ટેલિકોમ સેક્ટરમાં ટેક્સનો તોફાની પવન
ભારતનું ટેલિકોમ સેક્ટર આજે વિશ્વના સૌથી મોટા અને સૌથી સસ્તા ડેટા માર્કેટ તરીકે ઓળખાય છે. ડિજિટલ ઇન્ડિયાના સપનાને સાકાર કરવામાં આ સેક્ટરે કરોડરજ્જુ સમાન ભૂમિકા ભજવી છે. પરંતુ, આ ચમકદાર ડિજિટલ ક્રાંતિની પાછળ એક કાળું સત્ય છુપાયેલું છે—તે છે ટેલિકોમ કંપનીઓ પર તોળાઈ રહેલો દેવા અને ટેક્સનો પહાડ. તાજેતરમાં, ભારતી એરટેલ (Bharti Airtel) અને વોડાફોન આઈડિયા (Vi) ને લઈને ટેક્સ અને AGR (Adjusted Gross Revenue) ના હજારો કરોડના જૂના કેસો ફરીથી ચર્ચામાં આવ્યા છે, જેણે આખા સેક્ટરમાં ભારે હલચલ મચાવી દીધી છે.
આ કોઈ સામાન્ય ટેક્સ વિવાદ નથી; આ આંકડાઓ હજારો કરોડ રૂપિયામાં છે, જેની સીધી અસર આ કંપનીઓના અસ્તિત્વ, ભારતના ટેલિકોમ માર્કેટની સ્પર્ધાત્મકતા (Competition) અને અંતે સામાન્ય ગ્રાહકોના ખિસ્સા પર પડવાની છે.
આજના આ અત્યંત વિસ્તૃત ‘મેગા બ્લોગ’માં આપણે આ ‘Airtel–Vi ટેક્સ કેસ’ ના મૂળ સુધી જઈશું. આપણે સમજીશું કે AGR નો વિવાદ શું છે, ઇન્કમ ટેક્સ અને GST વિભાગ દ્વારા શા માટે હજારો કરોડની નોટિસો ફટકારવામાં આવી રહી છે, વોડાફોન આઈડિયાની વર્તમાન કટોકટી શું છે, અને ભારતીય અર્થતંત્ર તથા સામાન્ય મોબાઈલ યુઝર્સ પર તેની શું ગંભીર અસરો થઈ શકે છે.
૧. વિવાદનું મૂળ: ટેલિકોમ પોલિસી અને AGR (એડજસ્ટેડ ગ્રોસ રેવન્યુ) ની આંટીઘૂંટી
આજના ટેક્સ વિવાદોને સમજવા માટે આપણે 1999 ની નેશનલ ટેલિકોમ પોલિસી (NTP 1999) માં જવું પડશે.
શરૂઆતમાં, ટેલિકોમ કંપનીઓ સરકારને એક નિશ્ચિત ‘લાયસન્સ ફી’ ચૂકવતી હતી. પરંતુ આ ફી ખૂબ ઊંચી હોવાથી કંપનીઓ નુકસાનમાં જઈ રહી હતી. તેથી સરકારે ‘રેવન્યુ શેરિંગ મોડલ’ (Revenue Sharing Model) અપનાવ્યું. આ મોડલ મુજબ, કંપનીઓએ તેમની કમાણીનો અમુક ટકા હિસ્સો સરકારને લાયસન્સ ફી (LF) અને સ્પેક્ટ્રમ યુઝેજ ચાર્જિસ (SUC) તરીકે ચૂકવવાનો હતો. આ કમાણીને AGR (Adjusted Gross Revenue) નામ આપવામાં આવ્યું.
વિવાદ ક્યાંથી શરૂ થયો? વિવાદ AGR ની વ્યાખ્યાને લઈને ઉભો થયો.
- ટેલિકોમ કંપનીઓનો તર્ક: કંપનીઓનું કહેવું હતું કે AGR માં માત્ર ટેલિકોમ સેવાઓ (જેમ કે કોલિંગ, ઇન્ટરનેટ ડેટા) માંથી થતી આવક જ ગણવી જોઈએ.
- સરકાર (DoT) નો તર્ક: ટેલિકોમ્યુનિકેશન વિભાગ (DoT) નું કહેવું હતું કે કંપનીની તમામ આવક, જેમાં ભાડું, મિલકત વેચાણમાંથી નફો, વ્યાજની આવક અને ડિવિડન્ડ (Non-telecom revenue) નો પણ સમાવેશ થવો જોઈએ.
