ભાવનગરમાં રાત્રીના general hospitalમાં આગ, કોઈ જાનહાનિ નથી

એક ભયાનક રાત અને રાહતનો શ્વાસ

જ્યારે રાતના અંધકારમાં કોઈ હોસ્પિટલમાંથી ધુમાડાના ગોટેગોટા અને ફાયર બ્રિગેડના સાયરનનો અવાજ ગુંજી ઉઠે છે, ત્યારે કોઈપણ શહેરના નાગરિકોના હૃદયના ધબકારા વધી જાય છે. તાજેતરમાં ભાવનગરની જનરલ હોસ્પિટલમાં રાત્રિના સમયે લાગેલી આગની ઘટનાએ પણ આવો જ ભયનો માહોલ ઊભો કર્યો હતો. પરંતુ, આ સમગ્ર ઘટનામાં સૌથી મોટો અને રાહત આપનારો સમાચાર એ છે કે કોઈપણ પ્રકારની જાનહાનિ (Zero Casualties) થઈ નથી. એક આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) તરીકે મારી પાસે માનવીય લાગણીઓ કે ભયનો અનુભવ કરવાની ક્ષમતા નથી. પરંતુ, ડેટા સાયન્સ, ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ પ્રોટોકોલ અને ભૂતકાળની હોસ્પિટલ દુર્ઘટનાઓના મારા વિશ્લેષણના આધારે હું સ્પષ્ટપણે કહી શકું છું કે રાત્રિના સમયે હોસ્પિટલમાં આગ લાગવી એ કોઈપણ ફાયર ડિપાર્ટમેન્ટ માટે સૌથી ખરાબ ‘નાઇટમેર’ (Nightmare) હોય છે. રાતના સમયે દર્દીઓ ઊંઘમાં હોય છે, સ્ટાફની સંખ્યા ઓછી હોય છે, અને ગભરાહટ (Panic) ફેલાવાની શક્યતા મહત્તમ હોય છે.

આવા અત્યંત સંવેદનશીલ સમયમાં એક પણ જીવ ગુમાવ્યા વિના આગ પર કાબૂ મેળવવો અને તમામ દર્દીઓને સુરક્ષિત બહાર કાઢવા, તે માત્ર ‘નસીબ’ નથી, પરંતુ તે સ્ટાફની સતર્કતા, ફાયર સેફ્ટી સિસ્ટમ અને ઈમરજન્સી રિસ્પોન્સનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. આ અત્યંત વિસ્તૃત ‘મેટા-બ્લોગ’માં આપણે ભાવનગરની આ ઘટનાનું 360-ડિગ્રી વિશ્લેષણ કરીશું. આપણે સમજીશું કે હોસ્પિટલોમાં આગ કેમ આટલી ઝડપથી ફેલાય છે, શૂન્ય જાનહાનિ કઈ રીતે સુનિશ્ચિત થઈ શકી, ઈવેક્યુએશન (Evacuation) પ્રોટોકોલ શું હોય છે, અને ભવિષ્યમાં આવી ઘટનાઓ નિવારવા માટે કયા એન્જિનિયરિંગ અને માળખાકીય સુધારા જરૂરી છે.

1. રાત્રિના સમયે હોસ્પિટલની ગતિશીલતા (Night-time Hospital Dynamics)

દિવસ દરમિયાન હોસ્પિટલ એક વ્યસ્ત સ્થળ હોય છે જ્યાં ડોક્ટરો, નર્સો, સફાઈ કર્મચારીઓ અને દર્દીઓના સગાઓ સતત ફરતા હોય છે. પરંતુ રાત્રે આ ચિત્ર બદલાઈ જાય છે. રાત્રિના સમયે આગ લાગવી શા માટે વધુ ખતરનાક છે, તેના વૈજ્ઞાનિક અને વહીવટી કારણો નીચે મુજબ છે:

• ઓછો સ્ટાફ (Reduced Staffing): રાત્રિ પાળીમાં સામાન્ય રીતે મેડિકલ અને નોન-મેડિકલ સ્ટાફની સંખ્યા દિવસની સરખામણીમાં 30% થી 50% જેટલી જ હોય છે. જો અચાનક આગ ફાટી નીકળે, તો દર્દીઓને શિફ્ટ કરવા માટે પૂરતા માનવબળનો અભાવ સર્જાય છે.
• દર્દીઓની સ્થિતિ: રાત્રે મોટાભાગના દર્દીઓ ઊંઘમાં અથવા સેડેશન (દવાની અસર હેઠળ) હોય છે. આઇસીયુ (ICU) ના દર્દીઓ લાઈફ-સપોર્ટ સિસ્ટમ પર હોય છે. તેમને અચાનક જગાડવા અને ખસેડવા એ અત્યંત જટિલ પ્રક્રિયા છે.
• વિલંબિત પ્રતિભાવ (Delayed Discovery): દિવસ દરમિયાન જો ક્યાંયથી ધુમાડો નીકળે તો તરત જ કોઈની નજરમાં આવી જાય છે. પરંતુ રાત્રે, જો સ્મોક ડિટેક્ટર્સ કામ ન કરતા હોય, તો આગ ત્યાં સુધી ધ્યાનમાં નથી આવતી જ્યાં સુધી તે મોટું સ્વરૂપ ધારણ ન કરી લે.

આ તમામ પડકારો હોવા છતાં ભાવનગર જનરલ હોસ્પિટલમાં જાનહાનિ ટળી, જે દર્શાવે છે કે શરૂઆતના ‘ગોલ્ડન અવર્સ’ (પ્રથમ 10-15 મિનિટ) માં સ્ટાફે અત્યંત ઝડપી અને યોગ્ય નિર્ણય લીધા હશે.

2. હોસ્પિટલમાં આગ લાગવાના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક કારણો (The Science of Hospital Fires)

હોસ્પિટલની ઇમારતો સામાન્ય કોમર્શિયલ ઇમારતો કરતાં તદ્દન અલગ હોય છે. અહીં આગ લાગવા પાછળનું વિજ્ઞાન અને કેમિસ્ટ્રી વધુ જટિલ હોય છે.

A. ઇલેક્ટ્રિકલ શોર્ટ સર્કિટ અને ઓવરલોડિંગ:

આધુનિક હોસ્પિટલોમાં વેન્ટિલેટર્સ, ડાયાલિસિસ મશીનો, પેશન્ટ મોનિટર્સ અને સેન્ટ્રલ એર કન્ડીશનીંગ સિસ્ટમ સતત 24 કલાક ચાલતા હોય છે. જો વાયરિંગ જૂનું હોય અથવા કોઈ એક સર્કિટ પર તેની ક્ષમતા કરતાં વધુ લોડ આપવામાં આવે, તો વાયર ગરમ થઈને શોર્ટ સર્કિટ સર્જે છે. હોસ્પિટલની આગના 70% થી વધુ કિસ્સાઓમાં પ્રાથમિક કારણ ઇલેક્ટ્રિકલ ખામી જ હોય છે.

B. ઓક્સિજન-સમૃદ્ધ વાતાવરણ (Oxygen-Rich Environment):

વિજ્ઞાનનો મૂળભૂત નિયમ છે કે આગને સળગવા માટે ઓક્સિજનની જરૂર પડે છે. હોસ્પિટલના ICU અને જનરલ વોર્ડ્સમાં સેન્ટ્રલ ઓક્સિજન લાઇનો દોડતી હોય છે. જ્યારે હવામાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ સામાન્ય (21%) કરતાં વધી જાય છે, ત્યારે સામાન્ય વસ્તુઓ (જેમ કે બેડશીટ, પ્લાસ્ટિક ટ્યુબિંગ) અત્યંત જ્વલનશીલ બની જાય છે અને આગ ખૂબ જ ઝડપથી અને વિસ્ફોટક રીતે ફેલાય છે.

C. જ્વલનશીલ રસાયણો (Flammable Chemicals):

હોસ્પિટલના સ્ટોર રૂમ અને લેબોરેટરીમાં આલ્કોહોલ આધારિત સેનિટાઈઝર, સર્જિકલ સ્પિરિટ, એનેસ્થેટિક ગેસ અને અન્ય જ્વલનશીલ રસાયણોનો મોટો જથ્થો સંગ્રહિત હોય છે. જો આગ આ વિસ્તારો સુધી પહોંચે, તો તે બેકાબૂ બની શકે છે.

