સામાજિક કાયદાઓમાં એક ઐતિહાસિક પરિવર્તન
ભારતીય બંધારણના ઘડવૈયાઓએ જે સપનું જોયું હતું, તે દિશામાં ગુજરાત સરકારે એક અત્યંત ઐતિહાસિક અને નિર્ણાયક કદમ ઉઠાવ્યું છે. ઉત્તરાખંડ બાદ હવે ગુજરાત રાજ્યમાં પણ સમાન નાગરિક સંહિતા (Uniform Civil Code – UCC) લાગુ થવા જઈ રહી છે. તાજેતરમાં, ગુજરાત વિધાનસભામાં 209 પાનાનું એક વિસ્તૃત અને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ UCC વિધેયક (Bill) ટેબલ પર રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.
આ બિલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય રાજ્યના તમામ નાગરિકો માટે—તેમના ધર્મ, જાતિ કે સંપ્રદાયને ધ્યાનમાં લીધા વિના—લગ્ન, છૂટાછેડા, મિલકતનો વારસો અને લિવ-ઈન રિલેશનશિપ જેવા વ્યક્તિગત (Personal) કાયદાઓને એકસમાન બનાવવાનો છે. જસ્ટિસ રંજના પ્રકાશ દેસાઈ (નિવૃત્ત સુપ્રીમ કોર્ટ જજ) ના વડપણ હેઠળ રચાયેલી ઉચ્ચસ્તરીય સમિતિએ આ ડ્રાફ્ટ તૈયાર કર્યો છે, જેમાં મહિલાઓના સમાન અધિકારો અને તેમની સુરક્ષા પર સૌથી વધુ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
૧. લિવ-ઈન રિલેશનશિપ (Live-in Relationship) માટેના અત્યંત કડક નિયમો
યુવા પેઢીમાં લોકપ્રિય થઈ રહેલા લિવ-ઈન રિલેશનશિપ કલ્ચરને કાનૂની દાયરામાં લાવવા અને તેમાં થતા શોષણ (ખાસ કરીને મહિલાઓના) ને અટકાવવા માટે આ બિલમાં સૌથી કડક જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.
રજિસ્ટ્રેશન હવે મરજિયાત નહીં, ફરજિયાત!
- નવા કાયદા મુજબ, કોઈપણ યુગલ જો લિવ-ઈનમાં રહેવા માંગતું હોય, તો તેમણે સંબંધ શરૂ કર્યાની તારીખથી 1 મહિનાની અંદર (30 દિવસમાં) રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ તેની કાયદેસરની નોંધણી (Registration) કરાવવી ફરજિયાત રહેશે.
- જે યુગલો પહેલેથી જ લિવ-ઈનમાં રહી રહ્યા છે, તેમણે પણ આ કાયદો લાગુ થયાના નિર્ધારિત સમયમાં નોંધણી કરાવવી પડશે.
નિયમ ભંગ કરવા પર આકરી સજાની જોગવાઈ (Penalties):
આ નિયમોને હળવાશથી લેનાર માટે જેલ અને દંડની સ્પષ્ટ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. તેને નીચેના ટેબલ દ્વારા સમજીએ:
| ગુનો / નિયમ ભંગ (Offense) | સંભવિત સજા અને દંડ (Penalty) |
| 1 મહિના સુધી રજિસ્ટ્રેશન ન કરાવવું | 3 મહિના સુધીની જેલ અથવા ₹10,000 સુધીનો દંડ (અથવા બંને). |
| નોંધણી સત્તાધિકારીને ખોટી માહિતી આપવી | 3 મહિનાની જેલ અને ₹25,000 સુધીનો દંડ. |
| ઓળખ છુપાવીને કે છેતરપિંડીથી લિવ-ઈનમાં રહેવું | 5 વર્ષ સુધીની કઠોર કેદની સજા. |
નિષ્ણાત નોંધ: આ જોગવાઈનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે કોઈ વ્યક્તિ પોતાની વાસ્તવિક ઓળખ કે પરિણીત હોવાની સ્થિતિ છુપાવીને કોઈ યુવતીને છેતરી ન શકે. આનાથી સામાજિક સુરક્ષા વધશે.
