Health Risk Alert: સસ્તા ગોળની લાલચમાં ન પડો બીમાર, મહેસાણામાંથી ઝડપાયેલા ગોળમાં મળ્યા કેમિકલ્સ

ગુજરાતના લોકોમાં ગોળ (Jaggery) નો વપરાશ ખૂબ જ બહોળા પ્રમાણમાં થાય છે. ચાહે શિયાળાની કડકડતી ઠંડી હોય કે પછી રોજિંદા ભોજનમાં ગળપણ ઉમેરવાની વાત હોય, ગોળ એ દરેક ગુજરાતીના રસોડાનું અભિન્ન અંગ છે. લોકો ખાંડ (Sugar) ના નુકસાનથી બચવા માટે સ્વાસ્થ્યવર્ધક ગોળ ખાવાનું પસંદ કરે છે. પરંતુ, જો તમે જે ગોળ ખાઈ રહ્યા છો તે જ ધીમું ઝેર (Slow Poison) હોય તો?

તાજેતરમાં ગુજરાતના મહેસાણા (Mehsana) જિલ્લામાંથી એક અત્યંત ચોંકાવનારો અને લોકોના સ્વાસ્થ્ય માટે ખતરાની ઘંટી સમાન કિસ્સો સામે આવ્યો છે. અહીં ફૂડ એન્ડ ડ્રગ્સ વિભાગ (Food Safety Department) દ્વારા કરવામાં આવેલી ચેકિંગ દરમિયાન Adulterated Jaggery Case in Mehsana નો પર્દાફાશ થયો છે. લેબોરેટરીના ટેસ્ટિંગમાં આ ગોળના સેમ્પલોમાં એવા પ્રતિબંધિત કલર્સ (Banned Colors) અને કેમિકલ્સ મળી આવ્યા છે, જે માનવ શરીર માટે અત્યંત ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે.

1. શું છે સમગ્ર મામલો? (The Background of the Incident)

મહેસાણા શહેર અને જિલ્લામાં છેલ્લા ઘણા સમયથી સસ્તા ભાવે બજારમાં ગોળ વેચાઈ રહ્યો હોવાની બાતમી ફૂડ એન્ડ ડ્રગ્સ કંટ્રોલ એડમિનિસ્ટ્રેશન (FDCA) ને મળી હતી. આ ગોળ દેખાવમાં અત્યંત પીળો, આકર્ષક અને ચોખ્ખો લાગતો હતો, પરંતુ તેની કિંમત બજાર ભાવ કરતા શંકાસ્પદ રીતે ઓછી હતી.

• દરોડા અને સેમ્પલિંગ (Raids & Sampling): બાતમીના આધારે, ફૂડ સેફ્ટી ઓફિસર્સની ટીમોએ મહેસાણાની વિવિધ મંડીઓ, હોલસેલ વેપારીઓના ગોડાઉનો અને છૂટક દુકાનો પર આકસ્મિક ચેકિંગ હાથ ધર્યું હતું. આ ચેકિંગ દરમિયાન શંકાસ્પદ જણાતા ગોળના મોટા જથ્થાને સીઝ કરવામાં આવ્યો હતો અને તેમાંથી નિયમાનુસાર સેમ્પલ્સ (Samples) લઈને તેને રાજ્યની માન્ય ફૂડ લેબોરેટરીમાં પૃથ્થકરણ (Testing) માટે મોકલી આપવામાં આવ્યા હતા.
• લેબ રિપોર્ટમાં ચોંકાવનારો ખુલાસો: જ્યારે આ સેમ્પલ્સના રિપોર્ટ આવ્યા, ત્યારે ફૂડ વિભાગના અધિકારીઓ પણ ચોંકી ગયા. રિપોર્ટમાં સ્પષ્ટ થયું કે આ Adulterated Jaggery Case in Mehsana માં ગોળને આકર્ષક પીળો રંગ આપવા અને તેને લાંબો સમય ટકાવી રાખવા માટે એવા કૃત્રિમ અને પ્રતિબંધિત કલર્સ (Banned Synthetic Colors) નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જેને ખાણીપીણીની વસ્તુઓમાં વાપરવાની સખત મનાઈ છે.

