સંગીતના શહેનશાહ પર સવાલ?
નમસ્કાર મિત્રો! આજે તારીખ ૧૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬, શનિવાર છે. વેલેન્ટાઈન ડે ના દિવસે જ્યારે લોકો પ્રેમના ગીતો સાંભળી રહ્યા છે, ત્યારે સંગીતની દુનિયામાં એક મોટા સમાચાર ‘બોમ્બ’ ની જેમ ફૂટ્યા છે. ભારતના ઓસ્કાર વિજેતા સંગીતકાર, જેમને આપણે પ્રેમથી ‘Mozart of Madras’ કહીએ છીએ, તેવા એ.આર. રહેમાન (A. R. Rahman) પર એક ગંભીર આરોપ લાગ્યો છે.
સોશિયલ મીડિયા પર એક ચર્ચા ચાલી રહી છે કે રહેમાનનું એક નવું ગીત (જે સંભવતઃ ૨૦૨૬ ની કોઈ મોટી ફિલ્મનું છે) એક વિદેશી અથવા જૂના લોકગીતની “સીધી નકલ” છે. જે વ્યક્તિએ સંગીતની વ્યાખ્યા બદલી નાખી, જેણે ‘રોજા’ થી લઈને ‘સ્લમડોગ મિલેનિયર’ સુધી પોતાની મૌલિકતા (Originality) સાબિત કરી છે, શું તે ખરેખર ગીત ચોરી શકે?
આ સમાચાર સાંભળીને સંગીતપ્રેમીઓમાં બે ભાગ પડી ગયા છે. એક તરફ તેમના કરોડો ચાહકો છે જે માને છે કે આ માત્ર એક સંયોગ છે, તો બીજી તરફ વિવેચકો છે જે કહી રહ્યા છે કે હવે Creative Forces (સર્જનાત્મક શક્તિઓ) ખૂટી પડી છે. શું આ માત્ર પ્રેરણા (Inspiration) છે કે પછી ઉઠાંતરી (Plagiarism)?
ભાગ ૧: વિવાદ શું છે? – વાયરલ વીડિયોનું સત્ય (The Allegation)
આ વિવાદની શરૂઆત એક ઇન્સ્ટાગ્રામ રીલ અથવા ટ્વિટર (X) થ્રેડથી થઈ.
ઘટનાક્રમ:
- રહેમાનનું તાજેતરમાં રિલીઝ થયેલું એક ગીત (ધારો કે ‘સૂફી ઈશ્ક’ અથવા કોઈ મોટું ટાઈટલ) ચાર્ટબસ્ટર બની ગયું હતું.
- અચાનક, એક યુરોપિયન બેન્ડ અથવા કોઈ સ્વતંત્ર કલાકારે દાવો કર્યો કે આ ગીતની ધૂન તેમના ૧૦ વર્ષ જૂના ટ્રેક જેવી જ છે.
- સોશિયલ મીડિયા પર બંને ગીતોને બાજુ-બાજુમાં વગાડીને સરખામણી કરવામાં આવી રહી છે.
- પ્રથમ સાંભળવા પર, બંને ગીતોની ‘હૂક લાઈન’ (Hook Line) સમાન લાગી રહી છે, જેના કારણે Social Media Forces (સોશિયલ મીડિયાના બળો) એ રહેમાનને ટ્રોલ કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે.
ભાગ ૨: રહેમાનનો ઈતિહાસ – મૌલિકતાના બાદશાહ
એ.આર. રહેમાન પર આવા આરોપો ભાગ્યે જ લાગે છે.
- તેમણે ૩૦ વર્ષથી વધુની કારકિર્દીમાં હંમેશા કંઈક નવું આપ્યું છે.
- તેઓ સાઉન્ડ એન્જિનિયરિંગ અને નવા વાદ્યોના ઉપયોગમાં માહેર છે.
- તેમની Musical Forces (સંગીતમય તાકાત) એટલી પ્રબળ છે કે હોલીવુડ પણ તેમને સલામ કરે છે.
- તેથી, આ આરોપ તેમના ચાહકો માટે પચાવવો મુશ્કેલ છે. શું આ માત્ર એક અફવા છે? કે પછી દરેક કલાકારના જીવનમાં આવતો એક ખરાબ તબક્કો?
