આજના મોંઘવારીના જમાનામાં બીમારી કહીને નથી આવતી. જ્યારે ઘરની કોઈ વ્યક્તિ હોસ્પિટલના બિછાને પડે છે, ત્યારે પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ ડગમગી જાય છે. દવાઓના ખર્ચ, ડોક્ટરની ફી અને ઓપરેશનના લાખો રૂપિયાના બિલ સામાન્ય માણસની કમર તોડી નાખે છે. આ ચિંતામાંથી મુક્તિ અપાવવા માટે ભારત સરકારે ‘પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના’ (PMJAY) અને ગુજરાત સરકારે ‘મા વાત્સલ્ય’ યોજનાના સમન્વયથી આયુષ્માન કાર્ડની ભેટ આપી છે.
પરંતુ, આજે પણ ઘણા લાભાર્થીઓના મનમાં આ કાર્ડને લઈને અનેક પ્રશ્નો છે. સૌથી મોટો અને વારંવાર પૂછાતો પ્રશ્ન એ છે: “શું આ કાર્ડથી વર્ષમાં ગમે તેટલી વખત સારવાર કરાવી શકાય? કે પછી કોઈ લિમિટ છે?”
1. મુખ્ય પ્રશ્નનો જવાબ: શું સારવારની કોઈ સંખ્યા નક્કી છે?
ઘણા લોકો માને છે કે આયુષ્માન કાર્ડનો ઉપયોગ વર્ષમાં માત્ર એક કે બે વાર જ થઈ શકે. આ માન્યતા તદ્દન ખોટી છે. ચાલો, આ ગેરસમજ દૂર કરીએ.
નિયમ શું કહે છે?
આયુષ્માન ભારત યોજના હેઠળ સારવારની સંખ્યા (Number of Treatments) પર કોઈ મર્યાદા નથી.
તમે વર્ષમાં 1 વાર બીમાર પડો કે 10 વાર, તમે દરેક વખતે કાર્ડનો ઉપયોગ કરી શકો છો. પરંતુ, અહીં એક ‘શરત’ છે.
‘વોલેટ’ સિસ્ટમ સમજો:
તમારે આ કાર્ડને એક ‘પ્રીપેડ મોબાઈલ રિચાર્જ’ અથવા ‘ડિજિટલ વોલેટ’ તરીકે જોવું જોઈએ.
- સરકાર તમારા કાર્ડમાં દર વર્ષે એક ચોક્કસ રકમ જમા કરે છે (દા.ત., ગુજરાતમાં હવે ₹10 લાખ સુધીનું કવચ ઉપલબ્ધ છે).
- ધારો કે વર્ષની શરૂઆતમાં તમારા પિતાને હાર્ટ એટેક આવ્યો અને ₹2 લાખનો ખર્ચ થયો. તો હવે તમારા કાર્ડમાં (10 – 2 = 8) ₹8 લાખ બાકી રહેશે.
- બે મહિના પછી જો માતાને ઘૂંટણનું ઓપરેશન કરાવવું પડે અને ₹1.5 લાખ ખર્ચ થાય, તો બાકીના બેલેન્સમાંથી તે કપાઈ જશે.
- જ્યાં સુધી તમારા કાર્ડમાં ‘બેલેન્સ’ છે, ત્યાં સુધી તમે ગમે તેટલી વખત હોસ્પિટલમાં દાખલ થઈ શકો છો.
ટૂંકમાં: લિમિટ ‘વારંવાર’ સારવાર લેવા પર નથી, પરંતુ કુલ ખર્ચની રકમ પર છે.
2. ગુજરાતમાં કવરેજ: ₹5 લાખ નહીં, હવે ₹10 લાખ!
શરૂઆતમાં કેન્દ્ર સરકારની PMJAY યોજના હેઠળ પ્રતિ વર્ષ, પ્રતિ પરિવાર ₹5 લાખની મર્યાદા હતી. પરંતુ ગુજરાત સરકારે રાજ્યના નાગરિકોના હિતમાં એક મોટો નિર્ણય લઈને આ મર્યાદા વધારી દીધી છે.
વર્તમાન સ્થિતિ (2026 મુજબ):
ગુજરાતમાં PMJAY-MA (મા અમૃતમ) કાર્ડ ધારકોને હવે વાર્ષિક ₹10 લાખ સુધીનું સ્વાસ્થ્ય વીમા કવચ મળે છે. આનો અર્થ એ થયો કે ગંભીર બીમારીઓ જેવી કે કેન્સર, કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ, હાર્ટ સર્જરી કે બ્રેઈન સર્જરી માટે હવે તમારે પૈસા ખૂટી જવાની ચિંતા કરવાની જરૂર નથી.