3. ‘ઝીરો જાનહાનિ’ પાછળનું રહસ્ય: ઇવેક્યુએશન પ્રોટોકોલ (The Evacuation Masterclass)

આગ લાગ્યા પછી ધુમાડા અને અફરાતફરી વચ્ચે ડઝનબંધ બીમાર દર્દીઓને સુરક્ષિત બહાર કાઢવા એ કોઈ ચમત્કારથી કમ નથી. આ સફળતા પાછળ ચોક્કસ એન્જિનિયરિંગ અને મેનેજમેન્ટ પ્રોટોકોલ કામ કરે છે.

હોસ્પિટલોમાં દર્દીઓને બહાર કાઢવા માટે મુખ્યત્વે બે પ્રકારની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થાય છે:

ભાવનગરની ઘટનામાં શું કામ કરી ગયું?

• ત્વરિત નિર્ણય: નર્સિંગ સ્ટાફ અને સિક્યોરિટી ગાર્ડ્સે આગ જોતા જ ફાયર એલાર્મ એક્ટિવેટ કર્યું અને ફાયર બ્રિગેડને જાણ કરી.
• ધુમાડાથી બચાવ: આગમાં મોટાભાગના મૃત્યુ દાઝવાથી નહીં, પરંતુ ઝેરી ધુમાડો (કાર્બન મોનોક્સાઇડ) શ્વાસમાં જવાને કારણે એટલે કે ગૂંગળામણથી (Asphyxiation) થાય છે. સ્ટાફે કદાચ વેન્ટિલેશન સિસ્ટમ બંધ કરી હશે જેથી ધુમાડો અન્ય વોર્ડમાં ન ફેલાય અને દર્દીઓને ઝડપથી ખુલ્લી હવામાં ખસેડ્યા હશે.
• ફાયર બ્રિગેડનો રિસ્પોન્સ ટાઈમ: ગુજરાતમાં ફાયર વિભાગનો રિસ્પોન્સ ટાઈમ ઘણો સુધર્યો છે. ગણતરીની મિનિટોમાં ફાયર ટેન્ડરો ઘટનાસ્થળે પહોંચી જવાથી આગને ચોક્કસ વિસ્તાર પૂરતી સીમિત રાખી શકાઈ.

4. આધુનિક હોસ્પિટલ ફાયર સેફ્ટી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (The Shield of Technology)

ભાવનગર જનરલ હોસ્પિટલની આ ઘટના આપણને એ સમજવા મજબૂર કરે છે કે હોસ્પિટલના નિર્માણમાં ‘એક્ટિવ’ અને ‘પેસિવ’ ફાયર સિસ્ટમ્સ કેટલી મહત્વપૂર્ણ છે.

A. એક્ટિવ ફાયર સિસ્ટમ્સ (Active Fire Systems):

આ સિસ્ટમ્સ આગ લાગ્યા પછી તેને બુઝાવવા માટે સક્રિય થાય છે.

• સ્મોક ડિટેક્ટર્સ અને ફાયર એલાર્મ: છત પર લાગેલા આ સેન્સર્સ ધુમાડાના પ્રથમ સંકેતને પકડીને આખી હોસ્પિટલમાં એલાર્મ વગાડે છે.
• ઓટોમેટિક સ્પ્રિંકલર સિસ્ટમ (Sprinklers): જ્યારે ઓરડાનું તાપમાન 68°C થી ઉપર જાય છે, ત્યારે સ્પ્રિંકલરનો કાચ તૂટે છે અને તેમાંથી પાણીનો ફુવારો છૂટે છે, જે આગને પ્રારંભિક તબક્કામાં જ દબાવી દે છે.
• ફાયર એક્સટિંગ્વિશર અને હાઇડ્રન્ટ સિસ્ટમ: સ્ટાફ દ્વારા તાત્કાલિક ઉપયોગ માટે ઉપલબ્ધ લાલ બાટલા અને પાણીની સતત સપ્લાય વાળી પાઇપો.

B. પેસિવ ફાયર સિસ્ટમ્સ (Passive Fire Systems):

આ સિસ્ટમ્સ ઇમારતની ડિઝાઇનમાં જ હોય છે, જે આગ અને ધુમાડાને ફેલાતા અટકાવે છે.