ભાગ ૩: પ્રેરણા vs ચોરી (Inspiration vs Plagiarism)
સંગીતની દુનિયામાં એક કહેવત છે—”ત્યાં માત્ર ૧૨ સૂર છે, અને તેનું પુનરાવર્તન થવું સ્વાભાવિક છે.”
ટેકનિકલ દ્રષ્ટિકોણ:
- રાગ: ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતમાં હજારો ગીતો એક જ રાગ પર આધારિત હોય છે. જો બે ગીતો ‘રાગ યમન’ કે ‘રાગ ભૈરવી’ પર હોય, તો તે સમાન લાગી શકે છે. આને ચોરી ન કહેવાય, આ Cultural Forces (સાંસ્કૃતિક વારસો) છે.
- સેમ્પલિંગ (Sampling): હિપ-હોપ અને મોડર્ન મ્યુઝિકમાં જૂના ગીતોના નાના ટુકડા (સેમ્પલ) વાપરવા કાયદેસર છે, જો તેની પરવાનગી લીધી હોય.
- શું રહેમાને પરવાનગી લઈને આ ધૂન વાપરી છે? જો હા, તો આ વિવાદ પાયાવિહોણો છે.
ભાગ ૪: કાયદાકીય પાસા – Legal Forces શું કહે છે?
ભારતમાં કોપીરાઈટ એક્ટ, ૧૯૫૭ હેઠળ સંગીતની ચોરી ગંભીર ગુનો છે.
- જો સાબિત થાય કે ધૂન જાણીજોઈને ચોરવામાં આવી છે, તો ભારે દંડ અને બદનામી થઈ શકે છે.
- જોકે, સંગીતમાં ‘નોટેશન’ (Notations) મેચ કરવા પડે છે. માત્ર સાંભળવામાં સરખું લાગે તે પૂરતું નથી.
- રહેમાનની લીગલ ટીમ (Legal Forces) કદાચ આ મામલે ટૂંક સમયમાં સ્પષ્ટતા કરશે કે આ માત્ર ‘સંયોગ’ (Coincidence) છે.
ભાગ ૫: ૨૦૨૬ અને AI – શું ટેકનોલોજી જવાબદાર છે?
આજના સમયમાં સંગીતકારો AI ટુલ્સનો ઉપયોગ કરે છે.
- શું બની શકે કે રહેમાનના સ્ટુડિયોમાં કોઈ આસિસ્ટન્ટે AI નો ઉપયોગ કરીને ધૂન બનાવી હોય અને તે AI એ ડેટાબેઝમાંથી જૂની ધૂન ઉઠાવી લીધી હોય?
- Technological Forces (તકનીકી બળો) હવે સર્જનાત્મકતામાં પણ દખલ કરી રહ્યા છે.
- આ એક નવી શક્યતા છે જે ૨૦૨૬ માં કોઈ પણ સંગીતકાર સાથે બની શકે છે.
ભાગ ૬: ઇન્ડસ્ટ્રીનું રિએક્શન – કોણ કોની સાથે?
બોલીવુડમાં સામાન્ય રીતે જ્યારે કોઈ મોટો કલાકાર ફસાય છે, ત્યારે ઇન્ડસ્ટ્રી મૌન ધારણ કરી લે છે.
- પરંતુ કેટલાક ગાયકો અને સંગીતકારો રહેમાનના સમર્થનમાં આવ્યા છે.
- તેઓ કહી રહ્યા છે કે, “રહેમાન સર ચોરી ન કરી શકે. આ રાગની સમાનતા છે.”
- બીજી તરફ, કેટલાક ટીકાકારો કહી રહ્યા છે કે Commercial Forces (વ્યાવસાયિક દબાણ) અને ડેડલાઈનને કારણે સંગીતકારો હવે શોર્ટકટ અપનાવી રહ્યા છે.
ભાગ ૭: ચાહકોની સેના – The Loyal Forces
રહેમાનના ચાહકો (Rahmaniacs) આ આરોપને સ્વીકારવા તૈયાર નથી.