૨. લગ્ન (Marriage) માટેના નવા અને સમાન નિયમો
અત્યાર સુધી અલગ-અલગ ધર્મોમાં લગ્નના નિયમો જુદા જુદા હતા (જેમ કે હિન્દુ મેરેજ એક્ટ, મુસ્લિમ પર્સનલ લો વગેરે). પરંતુ UCC લાગુ થતાં જ તમામ માટે એક સમાન કાયદો અમલમાં આવશે.
- એકપત્નીત્વ / એકપતિત્વ (Ban on Polygamy): લગ્ન સમયે બંને પક્ષકારોમાંથી કોઈનો પણ અગાઉનો જીવનસાથી હયાત ન હોવો જોઈએ. એટલે કે, બહુપત્નીત્વ (એક કરતા વધુ પત્ની રાખવાની પ્રથા) પર સંપૂર્ણપણે કાનૂની પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.
- વયમર્યાદા (Age Limit): લગ્ન માટે પુરુષની ઉંમર ઓછામાં ઓછી 21 વર્ષ અને મહિલાની ઉંમર 18 વર્ષ હોવી અનિવાર્ય છે. આ ઉપરાંત બંને પક્ષકારો માનસિક રીતે સ્વસ્થ (Sound mind) હોવા જોઈએ.
- રહેઠાણની શરત: લગ્ન કરનાર બંને વ્યક્તિઓમાંથી ઓછામાં ઓછો એક વ્યક્તિ ગુજરાત રાજ્યનો રહેવાસી (Resident) હોવો જોઈએ.
- લગ્નની નોંધણી (Marriage Registration): ધાર્મિક રીતિ-રિવાજોથી લગ્ન કર્યા બાદ તેનું કાનૂની રજિસ્ટ્રેશન કરાવવું ફરજિયાત રહેશે. જોકે, નોંધણી વગર લગ્ન અમાન્ય નહીં ગણાય, પરંતુ નિયત સમયમાં નોંધણી ન કરાવવા પર દંડ થઈ શકે છે.
૩. છૂટાછેડા (Divorce) અને ભરણપોષણ (Alimony) ને લગતા ઐતિહાસિક નિર્ણયો
પરિવાર અને લગ્નસંસ્થાને બચાવવા માટે બિલમાં છૂટાછેડાની પ્રક્રિયાને થોડી સંયમિત અને મહિલાઓ માટે વધુ આર્થિક સુરક્ષા પૂરી પાડનારી બનાવવામાં આવી છે.
1 વર્ષનો લૉક-ઇન પિરિયડ (Cooling-off Period)
- સૌથી મોટી જોગવાઈ એ છે કે, લગ્ન થયાના 1 વર્ષ સુધી કોઈપણ યુગલ કોર્ટમાં છૂટાછેડા માટે અરજી દાખલ કરી શકશે નહીં.
- આ નિયમ પાછળનો તર્ક એ છે કે નવદંપતીઓ વચ્ચે શરૂઆતના મનદુઃખ કે ગુસ્સામાં લેવાયેલા ઉતાવળા નિર્ણયો અટકાવી શકાય અને સંબંધને બચાવવા માટે પૂરતો સમય મળી રહે. (જોકે, અત્યંત ગંભીર કિસ્સાઓમાં કોર્ટની વિશેષ પરવાનગીથી છૂટછાટ મળી શકે છે).
ઝડપી ભરણપોષણ (Fast-track Alimony)
- છૂટાછેડા સમયે સૌથી મોટો પ્રશ્ન મહિલાના ભરણપોષણનો હોય છે. બિલમાં સ્પષ્ટતા કરાઈ છે કે, છૂટાછેડાની નોટિસ મળ્યાના 60 દિવસની અંદર ભરણપોષણની રકમનો નિકાલ કોર્ટે કરવાનો રહેશે.
- કોર્ટ બંને પક્ષો (અરજદાર અને પ્રતિવાદી) ની આવક અને જીવનશૈલીને ધ્યાનમાં રાખીને વાજબી માસિક ભરણપોષણ નક્કી કરશે.
સ્ત્રીધન (Stridhan) પર સંપૂર્ણ અધિકાર
- લગ્ન સમયે કે તે પહેલા પત્નીને મળેલી ભેટ-સોગાદો, ઘરેણાં કે મિલકત (જેને કાયદામાં સ્ત્રીધન કહેવાય છે) તે સંપૂર્ણપણે મહિલાની જ માલિકીની ગણાશે.