વર્ષો સુધી આ કાનૂની લડાઈ ચાલી અને અંતે સુપ્રીમ કોર્ટે સરકારની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો. આના પરિણામે એરટેલ અને વોડાફોન આઈડિયા પર અચાનક હજારો કરોડ રૂપિયાનું દેવું આવી પડ્યું. આ ઐતિહાસિક દેવાની સાથે, હવે ઇન્કમ ટેક્સ અને GST વિભાગની નવી નોટિસોએ પડ્યા પર પાટું મારવાનું કામ કર્યું છે.
૨. ભારતી એરટેલ (Bharti Airtel) નો ટેક્સ કેસ: મજબૂત ખેલાડી પર આર્થિક પ્રહાર
ભારતી એરટેલ ભારતની બીજી સૌથી મોટી ટેલિકોમ કંપની છે અને આર્થિક રીતે સદ્ધર છે. પરંતુ ટેક્સ વિભાગની નોટિસોથી તે પણ બચી શકી નથી.
ઇન્કમ ટેક્સ અને GST ના દાવાઓ: તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, આવકવેરા વિભાગ અને ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ GST ઇન્ટેલિજન્સ (DGGI) દ્વારા એરટેલને વિવિધ કાનૂની અર્થઘટનોના આધારે સેંકડો કરોડની ડિમાન્ડ નોટિસો મોકલવામાં આવી છે.
- ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ (ITC) નો વિવાદ: GST વિભાગે આક્ષેપ કર્યો છે કે એરટેલે અમુક સેવાઓ પર ખોટી રીતે ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટનો દાવો કર્યો છે.
- AGR બાકી રકમોની ચુકવણી: એરટેલે AGR ના હજારો કરોડ રૂપિયા સરકારને ચૂકવ્યા છે, પરંતુ હજુ પણ વ્યાજ અને પેનલ્ટી (દંડ) ની ગણતરીને લઈને કોર્ટ અને ટ્રિબ્યુનલમાં વિવાદ ચાલી રહ્યો છે.
જોકે, એરટેલની બેલેન્સ શીટ મજબૂત છે. કંપનીના પ્રમોટર સુનીલ ભારતી મિત્તલના નેતૃત્વમાં, એરટેલે સતત પોતાના ARPU (એવરેજ રેવન્યુ પર યુઝર) માં વધારો કર્યો છે. એરટેલ આ ટેક્સ દાવાઓ સામે કાનૂની લડત લડી રહી છે અને જરૂર પડ્યે જોગવાઈઓ (Provisions) કરીને આર્થિક આંચકા સહન કરવા સક્ષમ છે. પરંતુ આ પ્રકારની કાનૂની આંટીઘૂંટીઓ કંપનીના 5G વિસ્તરણ અને ભવિષ્યના રોકાણો પર નકારાત્મક અસર ચોક્કસ પાડે છે.
૩. વોડાફોન આઇડિયા (Vi) ની કટોકટી: અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાનો જીવનમરણનો જંગ
જો એરટેલ માટે આ ટેક્સ કેસ એક માથાનો દુખાવો છે, તો વોડાફોન આઇડિયા (Vi) માટે તે વેન્ટિલેટર પર રહેલા દર્દીની ઓક્સિજન લાઈન કાપી નાખવા સમાન છે.
Vi પર દેવાનો પહાડ: Vi ની આર્થિક સ્થિતિ જગજાહેર છે. કંપની પર સરકારનું (AGR અને સ્પેક્ટ્રમ) કુલ દેવું 2 લાખ કરોડ રૂપિયાથી પણ વધુ છે. આ સ્થિતિમાં, જ્યારે ઇન્કમ ટેક્સ એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ (ITAT) અથવા સુપ્રીમ કોર્ટ તરફથી કોઈ પણ નવી પ્રતિકૂળ ટિપ્પણી કે ટેક્સની માંગણી આવે છે, ત્યારે Vi ના શેરના ભાવ કડડભૂસ થઈ જાય છે.
ટેક્સ વિવાદ Vi ને કઈ રીતે ખતમ કરી શકે છે?