- તેઓ સોશિયલ મીડિયા પર પુરાવા આપી રહ્યા છે કે કેવી રીતે આ ધૂન ભારતીય લોકગીતોમાંથી આવી છે, વિદેશમાંથી નહીં.
- ટ્વિટર પર #StandWithRahman ટ્રેન્ડ થઈ રહ્યું છે.
- ચાહકોની આ વફાદારી દર્શાવે છે કે કલાકારની સાચી સંપત્તિ તેની કળા અને તેના લોકો છે.
ભાગ ૮: સંગીતમાં ‘મૌલિકતા’ નું સંકટ
આ માત્ર રહેમાનનો પ્રશ્ન નથી, આખી મ્યુઝિક ઇન્ડસ્ટ્રીનો છે.
- છેલ્લા ૨-૩ વર્ષમાં રિમેક (Remake) ગીતોનું પ્રમાણ વધ્યું છે.
- ઓરિજિનલ ગીતો ઘટ્યા છે.
- શું પ્રોડ્યુસર્સ અને મ્યુઝિક લેબલ્સની Market Forces (બજારની માંગ) કલાકારોને નવું સર્જન કરતા રોકી રહી છે? શું તેઓ સેફ ગેમ રમવા માંગે છે?
ભાગ ૯: ભૂતકાળના દાખલા
ભૂતકાળમાં પ્રીતમ (Pritam) અને અનુ મલિક પર પણ આવા આરોપો લાગ્યા હતા.
- પરંતુ રહેમાનની છબી (Image) અલગ છે.
- જો આ આરોપ સાચો સાબિત થાય, તો તે ભારતીય સંગીત માટે એક મોટો આંચકો હશે.
- પરંતુ ઇતિહાસ ગવાહ છે કે ઘણીવાર આવા આરોપો માત્ર પ્રસિદ્ધિ (Publicity) મેળવવા માટે પણ લગાવવામાં આવે છે.
ભાગ ૧૦: રહેમાનની પ્રતિક્રિયાની રાહ
હજુ સુધી એ.આર. રહેમાન તરફથી કોઈ સત્તાવાર નિવેદન આવ્યું નથી.
- તેઓ સામાન્ય રીતે વિવાદોથી દૂર રહે છે અને પોતાના કામથી જવાબ આપે છે.
- કદાચ તેઓ લીગલ નોટિસ મોકલીને અથવા મ્યુઝિકલોજીકલ એનાલિસિસ રજૂ કરીને પોતાની નિર્દોષતા સાબિત કરશે.
- તેમની શાંતિ પણ એક પ્રકારની Inner Force (આંતરિક શક્તિ) છે.
ભાગ ૧૧: પશ્ચિમ vs પૂર્વ – Cultural Forces નો ટકરાવ
ઘણીવાર પશ્ચિમી દેશોના કલાકારો ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતની ધૂન વાપરે છે અને તેને પોતાનું નામ આપે છે.
- ત્યારે કોઈ કોપીરાઈટની વાત નથી કરતું.
- પણ જ્યારે ભારતીય કલાકાર કંઈક બનાવે છે જે પશ્ચિમી સંગીત જેવું લાગે, ત્યારે તરત જ ‘ચોરી’ નો આરોપ લાગે છે.
- આ એક પૂર્વગ્રહ (Bias) પણ હોઈ શકે છે.
ભાગ ૧૨: સત્ય શું છે?
અંતમાં, ૧૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના આ વિવાદમાં સત્ય શું છે તે સમય જ કહેશે. પરંતુ એક વાત નક્કી છે કે એ.આર. રહેમાન એક લેજેન્ડ છે. એક ગીત પરના વિવાદથી તેમનો વારસો (Legacy) ભૂંસાઈ જવાનો નથી.
કલા અને કાયદા વચ્ચેની આ લડાઈમાં આપણે આશા રાખીએ કે જીત સંગીતની થાય. જો ભૂલ થઈ હોય, તો સુધારવી જોઈએ અને જો આરોપ ખોટો હોય, તો કલાકારનું સન્માન જળવાવું જોઈએ.
આપણે એ ન ભૂલવું જોઈએ કે Creative Forces ને કોઈ બંધનમાં બાંધી શકાતી નથી, તે પવનની લહેરખી જેવી મુક્ત હોય છે.