પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ પ્રત્યેનો પ્રેમ એ માનવતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે, પરંતુ જ્યારે આ પ્રેમ એક વિકૃત શોખ અને સ્ટેટસ સિમ્બોલ (Status Symbol) બની જાય છે, ત્યારે તે નિર્દોષ જીવો માટે એક ભયાનક સજા બની જાય છે. તાજેતરમાં ગુજરાતના આર્થિક પાટનગર અમદાવાદમાંથી એક એવા જ મોટા અને સનસનીખેજ કૌભાંડનો પર્દાફાશ થયો છે, જેણે વન વિભાગ અને પોલીસ તંત્રને પણ ચોંકાવી દીધા છે.
શહેરની સ્પેશિયલ ઓપરેશન ગ્રુપ (SOG), ક્રાઈમ બ્રાન્ચ અને સામાજિક વનીકરણ વિભાગ (Social Forestry Department) ના સંયુક્ત ઓપરેશનમાં અમદાવાદમાં વિદેશી પ્રાણી-પક્ષી વેચાણ રેકેટ ઝડપાયું, 67થી વધુ જીવ જપ્ત કરવામાં આવ્યા છે. આ રેકેટ માત્ર ગુજરાત પૂરતું સીમિત નહોતું, પરંતુ તેના તાર આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદો અને અન્ય રાજ્યો સાથે જોડાયેલા હોવાનું પ્રાથમિક તપાસમાં બહાર આવ્યું છે.
1. ઇન્સ્ટાગ્રામથી શરૂ થઈ તપાસ: કેવી રીતે ફૂट્યો રેકેટનો ભાંડો?
આજના ડિજિટલ યુગમાં ગુનેગારો પણ હાઇ-ટેક થઈ ગયા છે. આ વિદેશી પ્રાણીઓનું વેચાણ કોઈ ખુલ્લા બજારમાં નહીં, પરંતુ સોશિયલ મીડિયાના ડાર્ક કોર્નર્સમાં ચાલી રહ્યું હતું.
- સોશિયલ મીડિયા મોનિટરિંગ: અમદાવાદ વન વિભાગની સાયબર ટીમને છેલ્લા કેટલાક સમયથી બાતમી મળી રહી હતી કે ઇન્સ્ટાગ્રામ (Instagram) અને અમુક ખાનગી વોટ્સએપ ગ્રુપ્સ પર “એક્ઝોટિક પેટ્સ” (Exotic Pets) ના નામે દુર્લભ પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓની જાહેરાતો મૂકવામાં આવી રહી છે.
- ડિકોય ઓપરેશન (ડમી ગ્રાહક): આ માહિતીના આધારે, SOG અને વન વિભાગના અધિકારીઓએ એક પ્લાન બનાવ્યો. તેઓએ એક ડમી ગ્રાહક (Decoy Customer) તૈયાર કર્યો અને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર ચાલતા એક શંકાસ્પદ પેજ મારફતે પ્રાણીઓ ખરીદવાનો સંપર્ક કર્યો.
- ડીલ અને ટ્રેકિંગ: દાણચોરોએ ગ્રાહક પાસેથી એડવાન્સ પેમેન્ટ ઓનલાઇન (UPI મારફતે) સ્વીકાર્યું અને પ્રાણીઓની ડિલિવરી માટે એક ગુપ્ત લોકેશન આપ્યું. આ ડીલના આધારે પોલીસે ડિલિવરી નેટવર્કને ટ્રેસ કર્યું, જેનાથી તેઓ અમદાવાદના શાહપુર અને અન્ય અમુક પોશ વિસ્તારોમાં આવેલા સિક્રેટ ગોડાઉન્સ સુધી પહોંચી શક્યા.
2. દરોડાની તે રાત: બંધ ઓરડામાં 67 થી વધુ નિર્દોષ જીવોની ચીસો
જ્યારે SOG અને વન વિભાગની જોઈન્ટ ટીમે બાતમીવાળી જગ્યાઓ પર દરોડા પાડ્યા, ત્યારે અંદરનું દ્રશ્ય જોઈને કઠોર હૃદયના અધિકારીઓ પણ હચમચી ગયા હતા.
