આજના આધુનિક સમયમાં યુવાનોની વિચારસરણી અને જીવનશૈલીમાં મોટો બદલાવ આવ્યો છે. પ્રેમ અને સંબંધોની વ્યાખ્યાઓ બદલાઈ રહી છે, પરંતુ જ્યારે આ સંબંધો કાયદાની સીમાઓ ઓળંગે છે, ત્યારે તેના પરિણામો ખૂબ જ ગંભીર આવે છે. તાજેતરમાં ઉત્તર ગુજરાતના બનાસકાંઠા જિલ્લાના વાવ-થરાદ (Vav-Tharad) પંથકમાંથી એક એવો જ લાલબત્તી સમાન કિસ્સો સામે આવ્યો છે, જ્યાં એક યુવતી સાથે કહેવાતા Friendship Agreement (મૈત્રી કરાર) કરીને રહેતા યુવકને કોર્ટે સજા ફટકારી છે.
ગુજરાતમાં, ખાસ કરીને ગ્રામ્ય અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં, યુગલો દ્વારા લગ્ન કર્યા વિના સાથે રહેવા માટે સ્ટેમ્પ પેપર પર લખાણ કરાવવાનો ટ્રેન્ડ વધ્યો છે. પરંતુ કાયદાની નજરમાં આવા કરારોની કોઈ જ કિંમત નથી. આજના આ વિસ્તૃત બ્લોગ પોસ્ટમાં આપણે વાવ-થરાદની આ ઘટના, Friendship Agreement ની કાયદાકીય વાસ્તવિકતા, અને કાયદેસરના Live-in Relationship વચ્ચેના તફાવતને ઊંડાણપૂર્વક સમજીશું.
વાવ-થરાદની ઘટના: પ્રેમ, કરાર અને સજા
બનાસકાંઠા જિલ્લાનો વાવ-થરાદ વિસ્તાર તેની આગવી સંસ્કૃતિ અને પરંપરાઓ માટે જાણીતો છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી અહીં યુવાધન દ્વારા પ્રેમ પ્રકરણમાં ભાગી જવાના અને ત્યારબાદ નોટરી સમક્ષ ખોટા કરારો કરવાના કિસ્સાઓ વધ્યા છે.
તાજેતરના કિસ્સામાં, એક યુવક અને યુવતીએ કાયદેસર રીતે લગ્ન કર્યા વિના માત્ર એક સ્ટેમ્પ પેપર પર Friendship Agreement (મૈત્રી કરાર) તૈયાર કરાવ્યો હતો. આ કરારના આધારે તેઓ પતિ-પત્નીની જેમ કે એક કપલ તરીકે સાથે રહેવા લાગ્યા હતા. પરંતુ યુવતીના પરિવારજનો દ્વારા કાનૂની રાહે પોલીસ ફરિયાદ નોંધાવવામાં આવી.
જ્યારે આ મામલો નામદાર કોર્ટ સમક્ષ પહોંચ્યો, ત્યારે કોર્ટે સ્પષ્ટપણે નોંધ્યું કે ભારતીય કાયદા વ્યવસ્થામાં આવા કોઈ ‘મૈત્રી કરાર’ કે ‘ફ્રેન્ડશિપ એગ્રીમેન્ટ’ ને કાનૂની માન્યતા પ્રાપ્ત નથી. જો યુવતી સગીર હોય અથવા લગ્ન વય (૧૮ વર્ષ) ની ન હોય, તો આ ગુનો વધુ ગંભીર બને છે. કોર્ટે યુવકના આ કૃત્યને ગેરકાયદેસર ગણાવીને તેને કડક સજા ફટકારી છે. આ ચુકાદો એવા તમામ યુવાનો માટે એક ચેતવણી છે જેઓ માને છે કે ૧૦૦ કે ૫૦૦ રૂપિયાના સ્ટેમ્પ પેપર પર લખાણ કરી લેવાથી તેઓ કાયદાની પકડમાંથી બચી જશે.