3. ‘ફેમિલી ફ્લોટર’ નો નિયમ: આખા પરિવાર માટે એક જ તિજોરી
આયુષ્માન કાર્ડનો સૌથી સારો નિયમ છે ‘ફેમિલી ફ્લોટર’ (Family Floater). આ શબ્દ થોડો અઘરો લાગશે, પણ તેનો અર્થ બહુ સરળ છે.
આ કેવી રીતે કામ કરે છે?
- આ ₹10 લાખની રકમ કોઈ એક વ્યક્તિ માટે નથી, પણ આખા પરિવાર માટે છે જેનું નામ રેશન કાર્ડમાં અથવા આયુષ્માન લિસ્ટમાં છે.
- પરિવારના કોઈપણ સભ્ય (પિતા, માતા, પત્ની, બાળકો) જરૂરિયાત મુજબ આ રકમ વાપરી શકે છે.
- ઉદાહરણ: જો એક વર્ષમાં પિતાની સારવાર પાછળ જ પૂરેપૂરા ₹10 લાખ વપરાઈ જાય, તો તે વર્ષ માટે બાકીના સભ્યો માટે બેલેન્સ શૂન્ય થઈ જશે. પરંતુ આવું ભાગ્યે જ બને છે.
- ફાયદો: પરિવારમાં કોઈ એક વ્યક્તિ બીમાર પડે તો તેને પૂરેપૂરી રકમ મળી શકે છે. દરેક માટે અલગ-અલગ લિમિટ નથી હોતી.
પરિવારના સભ્યોની મર્યાદા:
પહેલા એવો નિયમ હતો કે માત્ર 5 સભ્યોને જ લાભ મળે. પરંતુ હવે તે નિયમ રદ કરવામાં આવ્યો છે. હવે તમારા પરિવારમાં 10 સભ્યો હોય તો પણ દરેક સભ્યને કવરેજ મળે છે. ઉંમરની પણ કોઈ બાધ નથી – નવજાત શિશુથી લઈને 100 વર્ષના વૃદ્ધ સુધી બધા આવરી લેવાય છે.
4. કઈ સારવાર મળે અને કઈ ન મળે? (Inclusion vs Exclusion)
આ મુદ્દો સમજવો ખૂબ જરૂરી છે કારણ કે મોટાભાગના ઝઘડા હોસ્પિટલમાં આ બાબતે જ થાય છે.
શું કવર થાય છે? (Inclusions)
આ યોજનામાં લગભગ 2700 થી વધુ પ્રકારની બીમારીઓ અને પ્રોસિજર આવરી લેવામાં આવ્યા છે. જેમાં મુખ્યત્વે નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
- મોટી સર્જરી: બાયપાસ સર્જરી, એન્જીયોપ્લાસ્ટી, જોઈન્ટ રિપ્લેસમેન્ટ (ઢીંચણ/થાપાના ઓપરેશન).
- ગંભીર રોગો: કેન્સરની સારવાર (કીમોથેરાપી, રેડિયોથેરાપી, સર્જરી), કિડની ડાયાલિસિસ.
- માતા અને બાળક: પ્રસૂતિ (ડિલિવરી), સિઝેરિયન સેક્શન, નવજાત બાળકની સારવાર.
- જનરલ સર્જરી: પથરી, હરસ-મસા, ભગંદર, એપેન્ડિક્સ.
- ડે-કેર ટ્રીટમેન્ટ: એવી સારવાર જેમાં 24 કલાક દાખલ રહેવાની જરૂર નથી હોતી (જેમ કે ડાયાલિસિસ, કીમોથેરાપી, આંખના મોતિયાનું ઓપરેશન).
- કોવિડ-19: કોરોના જેવી મહામારીની સારવાર પણ માન્ય હોસ્પિટલોમાં મફત છે.
શું કવર નથી થતું? (Exclusions)
આયુષ્માન કાર્ડ કોઈ ‘જાદુઈ કાર્ડ’ નથી કે જેનાથી દવાખાનાનું દરેક બિલ માફ થઈ જાય. નીચેની બાબતોમાં કાર્ડ કામ નહીં લાગે:
- OPD (બહારના દર્દી): જો તમે માત્ર તાવ, શરદી, ખાંસી બતાવવા ડોક્ટર પાસે જાઓ અને દવા લઈને ઘરે પાછા આવો, તો તેનો ખર્ચ નહીં મળે. કાર્ડ વાપરવા માટે હોસ્પિટલમાં દાખલ (Admit) થવું ફરજિયાત છે (ડે-કેર પ્રોસિજર સિવાય).
- કોસ્મેટિક સર્જરી: પ્લાસ્ટિક સર્જરી કે સુંદર દેખાવવા માટે કરાતી સારવાર.
