ભારતીય સિનેમાના ઈતિહાસમાં અમુક ક્ષણો એવી આવે છે જે કાયમ માટે સુવર્ણ અક્ષરે લખાઈ જાય છે. વર્ષ 2026 ની શરૂઆત આવી જ એક ઐતિહાસિક ઘટના સાથે થઈ છે. નિતેશ તિવારીની બહુચર્ચિત અને ભવ્યાતિભવ ફિલ્મ ‘રામાયણ’ માત્ર તેના સ્ટારકાસ્ટ કે બજેટને કારણે ચર્ચામાં નથી, પરંતુ તેના સંગીતને કારણે તે વિશ્વભરમાં આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની છે. જ્યારે પશ્ચિમ અને પૂર્વના સંગીતનો સમન્વય થાય ત્યારે કેવો જાદુ સર્જાય, તેનો સાક્ષાત્કાર દુનિયાને થવા જઈ રહ્યો છે. ઓસ્કાર વિજેતા ભારતીય સંગીતકાર એ.આર. રહેમાન (AR Rahman) અને હોલીવુડના મ્યુઝિક મેસ્ટ્રો હાન્સ ઝિમર (Hans Zimmer) આ ફિલ્મ માટે એકસાથે આવ્યા છે. જોકે, આ સહયોગમાં સૌથી ચોંકાવનારી અને પ્રેરણાદાયી વાત એ છે કે ખુદ રહેમાને સ્વીકાર્યું છે કે Ramayana માટે AR Rahman એ ઘણું બધું નવેસરથી શીખવું પડ્યું છે.
એક એવો કલાકાર જેને દુનિયા ‘મોઝાર્ટ ઓફ મદ્રાસ’ કહે છે, જેણે ઓસ્કાર, ગ્રેમી અને ગોલ્ડન ગ્લોબ જીત્યા છે, તે જ્યારે કહે કે મારે ફરીથી વિદ્યાર્થી બનવું પડ્યું, ત્યારે તે વાત ખૂબ ઊંડી હોય છે.
1. રામાયણ: માત્ર ફિલ્મ નહીં, એક વૈશ્વિક અનુભવ
નિતેશ તિવારી જ્યારે રણબીર કપૂરને ભગવાન રામ અને સાઈ પલ્લવીને માતા સીતા તરીકે લઈને ‘રામાયણ’ બનાવી રહ્યા છે, ત્યારે તેમનો ઉદ્દેશ્ય સ્પષ્ટ છે – ભારતીય સંસ્કૃતિની આ મહાગાથાને વિશ્વના ખૂણે ખૂણે પહોંચાડવી. આ ફિલ્મ માત્ર ભારત પૂરતી સીમિત નથી. તેને ‘ગ્લોબલ ઓડિયન્સ’ માટે બનાવવામાં આવી રહી છે. અને જ્યારે વિઝન ગ્લોબલ હોય, ત્યારે અવાજ (Sound) પણ ગ્લોબલ હોવો જોઈએ.
ફિલ્મના નિર્માતા નમિત મલ્હોત્રાએ જ્યારે Ramayana માટે AR Rahman અને હાન્સ ઝિમરને સાથે લાવવાનો નિર્ણય લીધો, ત્યારે તે એક માસ્ટરસ્ટ્રોક હતો. રામાયણની લાગણી ભારતીય છે, પણ તેનું યુદ્ધ, તેની ભવ્યતા અને તેની દિવ્યતા સાર્વત્રિક છે. આ દિવ્યતાને સંગીતમાં ઢાળવા માટે પરંપરાગત બોલીવુડ સંગીત પૂરતું નહોતું. ત્યાં જરૂર હતી એક એવા ઓર્કેસ્ટ્રલ સાઉન્ડની જે હોલીવુડની એપિક ફિલ્મોમાં સાંભળવા મળે છે.
2. બે ટાઈટન્સનો મેળાપ: રહેમાન અને ઝિમર
આ સહયોગને સમજવા માટે આપણે બંને કલાકારોના કદને સમજવું પડશે.
- એ.આર. રહેમાન: ભારતીય સંગીતનો આત્મા. ‘રોજા’ થી લઈને ‘પોન્નિયિન સેલ્વન’ સુધી, રહેમાને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત, સૂફી સંગીત અને ઈલેક્ટ્રોનિક મ્યુઝિકનું અદભૂત ફ્યુઝન કર્યું છે. તેમની તાકાત છે મેલોડી (સૂરાવલિ) અને ઈમોશન.