2. ગોળમાં કઈ વસ્તુઓની ભેળસેળ થાય છે? (What goes into Fake Jaggery?)

ગોળ બનાવવાની શુદ્ધ પ્રક્રિયામાં શેરડીના રસને ઉકાળીને તેને સાફ કરવામાં આવે છે, જેમાં ભીંડાના મૂળ (ભીંડાના ઝાડવા) નો કુદરતી ક્લીન્ઝર તરીકે ઉપયોગ થાય છે. પરંતુ ભેળસેળિયા તત્વો (Adulterators) વધુ નફો કમાવવા માટે આ શોર્ટકટ અપનાવે છે:

1. પ્રતિબંધિત ફૂડ કલર્સ (Metanil Yellow): ગોળનો કુદરતી રંગ ઘેરો બ્રાઉન અથવા કાળાશ પડતો હોય છે. પરંતુ ગ્રાહકોને પીળો અને ચમકતો ગોળ વધુ ગમે છે. આથી, ઉત્પાદકો ગોળમાં ‘મેટાનિલ યલો’ (Metanil Yellow) નામનો સિન્થેટિક ડાઈ (કલર) ઉમેરે છે. આ કલરનો ઉપયોગ ટેક્સટાઇલ અને પેપર ઇન્ડસ્ટ્રીમાં થાય છે, પરંતુ ખાવામાં તે ઝેર સમાન છે.
2. વોશિંગ સોડા (Washing Soda) અને કેમિકલ્સ: શેરડીના રસને ઝડપથી સાફ કરવા અને ગોળનું વજન વધારવા માટે તેમાં સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ (વોશિંગ સોડા), સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ અને અન્ય હાનિકારક કેમિકલ્સ નાખવામાં આવે છે.
3. ખાંડની ચાસણી (Sugar Syrup): બજારમાં શેરડી મોંઘી હોય ત્યારે વજન વધારવા અને ગળપણ લાવવા માટે ગોળના રવામાં સસ્તી ખાંડની ચાસણી અથવા ગ્લુકોઝ સિરપની ભેળસેળ કરવામાં આવે છે.

3. ભેળસેળયુક્ત ગોળ ખાવાના ગંભીર આરોગ્યલક્ષી જોખમો (Health Risk Alert)

જ્યારે તમે આકર્ષક દેખાતો ભેળસેળવાળો ગોળ ખાઓ છો, ત્યારે તમે તમારા અને તમારા પરિવારના સ્વાસ્થ્ય સાથે મોટું જોખમ ઉઠાવી રહ્યા છો. મહેસાણામાં પકડાયેલા આ Adulterated Jaggery Case in Mehsana એ સાબિત કર્યું છે કે લોકોના સ્વાસ્થ્ય સાથે કેવા ચેડાં થઈ રહ્યા છે.

• કેન્સરનું જોખમ (Carcinogenic): ગોળમાં વપરાતો ‘મેટાનિલ યલો’ કલર કાર્સિનોજેનિક છે, એટલે કે તેના લાંબા ગાળાના સેવનથી આંતરડા અને પેટનું કેન્સર થવાની સંભાવના ખૂબ વધી જાય છે.
• લિવર અને કિડનીને નુકસાન: ગોળને સાફ કરવા માટે વપરાતા રસાયણો અને સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ સીધી રીતે લિવર (યકૃત) અને કિડની પર સોજો લાવી શકે છે અને તેમની કાર્યક્ષમતા ઘટાડી શકે છે.
• પાચનતંત્રની બીમારીઓ: વોશિંગ સોડા અને અન્ય કેમિકલ્સના કારણે એસિડિટી, પેટમાં બળતરા, અલ્સર અને પાચનતંત્રની ગંભીર સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે.
• બાળકો માટે અતિ ઘાતક: બાળકોના શારીરિક અને માનસિક વિકાસ પર આવા ઝેરી રસાયણોની સૌથી ખરાબ અસર પડે છે, જેનાથી તેમની રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity) નબળી પડી જાય છે.