Friendship Agreement (મૈત્રી કરાર) એટલે શું અને તે કેવી રીતે થાય છે?
Friendship Agreement જેને ગુજરાતીમાં ‘મૈત્રી કરાર’ કહેવામાં આવે છે, તે એક ગેરકાયદેસર અને માત્ર કાગળ પરનો એવો કરાર છે જેમાં એક સ્ત્રી અને પુરુષ પરસ્પર સંમતિથી એકબીજા સાથે રહેવા, શારીરિક સંબંધો બાંધવા અને ભવિષ્યમાં કોઈ એકબીજા પર કાનૂની દાવો નહીં કરે તેવી શરતો સાથે નોટરાઇઝ્ડ લખાણ કરે છે.
મોટાભાગે આવા કરારો નીચેના સંજોગોમાં કરવામાં આવે છે:
- લગ્નની ઉંમર ન હોવી: જ્યારે છોકરાની ઉંમર ૨૧ વર્ષથી ઓછી હોય કે છોકરીની ઉંમર ૧૮ વર્ષથી ઓછી હોય, ત્યારે તેઓ કાયદેસર રીતે લગ્ન કરી શકતા નથી. આથી તેઓ આ શોર્ટકટ અપનાવે છે.
- પહેલાથી પરણિત હોવું: જ્યારે કોઈ સ્ત્રી કે પુરુષ પહેલાથી જ પરણિત હોય અને છૂટાછેડા (Divorce) ન થયા હોય, અને અન્ય વ્યક્તિ સાથે રહેવું હોય ત્યારે આ ગેરકાયદેસર કરારનો સહારો લેવાય છે.
- સામાજિક ભય: આંતરજ્ઞાતિય પ્રેમલગ્ન (Inter-caste love) નો પરિવાર દ્વારા વિરોધ થતો હોય ત્યારે ભાગી જઈને પોલીસથી બચવા માટે આ કાગળ તૈયાર કરવામાં આવે છે.
અમુક સ્વાર્થી વકીલો અને નોટરીઓ પૈસાની લાલચમાં યુવાનોને ગેરમાર્ગે દોરીને આવા એગ્રીમેન્ટ બનાવી આપે છે, જે આગળ જતાં યુવાનો માટે જેલના સળિયા પાછળ જવાનું કારણ બને છે.
કાયદાની નજરમાં Friendship Agreement ની માન્યતા શૂન્ય છે
ભારતીય કરાર અધિનિયમ (Indian Contract Act, 1872) ની કલમ 23 મુજબ, કોઈપણ એવો કરાર જે અનૈતિક (Immoral) હોય અથવા જાહેર નીતિ (Public Policy) ની વિરુદ્ધ હોય, તેને કાયદાકીય રીતે રદબાતલ (Void) ગણવામાં આવે છે.
ગુજરાત હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટે અનેક ચૂકાદાઓમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે Friendship Agreement એ ભારતીય સંસ્કૃતિ, હિન્દુ મેરેજ એક્ટ અને કાયદાકીય માળખાની વિરુદ્ધ છે.
- જો તમે આવા કરારના આધારે કોઈની સાથે રહો છો અને પાછળથી તે વ્યક્તિ તમારી પર બળાત્કાર (Rape), છેતરપિંડી કે અપહરણ (Kidnapping) નો કેસ કરે, તો કોર્ટમાં તમારો આ ‘સ્ટેમ્પ પેપર’ તમને બચાવી શકશે નહીં.
- તાજેતરમાં જ ગુજરાત સરકારે આવા ગેરકાયદેસર કરારો કરી આપતા નોટરીઓ સામે લાલ આંખ કરી છે અને તેમના લાયસન્સ રદ કરવા સુધીની કાર્યવાહીના આદેશો આપ્યા છે.
વાવ-થરાદના કિસ્સામાં પણ કોર્ટે આ જ કાયદાકીય સિદ્ધાંતને અનુસરીને યુવકના બચાવને ફગાવી દીધો અને તેને દોષિત ઠેરવ્યો.