- છૂટાછેડા સમયે આ સ્ત્રીધનને ભરણપોષણની રકમમાં ગણવામાં આવશે નહીં; ભરણપોષણની રકમ સ્ત્રીધન ઉપરાંત અલગથી ચૂકવવાની રહેશે.
૪. વારસાહક અને મિલકત (Inheritance and Property Rights) માં સમાનતા
પિતૃસત્તાક માનસિકતાને તોડીને દીકરીઓને આર્થિક રીતે સક્ષમ બનાવવા માટે UCC બિલમાં વારસાના કાયદાઓમાં ક્રાંતિકારી ફેરફારો સૂચવવામાં આવ્યા છે.
- પુત્ર અને પુત્રીને સમાન હક: અત્યાર સુધી અમુક પર્સનલ કાયદાઓમાં મિલકતમાં દીકરીઓનો હિસ્સો દીકરાઓ કરતા ઓછો ગણાતો હતો. નવા કાયદા હેઠળ, પિતાની મિલકતમાં ધર્મ કે જાતિના ભેદભાવ વગર પુત્ર અને પુત્રી બંનેને એક સમાન 50-50% અધિકાર મળશે.
- વસિયત વગરનું મૃત્યુ (Intestate Succession): જો કોઈ વ્યક્તિ વસિયતનામું (Will) બનાવ્યા વગર મૃત્યુ પામે, તો તેની મિલકત તેના હયાત જીવનસાથી (પતિ/પત્ની) અને બાળકો વચ્ચે એક-એક સમાન હિસ્સામાં વહેંચવામાં આવશે.
- પૂર્વ-મૃત્યુ પામેલા બાળકનો હક: જો મિલકતની વહેંચણી સમયે કોઈ બાળકનું અગાઉ મૃત્યુ થઈ ચૂક્યું હોય, તો તેનો હિસ્સો સીધો તેના કાયદેસરના વારસદારો (તેના બાળકો) ને ટ્રાન્સફર કરવામાં આવશે.
- વસિયતનામાની સરળ પ્રક્રિયા: ભવિષ્યમાં ભાઈ-બહેનો કે વારસદારો વચ્ચે કાનૂની લડાઈઓ ન થાય તે માટે વિલ (વસિયત) બનાવવાની અને તેની નોંધણીની પ્રક્રિયાને અત્યંત સરળ અને ડિજિટલાઈઝ બનાવવાની જોગવાઈ કરાઈ છે.
૫. આદિવાસી સમાજ (Scheduled Tribes) ને કાયદામાંથી વિશેષ મુક્તિ
આ બિલની સૌથી નોંધપાત્ર બાબતોમાંની એક એ છે કે ગુજરાતના વિશાળ આદિવાસી સમુદાયને આ નવા સમાન નાગરિક સંહિતા (UCC) કાયદાની જોગવાઈઓમાંથી સંપૂર્ણપણે બાકાત (Exempt) રાખવામાં આવ્યા છે.
શા માટે આ મુક્તિ આપવામાં આવી? ભારતના બંધારણના આર્ટિકલ 366(25) અને અન્ય જોગવાઈઓ હેઠળ અનુસૂચિત આદિજાતિ (ST) ને તેમના આગવા રીતિ-રિવાજો, સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ અને પંચાયત આધારિત ન્યાયપ્રણાલીનું રક્ષણ કરવાનો વિશેષ અધિકાર અપાયો છે. આદિવાસી સમાજની સદીઓ જૂની ધાર્મિક અને સામાજિક પરંપરાઓને કોઈ ઠેસ ન પહોંચે તે હેતુથી સરકાર અને ડ્રાફ્ટિંગ સમિતિએ આ સંવેદનશીલ નિર્ણય લીધો છે.
૬. આ બિલ સમાજ માટે કેમ જરૂરી છે?
એક કાનૂની સલાહકારના દૃષ્ટિકોણથી જો આપણે આ બિલનું મૂલ્યાંકન કરીએ, તો તે માત્ર કાયદાકીય સુધારો નથી, પરંતુ એક સામાજિક ક્રાંતિ છે.