- હાન્સ ઝિમર: હોલીવુડનો બાદશાહ. ‘લાયન કિંગ’, ‘ગ્લેડીયેટર’, ‘ડાર્ક નાઈટ’, ‘ઈન્સેપ્શન’, ‘ઈન્ટરસ્ટેલર’ અને ‘ડ્યુન’ જેવી ફિલ્મોનું સંગીત તેમણે આપ્યું છે. ઝિમરની તાકાત છે ‘એટમોસ્ફેરીક સાઉન્ડ’, ભવ્યતા અને ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ.
જ્યારે આ બંને મળે છે, ત્યારે પૂર્વની સંવેદના અને પશ્ચિમની ભવ્યતા એકરૂપ થાય છે. પરંતુ આ સંગમ સરળ નહોતો. દરેક કલાકારની કામ કરવાની એક પદ્ધતિ હોય છે, અને અહીં જ રહેમાન સામે સૌથી મોટો પડકાર આવ્યો.
3. ‘બધું ફરીથી શીખવું પડ્યું’: રહેમાનના નિવેદનનો ગૂઢાર્થ
તાજેતરમાં એક ઈન્ટરવ્યુમાં એ.આર. રહેમાને કહ્યું હતું કે, “હાન્સ ઝિમર સાથે કામ કરવું એ મારા માટે શાળાએ જવા જેવું હતું. મારે મારી જૂની પદ્ધતિઓ ભૂલવી પડી અને સંગીત બનાવવાની એક નવી ભાષા શીખવી પડી.”
Ramayana માટે AR Rahman નું આ વિધાન શા માટે મહત્વનું છે?
એ. વર્કફ્લોમાં પરિવર્તન: ભારતમાં સંગીત બનાવવાની પ્રક્રિયા ઘણીવાર ‘ઓર્ગેનિક’ હોય છે. હાર્મોનિયમ કે પિયાનો પર ધૂન બને છે અને પછી તેમાં વાદ્યો ઉમેરાય છે. જ્યારે હાન્સ ઝિમરની શૈલી ‘સાઉન્ડ એન્જિનિયરિંગ’ આધારિત છે. તેઓ અવાજોને લેયર (Layer) કરે છે. તેઓ કમ્પ્યુટર સોફ્ટવેર અને સિન્થેસાઈઝરનો ઉપયોગ કરીને એવા અવાજો બનાવે છે જે કોઈ વાદ્યના નથી હોતા. રહેમાને આ ટેકનિકલ શિસ્તમાં ઢળવું પડ્યું.
બી. ભવ્યતાનું વિજ્ઞાન: હોલીવુડના બેકગ્રાઉન્ડ સ્કોર (BGM) માં એક ગણિત હોય છે. કઈ ફ્રિકવન્સી પર કયો અવાજ રાખવો જેથી તે ડાયલોગને દબાવી ન દે અને છતાંય રોમાંચ પેદા કરે – આ વિજ્ઞાન ઝિમર પાસે અદભૂત છે. રહેમાને સ્વીકાર્યું કે ભારતીય ફિલ્મોમાં આપણે ઘણીવાર લાઉડ મ્યુઝિક રાખીએ છીએ, જ્યારે ઝિમર ‘સાયલન્સ’ (મૌન) નો ઉપયોગ પણ સંગીત તરીકે કરે છે.
સી. ટેકનોલોજીકલ અપગ્રેડ: હાન્સ ઝિમરનો સ્ટુડિયો ‘રિમોટ કંટ્રોલ પ્રોડક્શન્સ’ દુનિયાનો સૌથી આધુનિક સ્ટુડિયો છે. ત્યાં વપરાતા સોફ્ટવેર અને લાઈબ્રેરીઓ રહેમાન માટે પણ નવી હતી. 30 વર્ષના અનુભવ પછી પણ, નવી ટેકનોલોજી શીખવાની રહેમાનની આ જિજ્ઞાસા તેમને મહાન બનાવે છે.