જ્યારે આ સમાચાર બ્રેક થયા કે અમદાવાદમાં વિદેશી પ્રાણી-પક્ષી વેચાણ રેકેટ ઝડપાયું, 67થી વધુ જીવ જપ્ત કરાયા છે, ત્યારે સામાન્ય જનતાને કલ્પના નહોતી કે આ જીવોને કેવી અમાનवीय સ્થિતિમાં રાખવામાં આવ્યા હતા.
કેવી હતી પરિસ્થિતિ?
- નાના અને ગંદા પાંજરા: વિશાળ જંગલોમાં મુક્ત રીતે વિહરતા પક્ષીઓને એકદમ નાના, અંધારાવાળા અને ગંદા પાંજરાઓમાં ઠાંસી ઠાંસીને ભરવામાં આવ્યા હતા. પાંજરા એટલા નાના હતા કે પક્ષીઓ પોતાની પાંખો પણ ફેલાવી શકતા ન હતા.
- હવાની અવરજવરનો અભાવ: પકડાઈ જવાના ડરથી આ પ્રાણીઓને સાઉન્ડ-પ્રૂફ અને વેન્ટિલેશન વગરના રૂમમાં રાખવામાં આવ્યા હતા.
- ભૂખ અને ડિહાઇડ્રેશન: ઘણા જીવોને દિવસોથી યોગ્ય ખોરાક કે પાણી આપવામાં આવ્યું નહોતું. બચાવ કામગીરી વખતે કેટલાક પક્ષીઓ તો અર્ધ-બેભાન અવસ્થામાં મળી આવ્યા હતા. દાણચોરો તેમને ચોકલેટ અને નાસ્તાના બોક્સમાં છુપાવીને લાવ્યા હતા, જેથી સ્કેનરમાં કોઈને શંકા ન જાય.
3. જપ્ત કરાયેલા વન્યજીવોની યાદી (List of Rescued Exotic Species)
આ ઓપરેશનમાં કુલ 67 થી વધુ વિદેશી અને સ્વદેશી અનુસૂચિત (Scheduled) પ્રાણી-પક્ષીઓ જપ્ત કરવામાં આવ્યા છે. તેમની બજાર કિંમત લાખો, બલ્કે કરોડો રૂપિયામાં આંકવામાં આવી રહી છે.
અહીં જપ્ત કરાયેલા મુખ્ય જીવોની યાદી નીચે મુજબ છે:
- ઇન્ડિયન સ્ટાર ટોર્ટોઇઝ (Indian Star Tortoises – તારબા કાચબા): આ કાચબા તેમના શેલ પર રહેલી સુંદર તારા જેવી ડિઝાઇન માટે જાણીતા છે. વાઇલ્ડલાઇફ પ્રોટેક્શન એક્ટ હેઠળ તે શેડ્યૂલ-1 ના પ્રાણીઓ છે. લોકો તેને ‘ગુડ લક’ (Good Luck) અને ફેંગશુઈ માટે ઘરમાં રાખે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેની કિંમત 1 લાખ રૂપિયા સુધીની હોય છે.
- વિદેશી પોપટ (Exotic Macaws and Parakeets): ઓસ્ટ્રેલિયા અને દક્ષિણ અમેરિકાના જંગલોમાં જોવા મળતા રોઝ-રિંગ્ડ પેરાકિટ્સ (Rose-ringed parakeets), કોક્સેન્સ ફિગ પેરેટ્સ (Coxen’s fig parrots) અને મકાઉ.
- ઇગુઆના (Iguanas): મધ્ય અને દક્ષિણ અમેરિકામાંથી દાણચોરી કરીને લાવવામાં આવેલી દુર્લભ અને રંગબેરંગી ગરોળીઓ.
- શુગર ગ્લાઇડર (Sugar Gliders): ઓસ્ટ્રેલિયાના મૂળ નિવાસી, આ નાના અને આકર્ષક જીવોને ખિસ્સામાં રાખી શકાય તેવા ‘પોકેટ પેટ્સ’ તરીકે વેચવામાં આવતા હતા.
- ચિત્તા કાચબા (Leopard Tortoises) અને અન્ય: આ ઉપરાંત આફ્રિકન પ્રજાતિના દુર્લભ કાચબા અને સાપ પણ મળી આવ્યા છે.