- રોકાણકારોનો અવિશ્વાસ: કંપનીને પોતાનું 4G નેટવર્ક સુધારવા અને 5G લોન્ચ કરવા માટે હજારો કરોડના નવા ફંડિંગની જરૂર છે. પરંતુ માથા પર લટકતી ટેક્સ અને AGR ની તલવારને કારણે વૈશ્વિક રોકાણકારો (Investors) અને બેંકો Vi ને લોન આપતા ડરે છે.
- ગ્રાહકોનો ઘટાડો (Subscriber Churn): નેટવર્ક અપગ્રેડ ન થવાને કારણે Vi દર મહિને લાખો ગ્રાહકો ગુમાવી રહી છે, જેઓ Jio અથવા Airtel માં પોર્ટ થઈ રહ્યા છે.
- સરકારની ઇક્વિટી: સરકારે ભૂતકાળમાં Vi ના દેવા પરના વ્યાજને ઇક્વિટી (શેર્સ) માં રૂપાંતરિત કરીને કંપનીને બચાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે (જેનાથી સરકાર Vi માં સૌથી મોટી શેરધારક બની ગઈ છે). પરંતુ ટેક્સ વિભાગની આક્રમક વસૂલાત સરકારના જ બચાવ પ્રયાસોને નિષ્ફળ બનાવી રહી છે.
૪. સુપ્રીમ કોર્ટ અને ટેક્સ ટ્રિબ્યુનલની ભૂમિકા (The Legal Battleground)
આ હજારો કરોડના દાવાઓ માત્ર નોટિસો પૂરતા સીમિત નથી; આ લડાઈ દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતોમાં લડાઈ રહી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો કડક અભિગમ: ભૂતકાળમાં સુપ્રીમ કોર્ટે AGR કેસમાં ટેલિકોમ કંપનીઓની ‘ક્યુરેટિવ પિટિશન’ (Curative Petition – ગણતરીમાં ભૂલો સુધારવા માટેની અરજી) ને ફગાવી દીધી છે. કોર્ટનું માનવું છે કે સરકારી લેણાંની ચુકવણીમાં કોઈ બાંધછોડ થઈ શકે નહીં. ટેલિકોમ કંપનીઓની દલીલ હતી કે ટેલિકોમ્યુનિકેશન વિભાગ (DoT) દ્વારા કરવામાં આવેલી ગણતરીમાં ‘અંકગણિતીય ભૂલો’ (Arithmetical errors) છે અને પેનલ્ટી પર પેનલ્ટી લગાવવી અન્યાયી છે. પરંતુ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે એકવાર ચુકાદો આવી ગયો એટલે આંકડાઓ અંતિમ છે.
ટેક્સ ટ્રિબ્યુનલ (ITAT) ના નિર્ણયો: બીજી તરફ, આવકવેરાના કેસોમાં ઇન્કમ ટેક્સ એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ (ITAT) માં કંપનીઓ અપીલ કરે છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં, ટ્રિબ્યુનલે કંપનીઓની તરફેણમાં ચુકાદા આપ્યા છે, ખાસ કરીને કેપિટલ એક્સપેન્ડિચર (મૂડીખર્ચ) અને રેવન્યુ એક્સપેન્ડિચરના વર્ગીકરણને લઈને. પરંતુ જ્યારે ચુકાદો કંપની વિરુદ્ધ આવે છે, ત્યારે તરત જ રિકવરી નોટિસ ફટકારવામાં આવે છે.
આ કાનૂની અસમંજસ સેક્ટરમાં અનિશ્ચિતતા (Uncertainty) ઉભી કરે છે, જે કોઈપણ મોટા ઉદ્યોગ માટે સૌથી મોટું ઝેર છે.
૫. ટેલિકોમ સેક્ટર પર આર્થિક અસરો: ડ્યુઓપોલી (Duopoly) નો ખતરો
જો વોડાફોન આઇડિયા આ ટેક્સ અને દેવાના બોજ હેઠળ દબાઈને બંધ થઈ જાય, તો ભારતીય ટેલિકોમ સેક્ટર પર તેની ભયાનક આર્થિક અસરો પડશે.
- ડ્યુઓપોલી (બે જ કંપનીઓનું વર્ચસ્વ): જો Vi પડી ભાંગે, તો ભારતમાં ખાનગી ક્ષેત્રે માત્ર બે જ મોટી કંપનીઓ બચશે — રિલાયન્સ જિયો (Reliance Jio) અને ભારતી એરટેલ (Bharti Airtel). અર્થશાસ્ત્રનો નિયમ છે કે જ્યારે બજારમાં સ્પર્ધકો ઘટે છે, ત્યારે ઈજારો (Monopoly/Duopoly) સ્થપાય છે.