4. પૂર્વ અને પશ્ચિમનો સંઘર્ષ અને સમન્વય
Ramayana માટે AR Rahman સામે સૌથી મોટો પડકાર એ હતો કે રામાયણનો ભારતીય આત્મા જળવાઈ રહેવો જોઈએ. હાન્સ ઝિમરનું સંગીત ક્યારેક એટલું ભવ્ય હોય છે કે તે સ્થાનિક સંસ્કૃતિને દબાવી શકે છે. અહીં રહેમાનની ભૂમિકા ‘બ્રિજ’ (સેતુ) જેવી હતી.
- વૈદિક મંત્રો અને ઓર્કેસ્ટ્રા: કલ્પના કરો કે એક તરફ હજારો સાધુઓ સંસ્કૃત શ્લોકો બોલી રહ્યા છે અને તેની પાછળ ઝિમર સ્ટાઈલના ભારે ડ્રમ્સ અને વાયોલિન વાગી રહ્યા છે. આ બેલેન્સ જાળવવું એ કળા છે.
- ઈમોશન વર્સીસ સ્કેલ: રામ અને સીતાનો પ્રેમ, વનવાસનું દુઃખ – આમાં ભારતીય વાદ્યો જેમ કે વાંસળી, વીણા અને સિતાર જોઈએ. જ્યારે લંકા દહન અને યુદ્ધમાં પશ્ચિમી બ્રાઝ સેક્શન (ટ્રમ્પેડ, હોર્ન) જોઈએ. રહેમાને ઝિમરને ભારતીય રાગ શીખવ્યા અને ઝિમરે રહેમાનને સિનેમેટિક ગ્રાન્ડિયર (Grandeur) શીખવ્યું.
5. લંકા અને અયોધ્યા: બે અલગ દુનિયાનું સંગીત
ફિલ્મમાં રાવણ (યશ) ની લંકા અને રામ (રણબીર) ની અયોધ્યા વચ્ચેનો તફાવત સંગીત દ્વારા પણ દર્શાવવાનો છે. સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ, Ramayana માટે AR Rahman એ રાવણની થીમ માટે ખૂબ જ ડાર્ક અને પાવરફુલ સાઉન્ડ તૈયાર કર્યો છે, જેમાં હાન્સ ઝિમરનો મોટો ફાળો છે. ‘ડાર્ક નાઈટ’ માં જોકર માટે ઝિમરે જે પ્રયોગ કર્યો હતો, તેવો જ કંઈક અનોખો પ્રયોગ રાવણ માટે થઈ રહ્યો છે. બીજી તરફ, અયોધ્યા માટે શુદ્ધ સાત્વિક અને પરંપરાગત ભારતીય સંગીતનો ઉપયોગ થશે.
6. શું છે ‘અનલર્નિંગ’ (Unlearning) ની પ્રક્રિયા?
જ્યારે રહેમાન કહે છે કે “મારે ફરીથી શીખવું પડ્યું”, ત્યારે તેનો અર્થ છે ‘અનલર્નિંગ’. એક નિષ્ણાત તરીકે તમારા મગજમાં અમુક પેટર્ન ફિક્સ થઈ ગઈ હોય છે. તમે જાણતા હોવ છો કે કઈ ધૂન પછી કયો તાલ આવશે. પરંતુ નવું સર્જન કરવા માટે તમારે આ જૂની પેટર્ન તોડવી પડે છે. હાન્સ ઝિમર ક્યારેય સીધા રસ્તે નથી ચાલતા. તેઓ અવાજો સાથે રમે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ‘ઈન્ટરસ્ટેલર’ માટે તેમણે ચર્ચના ઓર્ગનનો ઉપયોગ કર્યો હતો. રહેમાને આ પ્રોજેક્ટ માટે પોતાની ‘મેલોડી કિંગ’ વાળી ઈમેજ બાજુ પર મૂકીને ‘સાઉન્ડ આર્કિટેક્ટ’ બનવું પડ્યું. તેમણે સ્વીકાર્યું કે શરૂઆતના દિવસોમાં તેમને મુશ્કેલી પડી હતી, કારણ કે ઝિમરની ટીમ જે ઝડપે અને જે સ્તરે કામ કરતી હતી, તે બોલીવુડથી સાવ અલગ હતું.
7. આ સહયોગ ભારતીય સિનેમા માટે શું અર્થ રાખે છે?
Ramayana માટે AR Rahman અને હાન્સ ઝિમરનું સાથે આવવું એ ભારતીય સિનેમા માટે એક સીમાચિહ્નરૂપ ઘટના છે.