4. મોડસ ઓપરેન્ડી: કેવી રીતે ચાલતું હતું આ આંતરરાષ્ટ્રીય નેટવર્ક?
આ કૌભાંડ માત્ર કેટલાક સ્થાનિક લોકોનું કામ નહોતું. પોલીસ તપાસમાં એક સુવ્યવસ્થિત સિન્ડિકેટ (Organized Syndicate) નો પર્દાફાશ થયો છે.
- વિદેશથી સોર્સિંગ: આમાંના મોટાભાગના વિદેશી પ્રાણીઓ બેંગકોક (થાઇલેન્ડ), મલેશિયા અને ઓસ્ટ્રેલિયાથી ગેરકાયદેસર રીતે હવાઈ માર્ગે મુંબઈ અથવા કોલકાતા એરપોર્ટ પર લાવવામાં આવતા હતા. દાણચोरो એરપોર્ટ પર કસ્ટમ અધિકારીઓની નજર ચૂકવવા માટે પ્રાણીઓને રમકડાં, ફૂડ પાર્સલ કે લગેજની વચ્ચે સંતાડતા હતા.
- અમદાવાદનું ટ્રાન્ઝિટ હબ: મુંબઈથી આ જીવોને રોડ માર્ગે (ખાનગી બસો અથવા કારમાં) અમદાવાદ લાવવામાં આવતા. અમદાવાદ આ નેટવર્ક માટે એક મોટું ‘ટ્રાન્ઝિટ અને ડિસ્ટ્રિબ્યુશન હબ’ બની ગયું હતું.
- સોશિયલ મીડિયા માર્કેટિંગ: ગ્રાહકો શોધવા માટે ડાર્ક વેબ, ટેલિગ્રામ અને ઇન્સ્ટાગ્રામનો ઉપયોગ થતો. ફોટા અને વીડિયો મોકલીને બોલી લગાવવામાં આવતી હતી.
- લોકલ ડિલિવરી: ગ્રાહક સુધી પ્રાણીઓ પહોંચાડવા માટે દાણચોરો રેપિડો (Rapido) કે ઓલા-ઉબેર જેવી કેબ અને બાઇક-ટેક્સી સર્વિસનો દુરુપયોગ કરતા હતા, જેથી પોલીસને સીધી તેમના પર શંકા ન જાય.
આ આખી ચેઇનનો પર્દાફાશ ત્યારે થયો જ્યારે ન્યૂઝમાં ચમક્યું કે અમદાવાદમાં વિદેશી પ્રાણી-પક્ષી વેચાણ રેકેટ ઝડપાયું, 67થી વધુ જીવ જપ્ત.
5. કાયદાકીય જોગવાઈઓ: વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ (Wildlife Protection Act, 1972)
ભારતમાં વન્યજીવોને પાળવા, ખરીદવા કે વેચવા એ કાયદેસરનો ગુનો છે. આ રેકેટમાં પકડાયેલા આરોપીઓ સામે અત્યંત કડક કલમો હેઠળ ગુનો નોંધવામાં આવ્યો છે.
- શેડ્યૂલ-1 અને શેડ્યૂલ-2 પ્રાણીઓ: ભારતીય વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1972 (Wildlife Protection Act of 1972) ની અનુસૂચિ 1 અને 2 હેઠળ આવતા પ્રાણીઓ (જેમ કે તારબા કાચબા) ને વાઘ અને સિંહ જેટલું જ ઉચ્ચ સંરક્ષણ પ્રાપ્ત છે.
- સજાની જોગવાઈ: આવા પ્રાણીઓનો શિકાર કરવા, તેમને કેદમાં રાખવા કે તેમનો વેપાર કરવા બદલ ગુનેગારોને 3 થી 7 વર્ષ સુધીની સખત કેદ અને ભારે દંડ (લાખો રૂપિયા સુધીનો) થઈ શકે છે.
- CITES સંધિ: વિદેશી પ્રાણીઓ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો ‘CITES’ (Convention on International Trade in Endangered Species) લાગુ પડે છે. કોઈપણ વિદેશી પ્રાણી ભારતમાં લાવવા માટે ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ (DGFT) ની પરવાનગી લેવી ફરજિયાત છે, જે આ કેસમાં લેવામાં આવી નહોતી.