- 5G અને 6G માં વિલંબ: નવી ટેકનોલોજી માટે લાખો કરોડના રોકાણની જરૂર છે. જો કંપનીઓ પોતાના નફાનો મોટો હિસ્સો જૂના ટેક્સ અને વ્યાજ ચૂકવવામાં જ વાપરી નાખશે, તો તેઓ નવા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં રોકાણ ક્યાંથી કરશે?
- બેંકો માટે NPA નો ખતરો: Vi પર સરકારી અને ખાનગી બેંકોનું હજારો કરોડનું દેવું છે. જો કંપની નાદાર (Bankrupt) જાહેર થાય, તો આ બેંકો માટે આ રકમ નોન-પરફોર્મિંગ એસેટ (NPA) બની જશે, જે આખી બેન્કિંગ સિસ્ટમને હચમચાવી શકે છે.
- રોજગારી પર અસર: ટેલિકોમ સેક્ટર પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રીતે લાખો લોકોને રોજગારી પૂરી પાડે છે. જો કોઈ મોટી કંપની બંધ થાય, તો હજારો કર્મચારીઓ બેરોજગાર બની શકે છે.
૬. સામાન્ય ગ્રાહકો (Consumers) પર શું અસર પડશે?
જ્યારે કોર્પોરેટ કક્ષાએ હજારો કરોડના ટેક્સ કેસો ચાલી રહ્યા હોય, ત્યારે સામાન્ય ગ્રાહકને એમ લાગે કે “મારે શું?”. પરંતુ આ ધારણા બિલકુલ ખોટી છે. આ વિવાદની સીધી અસર તમારા માસિક મોબાઈલ બિલ પર પડે છે.
- ટેરિફમાં વધારો (Price Hikes): ટેલિકોમ કંપનીઓ ટેક્સ અને દેવાનો બોજ ક્યાંથી પૂરો કરશે? સ્વાભાવિક છે કે તેઓ ગ્રાહકો પાસેથી જ આ રકમ વસૂલશે. આ જ કારણ છે કે છેલ્લા કેટલાક સમયથી તમામ ટેલિકોમ કંપનીઓએ પોતાના રિચાર્જ પ્લાનની કિંમતોમાં 15% થી 25% સુધીનો વધારો કર્યો છે.
- સ્પર્ધાનો અભાવ: જો Vi માર્કેટમાંથી બહાર ફેંકાઈ જાય, તો Jio અને Airtel માટે કિંમતો વધારવી સાવ સરળ બની જશે, કારણ કે ગ્રાહક પાસે બીજો કોઈ મજબૂત વિકલ્પ નહીં રહે (BSNL હજુ પણ 4G વિસ્તારવામાં સંઘર્ષ કરી રહ્યું છે).
- સેવાની ગુણવત્તા (Quality of Service): કંપનીઓ નાણાં બચાવવા માટે નેટવર્ક મેન્ટેનન્સમાં કાપ મૂકી શકે છે, જેનાથી કોલ ડ્રોપ્સ (Call drops) અને ધીમી ઇન્ટરનેટ સ્પીડની સમસ્યાઓ વધી શકે છે.
૭. સરકારનો દ્વિધાપૂર્ણ અભિગમ: ટેક્સ વસૂલાત વિરુદ્ધ સેક્ટર બચાવવું
આ સમગ્ર વિવાદમાં ભારત સરકારની ભૂમિકા અત્યંત સંવેદનશીલ અને દ્વિધાવાળી (Dilemma) રહી છે. એક તરફ, સરકારના ટેક્સ અને રેવન્યુ વિભાગો (DoT, Income Tax, GST) તેમની ફરજ મુજબ નિયમોના પાલન અને કાનૂની લેણાંની આક્રમક વસૂલાત કરી રહ્યા છે.
બીજી તરફ, વડાપ્રધાન કાર્યાલય (PMO) અને નાણા મંત્રાલય જાણે છે કે ટેલિકોમ સેક્ટર દેશના ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની કરોડરજ્જુ છે. સરકારે અગાઉ ‘ટેલિકોમ રિફોર્મ્સ પેકેજ’ (Telecom Reforms Package) જાહેર કરીને 4 વર્ષનું મોરેટોરિયમ (દેવાની ચુકવણીમાં રાહત) આપ્યું હતું.
