજીના મુખ્ય ફાયદાઓ:

1. ટ્રાફિક પોલીસ પરનું ભારણ ઘટશે: જો તમામ બાઇક્સમાં આ સિસ્ટમ ઇન-બિલ્ટ કરી દેવામાં આવે, તો ટ્રાફિક પોલીસને હેલ્મેટ કે ડ્રંક એન્ડ ડ્રાઈવના ચેકિંગ માટે રસ્તાઓ પર ઊભા રહેવાની ઓછી જરૂર પડશે. સિસ્ટમ જ ગુનેગારને વાહન ચલાવવા નહીં દે.
2. વાલીઓની માનસિક શાંતિ: જે વાલીઓ પોતાના યુવાન સંતાનોને બાઇક આપે છે, તેઓ હંમેશા ચિંતામાં હોય છે કે તેમનું સંતાન હેલ્મેટ પહેરે છે કે નહીં. આ હેલ્મેટથી વાલીઓ નિશ્ચિંત રહી શકશે.
3. મેડિકલ ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સમાં ઝડપ: અકસ્માત સમયે ઓટોમેટિક લોકેશન મેસેજ જવાથી ઘણી જિંદગીઓ બચી શકશે, કારણ કે મોટેભાગે હાઇવે પર અકસ્માત થાય ત્યારે કલાકો સુધી કોઈ મદદ માટે પહોંચી શકતું નથી.

ભવિષ્યની સંભાવનાઓ અને કોમર્શિયલાઇઝેશન (વ્યાપારીકરણ) નો પડકાર

કોઈપણ પ્રોટોટાઇપ બનાવવો અને તેને બજારમાં સામાન્ય જનતા માટે લોન્ચ કરવો, આ બંને વચ્ચે બહુ મોટો તફાવત છે. જેનિલે અત્યારે આ હેલ્મેટ શાળા કક્ષાના પ્રોજેક્ટ તરીકે બનાવ્યું છે. પરંતુ જો કોઈ સ્થાનિક ઉદ્યોગપતિ કે એન્જલ ઇન્વેસ્ટર (Angel Investor) આ પ્રોજેક્ટમાં ફંડિંગ કરે, તો તેને મોટા પાયે મેન્યુફેક્ચર કરી શકાય છે.

આ માટે કેટલાક ભવિષ્યના પડકારો અને સુધારાઓ પર કામ કરવું પડશે:

• બેટરી લાઈફ: હેલ્મેટમાં રહેલા સેન્સર બેટરીથી ચાલે છે, તેને રિચાર્જ કરવાની પદ્ધતિ વધુ સરળ બનાવવી પડશે (જેમ કે સોલાર પેનલ અથવા બાઇક સાથે ડાયરેક્ટ કનેક્શન).
• વજન અને ડિઝાઇન: હેલ્મેટનું વજન સામાન્ય હેલ્મેટ જેટલું જ હળવું હોવું જોઈએ જેથી ચાલકને પહેરવામાં અગવડ ન પડે.
• વોટરપ્રૂફિંગ: વરસાદના સમયે સર્કિટ શોર્ટ ન થાય તેની પણ કાળજી લેવી પડશે.

એક યુવા વૈજ્ઞાનિકને સલામ

અંતમાં ચોક્કસપણે કહી શકાય કે, ટેલેન્ટ અને આવિષ્કાર એ કોઈ ઉંમર, મોટી ડિગ્રી કે મોટા શહેરની મોહતાજ નથી હોતી. અમરેલીના વિદ્યાર્થીએ બનાવ્યું સ્માર્ટ હેલ્મેટ એ સાબિત કરે છે કે જો યુવાનોને યોગ્ય દિશા, પ્લેટફોર્મ અને પ્રોત્સાહન મળે, તો આપણા નાના શહેરોના અને ગામડાઓના વિદ્યાર્થીઓ પણ વૈશ્વિક કક્ષાની જટિલ સમસ્યાઓનો સરળ અને સસ્તો ઉકેલ લાવી શકે છે.

જેનિલની આ સિદ્ધિ બદલ તેને તેના શિક્ષકો, પરિવારજનો અને સમગ્ર ગુજરાત તરફથી ખૂબ ખૂબ અભિનંદન. આપણે સૌ આશા રાખીએ કે ભવિષ્યમાં આ ‘સ્માર્ટ હેલ્મેટ’ બજારમાં ઉપલબ્ધ થાય અને ભારતના રસ્તાઓ પર દોડતા દરેક બાઈક ચાલકની સુરક્ષાનું કવચ બને.

Ankita Gautam

અંકિતા ગૌતમ CTC News સાથે જોડાયેલા એક લોકપ્રિય અભિનેત્રી (Actor) અને પ્રભાવશાળી સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર છે. મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએશનમાં બહોળો અનુભવ ધરાવતા અંકિતાબેન વાચકો સુધી લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ જગતના સચોટ સમાચાર પહોંચાડે છે. તેમની સર્જનાત્મક શૈલી અને સોશિયલ મીડિયા પરની મજબૂત પકડ તેમને એક આધુનિક અને વિશ્વાસપાત્ર મીડિયા પર્સનાલિટી બનાવે છે.