Live-in Relationship અને Friendship Agreement વચ્ચેનો મોટો તફાવત
ઘણા યુવાનો Friendship Agreement ને Live-in Relationship સમજી બેસવાની ભૂલ કરે છે. કાયદાકીય દ્રષ્ટિએ આ બંને વચ્ચે જમીન-આસમાનનો તફાવત છે, જેને સમજવો ખૂબ જ જરૂરી છે:
1. કાયદાકીય વ્યાખ્યા (Legal Definition)
- Live-in Relationship: સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ મુજબ, જો બે પુખ્ત વયના (Adult) સ્ત્રી અને પુરુષ, જેઓ લગ્ન કરવા માટે યોગ્ય ઉંમર ધરાવે છે અને પહેલાથી પરણિત નથી, તેઓ પોતાની મરજીથી એક જ છત નીચે લાંબા સમય સુધી પતિ-પત્નીની જેમ રહે, તો તેને કાયદેસરનું Live-in Relationship માનવામાં આવે છે. તેને કાયદાનું રક્ષણ પ્રાપ્ત છે.
- Friendship Agreement: આ માત્ર એક ખાનગી કાગળ પર લખાયેલી શરતો છે. જો તેમાં સામેલ વ્યક્તિઓ સગીર હોય અથવા પહેલાથી પરણિત હોય, તો તે સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદેસર અને ગુનો છે.
2. અધિકારો અને રક્ષણ (Rights and Protection)
- કાયદેસરના Live-in Relationship માં રહેતી મહિલાને ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમ (Domestic Violence Act) હેઠળ રક્ષણ મળે છે અને તે ભરણપોષણ (Maintenance) ની માંગણી પણ કરી શકે છે. આવા સંબંધથી જન્મેલા બાળકને પિતાની મિલકતમાં કાયદેસરનો હક મળે છે.
- મૈત્રી કરારમાં આવા કોઈ જ અધિકારો મળતા નથી. ઉલટાનું, તે ગુનાહિત પ્રવૃત્તિને પ્રોત્સાહન આપતો દસ્તાવેજ સાબિત થાય છે.
3. કાગળની જરૂરિયાત
- Live-in Relationship માં રહેવા માટે કોઈ સ્ટેમ્પ પેપર પર ડીડ કે કરાર કરવાની કાયદાકીય જરૂરિયાત નથી. તે બંનેની પારસ્પરિક સંમતિ અને રહેણીકરણી પર આધારિત છે.
- જ્યારે મૈત્રી કરાર એ માત્ર પોલીસ કે પરિવારને ડરાવવા/ખોટું આશ્વાસન આપવા માટે ઊભું કરાયેલું કાવતરું છે.
બનાસકાંઠા અને ગ્રામ્ય ગુજરાતમાં આ પ્રથા કેમ ફૂલીફાલી છે?
વાવ, થરાદ, ડીસા, પાલનપુર જેવા બનાસકાંઠાના વિસ્તારોમાં શિક્ષણનો વ્યાપ વધ્યો છે, પરંતુ સામાજિક રૂઢિઓ હજુ પણ મજબૂત છે.
- જાગૃતિનો અભાવ: ગ્રામ્ય વિસ્તારના યુવાનોમાં કાયદાકીય જાગૃતિનો અભાવ છે. તેઓ કોઈ એજન્ટ કે વકીલની વાતોમાં આવીને માની લે છે કે સ્ટેમ્પ પેપર પર સહી કરવાથી તેઓ કાયદેસર રીતે સુરક્ષિત થઈ ગયા છે.
- ભાગી જવાની વૃત્તિ: પ્રેમમાં પડેલા યુવાનો જ્યારે પરિવારને મનાવી શકતા નથી, ત્યારે ઘર છોડીને ભાગી જાય છે. યુવતીના પરિવાર દ્વારા અપહરણ (Kidnapping) ની ફરિયાદ થાય ત્યારે બચવા માટે તેઓ આ Friendship Agreement નો સહારો લેવાનો ખોટો પ્રયાસ કરે છે.