- વૈશ્વિક સ્વીકૃતિ: ‘RRR’ ના ‘નાટુ નાટુ’ એ ઓસ્કાર જીત્યા પછી પશ્ચિમનું ધ્યાન ભારત તરફ ખેંચાયું છે. હવે રામાયણ દ્વારા ભારતીય પૌરાણિક કથાઓને ‘લોર્ડ ઓફ ધ રિંગ્સ’ કે ‘ડ્યુન’ જેવું સન્માન મળશે.
- ટેકનિકલ સ્ટાન્ડર્ડ: આ ફિલ્મના સંગીતનું સ્તર ભારતીય ફિલ્મોના બેકગ્રાઉન્ડ સ્કોર (BGM) ને એક નવી ઊંચાઈ પર લઈ જશે. અત્યાર સુધી આપણે ગીતો પર ધ્યાન આપતા હતા, હવે આપણે સ્કોર પર ધ્યાન આપીશું.
8. રેકોર્ડિંગ સ્ટુડિયોની કહાણીઓ
લંડન અને લોસ એન્જલસમાં થયેલા રેકોર્ડિંગ સેશન્સની કેટલીક રસપ્રદ વાતો પણ બહાર આવી છે. કહેવાય છે કે રહેમાન જ્યારે ભારતીય વાદ્યોનો ઉપયોગ કરતા, ત્યારે ઝિમર આશ્ચર્યચકિત થઈ જતા. બીજી તરફ, ઝિમર જ્યારે તેમના કસ્ટમ-મેડ સાધનો વગાડતા, ત્યારે રહેમાન એક વિદ્યાર્થીની જેમ નોટ્સ લેતા હતા. આ બે મહાનુભાવો વચ્ચે અહંકારનો ટકરાવ નહીં, પણ જ્ઞાનનું આદાનપ્રદાન હતું. રહેમાને કહ્યું, “જ્યારે તમે વિચારો છો કે તમે બધું જાણો છો, ત્યારે તમારો વિકાસ અટકી જાય છે. હાન્સ સાથે કામ કરીને મને સમજાયું કે સંગીતનો મહાસાગર કેટલો વિશાળ છે.”
9. દર્શકો શું અપેક્ષા રાખી શકે?
આ ફિલ્મમાં ગીતો હશે, પણ તે પરંપરાગત બોલીવુડ ગીતો જેવા નહીં હોય. તે વાર્તાનો ભાગ હશે.
- યુદ્ધના દ્રશ્યો: જેમાં રૂંવાડા ઉભા કરી દે તેવું ઓર્કેસ્ટ્રા હશે.
- વનવાસ: જેમાં પ્રકૃતિના અવાજો અને વાંસળીનો સુમેળ હશે.
- હનુમાનજીની ઉડાન: જેમાં ગતિ અને શક્તિનો અહેસાસ કરાવતું સંગીત હશે. ચાહકોને અપેક્ષા છે કે આ આલ્બમ ઓસ્કાર સુધી પહોંચશે.
10. રહેમાનનો સંદેશ: આજીવન વિદ્યાર્થી રહો
Ramayana માટે AR Rahman ની આ યાત્રા દરેક ક્ષેત્રના પ્રોફેશનલ્સ માટે એક શીખ છે. તમે તમારા ક્ષેત્રમાં ગમે તેટલા સફળ હોવ, ગમે તેટલા એવોર્ડ જીત્યા હોવ, પણ શીખવાની તૈયારી હંમેશા રાખવી જોઈએ. પરિવર્તન સ્વીકારવું અને નવા વિચારોને આવકારવા એ જ સાચી પ્રગતિ છે. રહેમાન 59 વર્ષની ઉંમરે પણ પોતાની જાતને રી-ઈન્વેન્ટ (Re-invent) કરી રહ્યા છે.
મગન લુહાર CTC News ના ફાઉન્ડર અને ઓનર છે. પત્રકારત્વ ઉપરાંત તેઓ એક જાણીતા અભિનેતા (Actor) પણ છે. કલા અને મીડિયા ક્ષેત્રે બહોળો અનુભવ ધરાવતા મગનભાઈએ સામાજિક જવાબદારીની ભાવના સાથે આ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મની સ્થાપના કરી છે. તેઓ ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિકાસ અને સામાજિક મુદ્દાઓને પોતાની આગવી શૈલીમાં વાચા આપવા માટે જાણીતા છે.