6. પર્યાવરણ અને પ્રાણીઓ પર દાણચોરીની ઘાતક અસરો
આ દાણચોરી માત્ર કાનૂની ગુનો નથી, પરંતુ તે ઇકોલોજી (પર્યાવરણ) અને જીવદયાની દ્રષ્ટિએ પણ એક મોટું પાપ છે.
A. ઇકોસિસ્ટમનું અસંતુલન
જ્યારે જંગલમાંથી કોઈ ચોક્કસ પ્રજાતિના કાચબા કે પક્ષીઓને મોટા પાયે પકડી લેવામાં આવે છે, ત્યારે તે જંગલની ફૂડ ચેઇન (Food Chain) ખોરવાઈ જાય છે. આનાથી તે પ્રજાતિના લુપ્ત (Extinct) થવાનો ખतરો વધી જાય છે.
B. મૃત્યુદર (High Mortality Rate)
વાઇલ્ડલાઇફ ક્રાઇમ કંટ્રોલ બ્યુરો (WCCB) ના આંકડા મુજબ, ગેરકાયદેસર દાણચોરી દરમિયાન ટ્રાન્સપોર્ટેશનમાં જ 60% થી 70% પ્રાણીઓ ગૂંગળામણ, ભૂખ અને ડરના કારણે મૃત્યુ પામે છે. જે એક પક્ષી જીવતું તમારા ઘર સુધી પહોંચે છે, તેના માટે અન્ય 3 પક્ષીઓએ રસ્તામાં જીવ ગુમાવ્યો હોય છે.
C. ઝૂનોટિક રોગો (Zoonotic Diseases) નો ખતરો
વિદેશી જંગલોમાંથી લાવવામાં આવતા પ્રાણીઓ પોતાના શરીરમાં એવા વાયરસ અને બેક્ટેરિયા લાવી શકે છે, જેનાથી ભારતના સ્થાનિક પ્રાણીઓ અને મનુષ્યોમાં નવી બીમારીઓ ફેલાઈ શકે છે. કોવિડ-19 અને મંકીપોક્સ (Mpox) જેવા વાયરસ પ્રાણીઓમાંથી જ મનુષ્યમાં આવ્યા હોવાનું વૈજ્ઞાનિકો માને છે. તેથી આવી દાણચોરી જાહેર સ્વાસ્થ્ય માટે પણ મોટો ખતરો છે.
7. બચાવવામાં આવેલા જીવોનું હવે શું થશે? (Rescue and Rehabilitation)
જ્યારે અમદાવાદમાં વિદેશી પ્રાણી-પક્ષી વેચાણ રેકેટ ઝડપાયું, 67થી વધુ જીવ જપ્ત કરાયા, ત્યારે અધિકારીઓ સામે સૌથી મોટો પડકાર આ બીમાર અને ડરેલા જીવોને બચાવવાનો હતો.
- પ્રાથમિક સારવાર: જપ્ત કરાયેલા તમામ પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓને તાત્કાલિક અમદાવાદના બોડકદેવ ખાતે આવેલા ‘વાઇલ્ડલાઇફ કેર સેન્ટર’ (Wildlife Care Centre) અને ‘જીવદયા ચેરીટેબલ ટ્રસ્ટ’ જેવી NGO ને સોંપવામાં આવ્યા છે. પશુ ચિકિત્સકો (Veterinarians) ની ટીમ દ્વારા તેમની સઘન તબીબી તપાસ અને સારવાર ચાલી રહી છે.
- ક્વોરેન્ટાઇન (Quarantine): ચેપ ન ફેલાય તે માટે તેમને મોટા અને કુदरતી વાતાવરણ વાળા પાંજરાઓમાં અલગ (Quarantine) રાખવામાં આવ્યા છે, અને તેમના યોગ્ય આહારની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
- ડિપોર્ટેશન (Deportation): જે વિદેશી પ્રજાતિઓ ભારતના હવામાનમાં લાંબો સમય જીવિત રહી શકે તેમ નથી (જેમ કે થાઇલેન્ડ કે ઓસ્ટ્રેલियाના પક્ષીઓ), તેમને કાનૂની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરીથી પરત તેમના મૂળ દેશમાં મોકલવામાં (Deport) આવશે. ભૂતકાળમાં પણ અમદાવાદ કસ્ટમ્સે પકડાયેલા વિદેશી પક્ષીઓને થાઈ એરવેઝ મારફતે બેંગકોક પરત મોકલ્યા છે.