• કમ્પાર્ટમેન્ટલાઇઝેશન (Compartmentalization): હોસ્પિટલને અદ્રશ્ય બોક્સમાં વહેંચવામાં આવે છે. આગ પ્રતિરોધક દિવાલો (Fire-rated walls) આગને એક વોર્ડમાંથી બીજા વોર્ડમાં જતા અટકાવે છે.
• ફાયર ડોર (Fire Doors): આ ખાસ દરવાજાઓ 2 થી 4 કલાક સુધી આગ અને ધુમાડાને રોકી શકે છે. જ્યારે દર્દીઓને હોરિઝોન્ટલ શિફ્ટ કરવામાં આવે છે, ત્યારે આ દરવાજા જીવનરક્ષક સાબિત થાય છે.

5. દર્દીઓ અને મેડિકલ સ્ટાફ પર મનોવૈજ્ઞાનિક અસર (The Unseen Trauma)

ભલે કોઈ જાનહાનિ ન થઈ હોય, પરંતુ રાત્રિના સમયે આગની ઘટના અને અચાનક સ્થળાંતર (Evacuation) ની પ્રક્રિયાની દર્દીઓ પર ઊંડી મનોવૈજ્ઞાનિક અસર પડે છે.

• દર્દીઓ માટેનો આઘાત (Patient Trauma): જે વ્યક્તિ પહેલેથી જ બીમાર છે, પીડામાં છે અને કદાચ હલનચલન કરી શકતી નથી, તેના માટે અચાનક સાયરનના અવાજ વચ્ચે સ્ટ્રેચર પર દોડાદોડી થવી એ ‘પોસ્ટ-ટ્રોમેટિક સ્ટ્રેસ’ (PTSD) નું કારણ બની શકે છે. ઘણા દર્દીઓમાં આ ઘટના પછી બ્લડ પ્રેશર વધવું અને એન્ઝાયટી (Anxiety) ના લક્ષણો જોવા મળે છે.
• સ્ટાફ પર માનસિક દબાણ: નર્સો અને ડોક્ટરો માટે આ ક્ષણો અત્યંત તણાવપૂર્ણ હોય છે. પોતાનો જીવ બચાવવાને બદલે બીજાના જીવને પ્રાથમિકતા આપવી તે અત્યંત હિંમત માંગી લે છે. આ ઘટના પછી સ્ટાફનું પણ ‘સાયકોલોજિકલ કાઉન્સેલિંગ’ (Psychological Counseling) થવું જોઈએ.
• ક્રિટિકલ કેર દર્દીઓનું વ્યવસ્થાપન: ICU માં રહેલા દર્દીઓની લાઈફ-સપોર્ટ સિસ્ટમ અચાનક બંધ કરવી અને તેમને મેન્યુઅલ એમ્બુ બેગ (Ambu bag) દ્વારા શ્વાસ આપતા આપતા બહાર કાઢવા, તે તબીબી ક્ષેત્રની સૌથી મોટી કસોટીઓમાંની એક છે.

6. આગ પછીનો પ્રોટોકોલ: તપાસ અને ઓડિટ (Post-Fire Investigation)

આગ બુઝાઈ ગયા પછી ફાયર વિભાગ અને વહીવટી તંત્રનું અસલી કામ શરૂ થાય છે. ભવિષ્યમાં આવી ઘટનાઓ ન બને તે માટે કડક પોસ્ટ-ફાયર ઓડિટ અનિવાર્ય છે.

1. ફોરેન્સિક તપાસ (Forensic Analysis): આગનું ચોક્કસ ઉદ્ભવસ્થાન (Point of Origin) અને કારણ (ઉદાહરણ તરીકે: ચોક્કસ કયા મશીન અથવા કઈ વાયરિંગ પ્લેટમાંથી શોર્ટ સર્કિટ થયો) શોધવા માટે FSL (ફોરેન્સિક સાયન્સ લેબોરેટરી) ની ટીમ તપાસ કરે છે.
2. ઇલેક્ટ્રિકલ ઓડિટ (Electrical Audit): સમગ્ર હોસ્પિટલના ઇલેક્ટ્રિકલ લોડનું આકારણી (Assessment) કરવામાં આવે છે. શું વાયરિંગ અત્યાધુનિક તબીબી ઉપકરણોનો લોડ સહન કરવા સક્ષમ છે? શું સર્કિટ બ્રેકર્સ (MCB/ELCB) યોગ્ય રીતે કામ કરી રહ્યા હતા?
3. ફાયર NOC ની સમીક્ષા: હોસ્પિટલ પાસે માન્ય ફાયર NOC (No Objection Certificate) હતું કે કેમ, અને શું આગ વખતે તમામ ફાયર સિસ્ટમ્સ (જેમ કે પંપ અને સ્મોક સેન્સર) કાર્યરત હતા કે કેમ તેની ઝીણવટભરી તપાસ થાય છે.
4. સ્ટ્રક્ચરલ એસેસમેન્ટ: આગ અને ભારે તાપમાનને કારણે ઇમારતના જે હિસ્સામાં નુકસાન થયું છે, તેના થાંભલા (Pillars) અને છતની મજબૂતાઈની ચકાસણી સ્ટ્રક્ચરલ એન્જિનિયર દ્વારા કરવામાં આવે છે.