4. અસલી અને નકલી ગોળ કેવી રીતે ઓળખવો? (How to identify Pure Jaggery?)

મહેસાણાની આ ઘટના બાદ ગ્રાહક તરીકે જાગૃત થવું ખૂબ જ જરૂરી છે. તમે બજારમાં ગોળ ખરીદવા જાવ ત્યારે આ સરળ ટિપ્સ (Home Tests) દ્વારા અસલી અને નકલી ગોળનો ભેદ પારખી શકો છો:

1. રંગ (Colour) તપાસો: ગોળ ખરીદતી વખતે તેનો રંગ ધ્યાનથી જુઓ. શુદ્ધ ગોળ ક્યારેય એકદમ પીળો કે ચમકતો ગોલ્ડન હોતો નથી. અસલી ગોળ હંમેશા ડાર્ક બ્રાઉન, ઘેરો લાલ કે કાળાશ પડતો હોય છે. વધુ પડતો પીળો અને સુંદર દેખાતો ગોળ કેમિકલયુક્ત હોવાની પૂરી શક્યતા છે.
2. સ્વાદ અને સુગંધ (Taste & Smell): થોડો ગોળ ચાખી જુઓ. જો તમને તેમાં થોડી ખારાશ (Salty taste) કે કડવાશ લાગે, તો સમજી લેવું કે તેમાં વોશિંગ સોડા કે અન્ય કેમિકલ્સની ભેળસેળ છે. શુદ્ધ ગોળની સુગંધ એકદમ મીઠી અને શેરડીના રસ જેવી હોય છે.
3. પાણીનો ટેસ્ટ (Water Test): એક ગ્લાસ પાણી લો અને તેમાં ગોળનો નાનો ટુકડો નાખો. શુદ્ધ ગોળ ધીમે ધીમે પાણીમાં ઓગળી જશે અને ગ્લાસના તળિયે કોઈ કચરો રહેશે નહીં. પરંતુ જો ગોળ ભેળસેળયુક્ત હશે (જેમ કે ચાક પાવડર કે માટીની ભેળસેળ), તો કચરો પાણીના તળિયે બેસી જશે.
4. કલરનો ટેસ્ટ: જો ગોળને પાણીમાં ઓગાળતા પાણીનો રંગ અકુદરતી રીતે પીળો થઈ જાય, તો તે પ્રતિબંધિત કલરની ભેળસેળ દર્શાવે છે.

5. ફૂડ સેફ્ટી વિભાગની કડક કાર્યવાહી અને કાયદાકીય જોગવાઈઓ (Legal Actions)

આ Adulterated Jaggery Case in Mehsana પ્રકાશમાં આવ્યા બાદ ફૂડ એન્ડ ડ્રગ્સ કંટ્રોલ એડમિનિસ્ટ્રેશન (FDCA) એ કડક વલણ અપનાવ્યું છે.

• જથ્થો સીઝ અને નાશ: જે ગોડાઉનો અને દુકાનોમાંથી ભેળસેળયુક્ત ગોળના સેમ્પલ ફેલ થયા છે, તે તમામ જગ્યાઓનો લાખો રૂપિયાનો ગોળનો જથ્થો કાયદેસર રીતે સીઝ (જપ્ત) કરવામાં આવ્યો છે અને તેને માનવ વપરાશ માટે અયોગ્ય ગણીને તેનો નાશ કરવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી છે.
• વેપારીઓ સામે લાલ આંખ: ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ એક્ટ, 2006 (FSSAI) ના નિયમો મુજબ, માનવ સ્વાસ્થ્યને નુકસાન પહોંચાડતી ખાદ્ય સામગ્રી વેચવા બદલ કસૂરવાર વેપારીઓ અને ઉત્પાદકો વિરુદ્ધ કડક કાનૂની કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવી છે.
• દંડ અને સજા: આવા ગુનામાં સાબિતી મળ્યે ગુનેગારોને લાખો રૂપિયાનો દંડ અને જેલની સજા સુધીની જોગવાઈ કાયદામાં છે. વિભાગ દ્વારા અન્ય જિલ્લાઓમાં પણ ગોળના ઉત્પાદન એકમો (ગોળના રાબડાઓ) પર સઘન ચેકિંગ શરૂ કરી દેવામાં આવ્યું છે.