- નશા મુક્તિ: દારૂ કે ડ્રગ્સ છોડાવવાની સારવાર.
- બિનજરૂરી દાખલ થવું: જો ડોક્ટરને લાગે કે તમને દાખલ થવાની જરૂર નથી પણ તમે માત્ર કાર્ડ છે એટલે દાખલ થાઓ, તો ક્લેમ રિજેક્ટ થઈ શકે છે.
- વિટામીન અને ટોનિક: જે સારવારનો ભાગ ન હોય તેવી વધારાની દવાઓ.
5. સારવાર દરમિયાન ખિસ્સામાંથી એક રૂપિયો પણ આપવો પડે?
સરકારનો નિયમ સ્પષ્ટ છે: Cashless અને Paperless (રોકડ રહિત અને કાગળ રહિત).
જ્યારે તમે આયુષ્માન કાર્ડ હેઠળ સારવાર લો છો, ત્યારે તમારે:
- એડમિશન ફી ભરવાની નથી.
- દવાનો ખર્ચ આપવાનો નથી.
- ડોક્ટરની ફી આપવાની નથી.
- ઓપરેશન ચાર્જ આપવાનો નથી.
- અરે! હોસ્પિટલના ભોજનનો ખર્ચ પણ આ યોજનામાં સામેલ છે.
પ્રી અને પોસ્ટ હોસ્પિટલાઇઝેશન (દાખલ થતા પહેલા અને પછીનો ખર્ચ):
આ યોજનાની સૌથી સુંદર વાત આ છે જે ઘણા લોકો જાણતા નથી:
- દાખલ થયાના 3 દિવસ પહેલા: તમે નિદાન માટે જે રિપોર્ટ કરાવ્યા હોય કે દવા લીધી હોય, તેનો ખર્ચ મળે છે.
- રજા લીધાના 15 દિવસ સુધી: હોસ્પિટલમાંથી ઘરે આવ્યા બાદ 15 દિવસ સુધીની દવાઓ હોસ્પિટલે તમને મફતમાં આપવી પડે છે.
જો કોઈ હોસ્પિટલ તમારી પાસે ‘ડિપોઝિટ’ માંગે અથવા દવા બહારથી લાવવાનું કહે, તો તમે 14555 હેલ્પલાઇન પર ફરિયાદ કરી શકો છો.
6. ક્યાં સારવાર કરાવી શકાય? (હોસ્પિટલનું લિસ્ટ)
આ કાર્ડ માત્ર સરકારી હોસ્પિટલ પૂરતું સીમિત નથી.
- સરકારી હોસ્પિટલો: સિવિલ હોસ્પિટલ, CHC, PHC.
- ખાનગી (પ્રાઈવેટ) હોસ્પિટલો: જે હોસ્પિટલો સરકાર સાથે જોડાયેલી (Empaneled) છે.
મહત્વનો મુદ્દો (Portability):
આયુષ્માન કાર્ડ ‘નેશનલ પોર્ટેબિલિટી’ ધરાવે છે. એટલે કે, જો તમે ગુજરાતના વતની છો અને તમારી પાસે ગુજરાતનું કાર્ડ છે, તો પણ તમે મુંબઈ (મહારાષ્ટ્ર), દિલ્હી કે બેંગ્લોરની કોઈપણ માન્ય હોસ્પિટલમાં સારવાર કરાવી શકો છો. બીમારી કહીને નથી આવતી, કદાચ પ્રવાસ દરમિયાન જરૂર પડે તો આ કાર્ડ આખા ભારતમાં ચાલે છે.
7. હોસ્પિટલમાં સારવાર લેવાની પ્રક્રિયા (સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ ગાઈડ)
ઘણીવાર કાર્ડ હોવા છતાં જાણકારીના અભાવે લોકો ધક્કા ખાય છે. સાચી પ્રક્રિયા આ મુજબ છે:
સ્ટેપ 1: હોસ્પિટલની પસંદગી
તમારે જે હોસ્પિટલમાં જવું છે તે આયુષ્માન યોજનામાં જોડાયેલી છે કે નહીં તે તપાસો. હોસ્પિટલના રિસેપ્શન પર ‘PMJAY’ નું બોર્ડ હશે.
સ્ટેપ 2: ‘આરોગ્ય મિત્ર’નો સંપર્ક
દરેક માન્ય હોસ્પિટલમાં એક વિશેષ ડેસ્ક હોય છે જ્યાં ‘આરોગ્ય મિત્ર’ બેઠેલા હોય છે. તમારે સીધા ડોક્ટર પાસે જવાને બદલે પહેલા ત્યાં જઈને તમારું આયુષ્માન કાર્ડ અને આધાર કાર્ડ બતાવવું.