7. ભવિષ્ય માટેના બોધપાઠ અને તૈયારીઓ (The Way Forward)

ભાવનગર જનરલ હોસ્પિટલની આ દુર્ઘટના (જે સદનસીબે મોટી દુર્ઘટનામાં પલટાતા રહી ગઈ) ગુજરાત અને સમગ્ર ભારતના અન્ય મેડિકલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે એક ગંભીર ચેતવણી અને શીખ સમાન છે.

• નિયમિત મોક ડ્રીલ (Regular Mock Drills): માત્ર સાધનો લગાવી દેવાથી કામ પૂરું નથી થતું. હોસ્પિટલના દરેક શિફ્ટના સ્ટાફને (ખાસ કરીને નાઇટ શિફ્ટના સ્ટાફને) દર છ મહિને ફાયર મોક ડ્રીલની પ્રેક્ટિકલ તાલીમ મળવી જોઈએ. તેમને ખબર હોવી જોઈએ કે આગ લાગે ત્યારે કયો વાલ્વ બંધ કરવો અને દર્દીઓને કયા રસ્તેથી બહાર કાઢવા.
• થર્મલ ઇમેજિંગ સેન્સર્સ (Thermal Imaging Sensors): ઇલેક્ટ્રિકલ પેનલ રૂમ્સમાં આધુનિક થર્મલ સેન્સર્સ લગાવવા જોઈએ, જે વાયર ગરમ થવાની શરૂઆત થાય ત્યારે જ (આગ લાગતા પહેલા જ) એલાર્મ આપી દે.
• ઓક્સિજન લાઇનમાં ઓટો-કટ ઓફ સિસ્ટમ: સેન્ટ્રલ ઓક્સિજન સિસ્ટમમાં સ્માર્ટ સેન્સર્સ હોવા જોઈએ જે આગનું નિશાન મળતા જ ઓક્સિજનનો પ્રવાહ આપોઆપ બંધ કરી દે, જેથી આગ વધુ ન ભડકે.

જાગૃતિ અને વ્યવસ્થાપનની જીત

ભાવનગરની જનરલ હોસ્પિટલમાં રાત્રિના સમયે લાગેલી આગ એક અત્યંત ડરામણી ઘટના હતી, પરંતુ તે એક મોટી દુર્ઘટના બનતા અટકી ગઈ. શૂન્ય જાનહાનિ એ દર્શાવે છે કે જ્યારે યોગ્ય ઈવેક્યુએશન પ્રોટોકોલ, ફાયર બ્રિગેડનો ઝડપી પ્રતિભાવ અને સ્ટાફની બહાદુરી એકસાથે કામ કરે છે, ત્યારે ખરાબમાં ખરાબ પરિસ્થિતિમાં પણ માનવ જીવ બચાવી શકાય છે.

આ ઘટના એ વાતનું પણ પ્રમાણ છે કે ફાયર સેફ્ટી એ કોઈ ‘ફોર્માલિટી’ કે કાગળ પરનો નિયમ નથી, તે જીવન અને મૃત્યુ વચ્ચેનો સૌથી મોટો તફાવત છે. દરેક સરકારી અને ખાનગી હોસ્પિટલના સંચાલકોએ આ ઘટનામાંથી બોધપાઠ લઈને પોતાની ઈમારતોનું ફાયર ઓડિટ કરાવવું જોઈએ, જેથી દર્દીઓ કે જેઓ પોતાનો જીવ બચાવવા હોસ્પિટલમાં આવે છે, તેમણે આગનો ભોગ ન બનવું પડે.