- પોલીસ કાર્યવાહીનો ભય: ઘણીવાર સ્થાનિક સ્તરે પણ પોલીસ અને સમાજને ગેરમાર્ગે દોરવા માટે આ કાગળ બતાવવામાં આવે છે, પરંતુ જ્યારે મામલો કોર્ટમાં જાય છે ત્યારે સત્ય બહાર આવી જ જાય છે.
સમાજ, પરિવાર અને યુવાનો પર થતી નકારાત્મક અસરો
વાવ-થરાદના યુવકને મળેલી સજા દર્શાવે છે કે આવા ખોટા રસ્તા અપનાવવાથી માત્ર યુવકનું જ નહીં, પરંતુ બંને પરિવારોનું જીવન બરબાદ થઈ જાય છે.
- યુવાનોનું ભવિષ્ય રોળાય છે: જ્યારે યુવક પર અપહરણ કે પોક્સો (POCSO – જો યુવતી સગીર હોય તો) નો કેસ લાગે છે, ત્યારે તેને વર્ષો સુધી જેલની સજા ભોગવવી પડે છે. તેની કારકિર્દી અને ભવિષ્ય સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થઈ જાય છે.
- સ્ત્રીઓનું શોષણ: આવા એગ્રીમેન્ટ કરીને યુવકો થોડા સમય પછી યુવતીને તરછોડી દે છે. કાયદાકીય માન્યતા ન હોવાથી યુવતી સમાજમાં બદનામ થાય છે અને ક્યાંયની રહેતી નથી. તે ભરણપોષણ પણ માંગી શકતી નથી.
- સામાજિક તણાવ: બે પરિવારો વચ્ચે દુશ્મનાવટ વધે છે, જે ઘણીવાર ગામમાં હિંસા અને અશાંતિનું કારણ બને છે.
નિષ્ણાતોની સલાહ: યુવાનોએ શું કરવું જોઈએ?
ગુજરાત હાઈકોર્ટના વકીલો અને સામાજિક કાર્યકરો યુવાનોને સ્પષ્ટ સલાહ આપે છે કે:
- કાયદાનું પાલન કરો: જો તમે ખરેખર એકબીજાને પ્રેમ કરો છો, તો કાયદેસરની ઉંમર (છોકરો ૨૧ વર્ષ, છોકરી ૧૮ વર્ષ) થાય ત્યાં સુધી રાહ જુઓ અને સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ (Special Marriage Act) હેઠળ કાયદેસર રજિસ્ટર મેરેજ કરો.
- ખોટા દસ્તાવેજોથી બચો: કોઈપણ વકીલ કે નોટરી તમને Friendship Agreement બનાવવાની સલાહ આપે, તો તેનાથી દૂર રહો. તે તમને જેલના સળિયા પાછળ ધકેલી શકે છે.
- પરિવારને વિશ્વાસમાં લો: ભાગી જવું એ કોઈ સમસ્યાનો ઉકેલ નથી. સમય જતા પરિવારો માની જતા હોય છે, પરંતુ પોલીસ કેસ થયા પછી સમાધાનના રસ્તા બંધ થઈ જાય છે.
- લિવ-ઈન નો સાચો અર્થ સમજો: જો તમે Live-in Relationship માં રહેવા માંગતા હોવ, તો બંને પુખ્ત હોવા જોઈએ અને બંને અવિવાહિત (અથવા કાયદેસર છૂટાછેડા લીધેલા) હોવા જોઈએ.
વાવ-થરાદનો આ ચુકાદો ગુજરાતના તમામ યુવાનો, વાલીઓ અને કાયદાકીય ક્ષેત્રે કામ કરતા લોકો માટે એક આંખ ઉઘાડનારો કિસ્સો છે. પ્રેમ કરવો એ કોઈ ગુનો નથી, પરંતુ પ્રેમની આડમાં દેશના કાયદાઓનું ઉલ્લંઘન કરવું એ ગંભીર અપરાધ છે.