સ્ટેપ 3: વેરિફિકેશન અને બેલેન્સ ચેક
આરોગ્ય મિત્ર તમારું કાર્ડ સ્કેન કરશે અને ચેક કરશે કે તમારા ખાતામાં બેલેન્સ છે કે નહીં. ત્યારબાદ તે ‘હોસ્પિટલાઇઝેશન’ માટેની વિનંતી ઓનલાઈન મૂકશે.
સ્ટેપ 4: સારવાર અને રજા
એકવાર મંજૂરી મળી જાય એટલે તમારી મફત સારવાર શરૂ થશે. ડિસ્ચાર્જ સમયે તમારે કોઈ બિલ ચૂકવવાનું નથી, માત્ર સહી કરવાની રહેશે.
8. નવું કાર્ડ કઢાવવું હોય તો? (પાત્રતા અને પ્રક્રિયા)
જો તમારી પાસે હજુ સુધી કાર્ડ નથી, તો તમે નીચે મુજબ ચેક કરી શકો છો:
પાત્રતા (Eligibility):
- SECC 2011 ના ડેટા મુજબ ગરીબ અને વંચિત પરિવારો.
- રેશન કાર્ડ (NFSA) ધરાવતા પરિવારો.
- આશા વર્કર્સ, આંગણવાડી વર્કર્સ.
- પીએમ જનમન યોજના હેઠળ આવતા આદિવાસી પરિવારો.
- હવે 70 વર્ષથી વધુ ઉંમરના તમામ વરિષ્ઠ નાગરિકો (આવક મર્યાદા વગર) પણ આ યોજનામાં આવરી લેવાયા છે (તાજેતરના 2024-25 ના સુધારા મુજબ).
કાર્ડ કઢાવવાની રીત:
તમે તમારી નજીકની ગ્રામ પંચાયત, નગરપાલિકા કચેરી અથવા કોમન સર્વિસ સેન્ટર (CSC) પર જઈને રેશન કાર્ડ અને આધાર કાર્ડ આપીને કાર્ડ કઢાવી શકો છો. હવે ‘Ayushman App’ દ્વારા ઘરે બેઠા પણ કાર્ડ ડાઉનલોડ કરી શકાય છે.
9. ગેરમાન્યતાઓ અને સત્ય (Myths vs Facts)
| ગેરમાન્યતા (ખોટું) | સત્ય (સાચું) |
| કાર્ડ હોય એટલે ગમે ત્યારે દાખલ થઈ જવાય. | ના, ડોક્ટરને લાગે કે દાખલ થવું જરૂરી છે તો જ લાભ મળે. |
| સારવારના પૈસા દર્દીના બેંક ખાતામાં આવે છે. | ના, પૈસા સીધા હોસ્પિટલના ખાતામાં સરકાર જમા કરે છે (Cashless). |
| ઓપરેશન પછીની દવાઓના પૈસા આપણે ખર્ચવા પડે. | ના, ડિસ્ચાર્જ પછીના 15 દિવસની દવા હોસ્પિટલે આપવી પડે છે. |
| માત્ર સરકારી દવાખાનામાં જ ચાલે. | ના, હજારો પ્રાઈવેટ હોસ્પિટલોમાં પણ આ કાર્ડ ચાલે છે. |
| કાર્ડ રિન્યુ કરાવવા પૈસા ભરવા પડે. | ના, આ કાર્ડ ઓટો-રિન્યુ થાય છે. દર વર્ષે નવું બેલેન્સ જાતે જ આવી જાય છે. |
10. નિષ્કર્ષ: આ કાર્ડ માત્ર પ્લાસ્ટિકનો ટુકડો નથી…
મિત્રો, આયુષ્માન કાર્ડ એ માત્ર એક સરકારી કાગળ કે પ્લાસ્ટિકનો ટુકડો નથી, પણ ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના પરિવાર માટે સંકટ સમયની લાકડી છે. વર્ષમાં ગમે તેટલી વખત સારવાર લેવાની છૂટ છે, શરત માત્ર એટલી કે તમારા ₹10 લાખના વોલેટમાં બેલેન્સ હોવું જોઈએ.
જો તમારી પાસે આ કાર્ડ છે, તો તેને સાચવીને રાખજો. અને જો નથી, તો આજે જ પાત્રતા તપાસીને કઢાવી લો. કોને ખબર, કઈ ઘડીએ આ કાર્ડ તમારા પરિવારની કોઈ વ્યક્તિનો જીવ બચાવી લે અથવા તમને મોટા દેવામાંથી ઉગારી લે.
યાદ રાખો:
“પહેલું સુખ તે જાતે નર્યા, પણ જો બીમાર પડો તો આયુષ્માન કાર્ડ સાથે રાખ્યા.”
સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે જાગૃત રહો, સુરક્ષિત રહો.