- મહિલા સશક્તિકરણ (Women Empowerment): બહુપત્નીત્વ પર પ્રતિબંધ અને મિલકતમાં દીકરીઓને સમાન હક એ મહિલાઓ માટે સુરક્ષા કવચ બની રહેશે. તેમને હવે તેમના પિતા કે પતિની મિલકત માટે લાંબી કાનૂની લડાઈઓ નહીં લડવી પડે.
- લિવ-ઈન રિલેશનશિપમાં સુરક્ષા: યુવા પેઢીમાં વધી રહેલા ગુનાઓ, ખાસ કરીને લિવ-ઈન પાર્ટનર દ્વારા કરવામાં આવતા છેતરપિંડી કે હિંસાના કિસ્સાઓમાં આ ફરજિયાત રજિસ્ટ્રેશનનો નિયમ એક મજબૂત ડેટાબેઝ ઊભો કરશે અને ખોટા લોકોને ડરાવશે.
- કાયદાકીય સરળીકરણ (Legal Streamlining): હાલમાં દેશની અદાલતોમાં સિવિલ કેસો (છૂટાછેડા, મિલકત વિવાદ) નો સૌથી મોટો ભરાવો છે કારણ કે અલગ-અલગ ધર્મના અલગ કાયદાઓ છે. એક સમાન કાયદો આવવાથી કોર્ટનો સમય બચશે અને ન્યાય પ્રક્રિયા ઝડપી બનશે.
૭. આગળની પ્રક્રિયા શું છે? (What’s Next?)
આ 209 પાનાનો ડ્રાફ્ટ હાલમાં ગુજરાત વિધાનસભાના ટેબલ પર મૂકવામાં આવ્યો છે.
- આગામી 24 અથવા 25 માર્ચની આસપાસ (જે વિધાનસભાના બજેટ સત્રનો અંતિમ તબક્કો છે) ગૃહમાં આ બિલ પર શાસક પક્ષ અને વિપક્ષના ધારાસભ્યો વચ્ચે વિસ્તૃત ચર્ચા થશે.
- બહુમતી સાથે પસાર થયા બાદ તેને રાજ્યપાલ અને ત્યારબાદ રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી માટે મોકલવામાં આવશે, જેના પછી તે સત્તાવાર રીતે ગુજરાત રાજ્યનો કાયદો (Act) બની જશે.
- (નોંધ: આ સમયગાળા દરમિયાન વિધાનસભાને બોમ્બથી ઉડાવી દેવાની ફેક ઇમેલ ધમકીઓ પણ મળી હતી, જેના પગલે પોલીસ બંદોબસ્ત પણ અત્યંત સઘન કરી દેવમાં આવ્યો છે.)
સમાનતા તરફનો એક ઐતિહાસિક પડાવ
ગુજરાત વિધાનસભામાં રજૂ કરાયેલું આ સમાન નાગરિક સંહિતા (UCC) બિલ એ વાતની સાબિતી છે કે ભારત એક આધુનિક, સમાન અને પ્રગતિશીલ સમાજ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. ધર્મ અને જાતિના ભેદભાવો ભૂલીને, દેશના દરેક નાગરિકને કાયદા સમક્ષ એક સમાન દરજ્જો આપવો એ સાચા અર્થમાં લોકશાહીની જીત છે.
લગ્ન, છૂટાછેડા અને લિવ-ઈન રિલેશનશિપના આ નવા નિયમો સમાજમાં પારદર્શિતા લાવશે અને નબળા વર્ગને (ખાસ કરીને મહિલાઓને) આર્થિક અને સામાજિક રીતે સશક્ત બનાવશે. હવે જોવાનું એ રહે છે કે વિધાનસભામાં ચર્ચા બાદ આ કાયદો કેટલા ઝડપી સમયમાં અમલમાં આવે છે.
ભાવેશ CTC News ના ફાઉન્ડર અને ઓનર છે. તેઓ એક પ્રતિભાશાળી અભિનેતા (Actor) હોવાની સાથે ડિજિટલ મીડિયાના નિષ્ણાત પણ છે. અભિનય ક્ષેત્રે સક્રિય હોવા છતાં, પત્રકારત્વ દ્વારા લોકો સુધી સાચી અને સચોટ માહિતી પહોંચાડવી એ તેમનું મુખ્ય લક્ષ્ય છે. ટેકનોલોજી, કલા અને સમાચારના સમન્વય દ્વારા તેઓ CTC News ને નવી ઊંચાઈએ લઈ જઈ રહ્યા છે