Friendship Agreement કે મૈત્રી કરાર એ માત્ર કાગળનો ટુકડો છે, જેની કોર્ટમાં કોઈ જ કાનૂની હેસિયત નથી. યુવાનોએ લાગણીઓમાં તણાઈને આવા શોર્ટકટ અપનાવવાનું ટાળવું જોઈએ અને સાચા માર્ગે, કાયદાની મર્યાદામાં રહીને જ પોતાના જીવનના નિર્ણયો લેવા જોઈએ. સમાજ અને સરકારે પણ ભેગા મળીને યુવાનોમાં આ કાયદાકીય જાગૃતિ લાવવાની જરૂર છે, જેથી કોઈ યુવક કે યુવતીનું જીવન અજ્ઞાનતાના કારણે બરબાદ ન થાય.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)
મૈત્રી કરાર એ બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે નોટરીના સ્ટેમ્પ પેપર પર કરવામાં આવતો એક ગેરકાયદેસર કરાર છે, જેમાં તેઓ લગ્ન કર્યા વિના એકબીજા સાથે રહેવાની સંમતિ દર્શાવે છે. ભારતીય કાયદામાં આવા કરારને કોઈ જ માન્યતા પ્રાપ્ત નથી.
યુવક કાયદેસરના લગ્ન કરવાને બદલે માત્ર એક ગેરકાયદેસર ફ્રેન્ડશિપ એગ્રીમેન્ટના આધારે યુવતી સાથે રહેતો હતો. કોર્ટની નજરમાં આવા કરારો રદબાતલ (Void) અને ગેરકાયદે છે, તેથી મહિલા સંરક્ષણ અને સંબંધિત કાયદાઓના ભંગ બદલ યુવકને દોષિત ઠેરવીને સજા ફટકારવામાં આવી છે.
લિવ-ઈન રિલેશનશિપ એ બે પુખ્ત અને યોગ્ય ઉંમરના (અવિવાહિત) વ્યક્તિઓનું પરસ્પર સંમતિથી સાથે રહેવું છે, જેને કાયદાનું (જેમ કે ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સ એક્ટનું) રક્ષણ મળે છે. જ્યારે ફ્રેન્ડશિપ એગ્રીમેન્ટ એ કાયદાને બાયપાસ કરવા માટે બનાવેલો એક અમાન્ય અને ગેરકાયદેસર લેખિત દસ્તાવેજ છે.
જો છોકરી સગીર (૧૮ વર્ષથી નીચેની) હોય અને તેની સાથે મૈત્રી કરાર કરીને કોઈ યુવક રહેતો હોય, તો તે અત્યંત ગંભીર ગુનો છે. યુવક પર અપહરણ (Kidnapping) અને પોક્સો (POCSO) એક્ટ હેઠળ બળાત્કારનો ગુનો નોંધાઈ શકે છે અને તેને આજીવન કેદ સુધીની સજા થઈ શકે છે.
ના, બિલકુલ નહીં. સરકાર અને હાઈકોર્ટના આદેશો મુજબ, કોઈપણ નોટરી પબ્લિક આવા ગેરકાયદેસર મૈત્રી કરારોને નોટરાઈઝ કરી શકે નહીં. જો કોઈ નોટરી આવું કરતા પકડાય, તો તેનું લાયસન્સ રદ થઈ શકે છે અને તેની સામે કાયદાકીય પગલાં લેવાઈ શકે છે.
અંકિતા ગૌતમ CTC News સાથે જોડાયેલા એક લોકપ્રિય અભિનેત્રી (Actor) અને પ્રભાવશાળી સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર છે. મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએશનમાં બહોળો અનુભવ ધરાવતા અંકિતાબેન વાચકો સુધી લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ જગતના સચોટ સમાચાર પહોંચાડે છે. તેમની સર્જનાત્મક શૈલી અને સોશિયલ મીડિયા પરની મજબૂત પકડ તેમને એક આધુનિક અને વિશ્વાસપાત્ર મીડિયા પર્સનાલિટી બનાવે છે.