8. અધિકારીઓની અપીલ અને નાગરિકોની જવાબદારી
આ સફળ ઓપરેશન બાદ પોલીસ અને વન વિભાગના ઉચ્ચ અધિકારીઓએ પ્રેસ કોન્ફરન્સ યોજીને સામાન્ય જનતાને કડક ચેતવણી અને અપીલ કરી છે.
અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે, “જ્યાં સુધી ખરીદનાર (Demand) છે, ત્યાં સુધી વેચનાર (Supply) રહેવાનો જ છે. લોકો પોતાના સ્ટેટસ સિમ્બોલ કે ઘરમાં શો-પીસ તરીકે આવા અબોલ જીવોને ખરીદીને આંતરરાષ્ટ્રીય માફિયાઓને ભંડોળ પૂરું પાડે છે.”
એક જાગૃત નાગરિક તરીકે આપણી ફરજ:
- ખરીદી બંધ કરો: કોઈપણ પાલતુ પ્રાણીની દુકાન કે ઓનલાઈન માધ્યમથી લુપ્ત થતા અથવા વિદેશી પ્રાણીઓ ખરીદશો નહીં.
- જાણકારી આપો: જો તમને તમારા પાડોશમાં કે સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ વ્યક્તિ આવા દુર્લભ કાચબા, પોપટ કે અન્ય વન્યજીવો વેચતો કે ઘરમાં કેદ રાખતો જોવા મળે, તો તાત્કાલિક સ્થાનિક પોલીસ, ક્રાઈમ બ્રાન્ચ કે વન વિભાગની હેલ્પલાઈન પર જાણ કરો. તમારી ઓળખ ગુપ્ત રાખવામાં આવશે.
- જાગૃતિ ફેલાવો: બાળકો અને આસપાસના લોકોને વન્યજીવ સંરક્ષણ વિશે માહિતગાર કરો. પક્ષીઓને પાંજરામાં રાખવા એ કોઈ શોખ નહીં, પરંતુ ક્રૂરતા છે તે સમજાવો.
માનવતાનું સાચું મૂલ્ય એ છે કે આપણે આપણાથી નબળા અને અબોલ જીવો સાથે કેવો વ્યવહાર કરીએ છીએ. અમદાવાદમાં વિદેશી પ્રાણી-પક્ષી વેચાણ રેકેટ ઝડપાયું, 67થી વધુ જીવ જપ્ત થવાની આ ઘટના પોલીસ અને વન વિભાગની જાગરૂકતા અને ઉત્કૃષ્ટ કામગીરીનું પરિણામ છે. આ ઓપરેશને પ્રાણીઓની દાણચોરી કરતા નેટવર્કની કમર તોડી નાખી છે અને એક મજબૂત સંદેશ આપ્યો છે કે ગુજરાતમાં આવા ગેરકાયદેસર ધંધા સાંખી લેવામાં આવશે નહીં.
જંગલી પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓનું સાચું ઘર જંગલ અને મુક્ત આકાશ છે, આપણા ડ્રોઇંગ રૂમનું કોઈ નાનું પાંજરું નહીં. જ્યારે પણ તમે કોઈ પક્ષીને પાંજરામાં જુઓ, ત્યારે વિચારજો કે જો તમને આખી જિંદગી એક રૂમમાં પૂરી દેવામાં આવે તો તમને કેવું લાગશે?
મગન લુહાર CTC News ના ફાઉન્ડર અને ઓનર છે. પત્રકારત્વ ઉપરાંત તેઓ એક જાણીતા અભિનેતા (Actor) પણ છે. કલા અને મીડિયા ક્ષેત્રે બહોળો અનુભવ ધરાવતા મગનભાઈએ સામાજિક જવાબદારીની ભાવના સાથે આ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મની સ્થાપના કરી છે. તેઓ ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિકાસ અને સામાજિક મુદ્દાઓને પોતાની આગવી શૈલીમાં વાચા આપવા માટે જાણીતા છે.