પરંતુ એક જ સરકારના બે અલગ અલગ વિભાગો વચ્ચે સંકલનનો અભાવ દેખાઈ રહ્યો છે. એક વિભાગ રાહત પેકેજ આપે છે, જ્યારે બીજો વિભાગ (ટેક્સ ઓથોરિટી) જૂના કાયદાઓની આડમાં નવી પેનલ્ટી અને નોટિસો ફટકારે છે. નિષ્ણાતો માને છે કે સરકારે એક સંતુલિત (Balanced) નીતિ અપનાવવી પડશે. જો ‘ગોલ્ડન ગૂસ’ (સોનાનું ઈંડું આપતી મરઘી) ને જ મારી નાખવામાં આવશે, તો ભવિષ્યમાં ટેક્સ કોણ ચૂકવશે?
૮. ભવિષ્યનો માર્ગ: સમાધાન ક્યાં છે? (The Road Ahead)
ટેલિકોમ સેક્ટરને આ કાનૂની અને આર્થિક ગૂંચવણમાંથી બહાર કાઢવા માટે તાત્કાલિક અને લાંબા ગાળાના કેટલાક પગલાં લેવા અનિવાર્ય છે:
- રેશનાલાઇઝેશન ઓફ ટેક્સીસ (ટેક્સનું સરળીકરણ): ભારતમાં ટેલિકોમ સેક્ટર પર વિશ્વમાં સૌથી વધુ ટેક્સ (GST, લાયસન્સ ફી, સ્પેક્ટ્રમ ચાર્જિસ) લાગે છે. સરકારે કુલ લેવીસ (Levies) ઘટાડીને તેને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તર સમાન કરવી જોઈએ.
- AGR ની વ્યાખ્યામાં સુધારો: ભવિષ્યના વિવાદો ટાળવા માટે AGR ની વ્યાખ્યા અત્યંત સ્પષ્ટ હોવી જોઈએ, જેમાં માત્ર ટેલિકોમ સંબંધિત આવકનો જ સમાવેશ થવો જોઈએ. (જોકે નવા કાયદાઓમાં આ સુધારો લાવવાનો પ્રયાસ થયો છે, પરંતુ જૂના કેસો હજુ પણ પરેશાન કરી રહ્યા છે).
- વન-ટાઇમ સેટલમેન્ટ (OTS): વોડાફોન આઇડિયા અને અન્ય કંપનીઓ માટે વ્યાજ અને પેનલ્ટી માફ કરીને ‘વન-ટાઇમ સેટલમેન્ટ’ સ્કીમ લાવવી જોઈએ, જેથી જૂના કેસોનો કાયમી નિકાલ થાય અને કંપનીઓ ભવિષ્યના રોકાણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે.
- ફોરેન ડાયરેક્ટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (FDI) માટે અનુકૂળ માહોલ: વિદેશી રોકાણકારો ત્યારે જ ભારતમાં પૈસા લગાવશે જ્યારે તેમને સરકારની નીતિઓમાં સ્થિરતા (Policy Stability) અને ટેક્સ આતંકવાદ (Tax Terrorism) ન હોવાનો વિશ્વાસ મળશે.
Airtel અને Vi નો આ હજારો કરોડનો ટેક્સ અને AGR કેસ માત્ર બે કોર્પોરેટ કંપનીઓની નફા-નુકસાનની વાર્તા નથી; આ 1.4 અબજ ભારતીયોના ડિજિટલ ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલો મુદ્દો છે. કાયદાનું પાલન થવું જોઈએ અને સરકારને તેનો હકનો ટેક્સ મળવો જ જોઈએ, પરંતુ તે ઉદ્યોગોના અસ્તિત્વના ભોગે ન હોવું જોઈએ.
એક મજબૂત, પ્રતિસ્પર્ધી અને સ્વસ્થ ટેલિકોમ માર્કેટ જ ભારતને ‘ગ્લોબલ ડિજિટલ પાવરહાઉસ’ બનાવી શકે છે. આશા છે કે ન્યાયતંત્ર, સરકાર અને ટેલિકોમ ઓપરેટર્સ એક એવો મધ્યમ માર્ગ કાઢશે જે દેશના અર્થતંત્ર અને સામાન્ય નાગરિકો બંનેના હિતમાં હશે.