6. ગ્રાહક તરીકે આપણી જવાબદારી (Consumer Awareness)

માત્ર સરકાર કે ફૂડ વિભાગના ચેકિંગથી આ દૂષણ અટકશે નહીં. જ્યાં સુધી ગ્રાહકો સસ્તા અને માત્ર “દેખાવમાં સારા” ગોળની માંગ કરવાનું બંધ નહીં કરે, ત્યાં સુધી આ કાળો કારોબાર ચાલતો રહેશે.

• જાગૃતિ અભિયાન: લોકોએ સમજવું પડશે કે ડાર્ક બ્રાઉન ગોળ ભલે દેખાવમાં આકર્ષક ન લાગે, પરંતુ તે જ અસલી અને હેલ્ધી છે.
• ઓર્ગેનિક ગોળ અપનાવો: બને ત્યાં સુધી જાણીતા બ્રાન્ડનો, પેક્ડ અને FSSAI માર્કા વાળો ગોળ જ ખરીદવાનો આગ્રહ રાખો. અથવા જે ખેડૂતો સીધા પોતાના ખેતરમાં રાસાયણિક પ્રક્રિયા વિના (Organic Jaggery) ગોળ બનાવે છે, તેમની પાસેથી ખરીદી કરો.
• ફરિયાદ કરો: જો તમને કોઈ દુકાનદાર કે વેપારી ભેળસેળવાળો ગોળ વેચતો હોવાની શંકા જાય, તો તમે ટોલ-ફ્રી નંબર 104 પર અથવા ફૂડ સેફ્ટી વિભાગની ઓનલાઇન પોર્ટલ પર ગુપ્ત રીતે ફરિયાદ નોંધાવી શકો છો.

મહેસાણાનો આ Adulterated Jaggery Case in Mehsana એ સમાજ માટે એક મોટી ચેતવણી છે કે ખોરાકમાં ભેળસેળનું પ્રમાણ કઈ હદે વધી ગયું છે. ગોળ જેવી અમૃત સમાન વસ્તુને પણ થોડા રૂપિયાના નફા માટે ઝેર બનાવી દેવામાં આવી રહી છે.

આપણું સ્વાસ્થ્ય આપણા હાથમાં છે. બજારમાંથી કોઈ પણ ખાદ્ય સામગ્રી ખરીદતી વખતે માત્ર તેની કિંમત કે દેખાવ પર ન જતા, તેની શુદ્ધતાની ચકાસણી જાતે કરતા શીખો. ફૂડ સેફ્ટી વિભાગની આ કાર્યવાહી પ્રશંસનીય છે, પરંતુ આ ઝુંબેશ સતત ચાલતી રહે અને આવા ભેળસેળિયાઓને કડકમાં કડક સજા મળે તે ખૂબ જ જરૂરી છે, જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ લોકોના જીવ સાથે રમવાની હિંમત ન કરી શકે

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

Bhavesh Beldar

ભાવેશ CTC News ના ફાઉન્ડર અને ઓનર છે. તેઓ એક પ્રતિભાશાળી અભિનેતા (Actor) હોવાની સાથે ડિજિટલ મીડિયાના નિષ્ણાત પણ છે. અભિનય ક્ષેત્રે સક્રિય હોવા છતાં, પત્રકારત્વ દ્વારા લોકો સુધી સાચી અને સચોટ માહિતી પહોંચાડવી એ તેમનું મુખ્ય લક્ષ્ય છે. ટેકનોલોજી, કલા અને સમાચારના સમન્વય દ્વારા તેઓ CTC News ને નવી ઊંચાઈએ લઈ જઈ રહ્યા છે