રોજગાર અને નિકાસ પર ફોકસ કરતું બજેટ: શું આ નવું બજેટ મોંઘવારીથી લઈ બેરોજગારી સુધીના પડકારોનો કાયમી ઉકેલ લાવશે?

જ્યારે પણ દેશના નાણામંત્રી સંસદ ભવનમાં બજેટ રજૂ કરવા માટે ઊભા થાય છે, ત્યારે ૧૪૦ કરોડ ભારતીયોની નજર તેમના હાથમાં રહેલી ‘બહી-ખાતા’ (ટેબ્લેટ) પર ટકેલી હોય છે. ગૃહિણીઓ રસોડાના બજેટની ચિંતા કરે છે, નોકરિયાત વર્ગ ટેક્સમાં રાહત શોધે છે, ઉદ્યોગપતિઓ રોકાણની તકો જુએ છે, પરંતુ દેશનો સૌથી મોટો વર્ગ – યુવા વર્ગ – માત્ર એક જ શબ્દ સાંભળવા માટે આતુર હોય છે, અને તે છે ‘રોજગાર’.

વર્ષ ૨૦૨૬ના સંદર્ભમાં વાત કરીએ તો, ભારતીય અર્થતંત્ર એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક પર ઊભું છે. વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનવાની દિશામાં આગળ વધી રહેલા ભારત માટે આ નવું બજેટ માત્ર આંકડાઓની માયાજાળ નથી, પરંતુ ભવિષ્યનો રોડમેપ છે. સરકાર દ્વારા આ વખતે જે સંકેતો મળી રહ્યા છે તે સ્પષ્ટ કરે છે કે આ વખતના બજેટનો મુખ્ય આધારસ્તંભ રોજગાર અને નિકાસ છે.

પરંતુ, સવાલ એ થાય છે કે શું માત્ર નિકાસ વધારવાથી કે રોજગારની યોજનાઓ જાહેર કરવાથી જમીની સ્તરે બદલાવ આવશે? શું આ બજેટ સામાન્ય માણસને કમરતોડ મોંઘવારી માંથી મુક્તિ અપાવશે? શું ડિગ્રી લઈને ફરતા યુવાનોને યોગ્ય બેરોજગારી નો ઉકેલ મળશે? આજના આ અત્યંત વિસ્તૃત બ્લોગમાં આપણે અર્થતંત્રના આ જટિલ સમીકરણોને સરળ ભાષામાં સમજવાનો પ્રયાસ કરીશું. અમે બજેટની જાહેરાતો, તેની પાછળનું અર્થશાસ્ત્ર અને સામાન્ય નાગરિક પર તેની અસરનું બારીકાઈથી વિશ્લેષણ કરીશું.

ભાગ ૧: બજેટનું કેન્દ્રબિંદુ – રોજગાર અને નિકાસ (Employment and Exports)

કોઈપણ દેશની પ્રગતિનો સાચો માપદંડ જીડીપી (GDP) ના આંકડા નથી, પરંતુ તે દેશના નાગરિકોની ખરીદશક્તિ અને રોજગારની સ્થિતિ છે. સરકારે આ વખતે બે મુખ્ય એન્જિન પર ફોકસ કર્યું છે: મેન્યુફેક્ચરિંગ દ્વારા નિકાસ વધારવી અને તેના થકી વ્યાપક રોજગાર નું સર્જન કરવું.

૧. નિકાસ આધારિત વિકાસ મોડેલ (Export-Led Growth Model): ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશોએ ગરીબીમાંથી બહાર આવવા માટે નિકાસનો જ સહારો લીધો હતો. ભારત હવે તે જ માર્ગે આગળ વધી રહ્યું છે. રોજગાર અને નિકાસ એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. જ્યારે આપણે વિદેશમાં વસ્તુઓ વેચીએ છીએ, ત્યારે આપણે માત્ર સામાન નથી મોકલતા, પરંતુ આપણી ફેક્ટરીઓમાં કામ કરતા મજૂરો, એન્જિનિયરો અને મેનેજરોની મહેનતને ડોલરમાં વટાવીએ છીએ.

બજેટમાં નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ખાસ કરીને ટેક્સટાઇલ, કેમિકલ, ઓટોમોબાઇલ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સેક્ટર પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. આ એવા સેક્ટર છે જે લેબર-ઇન્ટેન્સિવ (શ્રમ-પ્રધાન) છે, એટલે કે તેમાં મશીનો કરતા માણસોની જરૂરિયાત વધુ હોય છે. તેથી, જો નિકાસ વધશે, તો સીધી રીતે બેરોજગારી માં ઘટાડો થશે.

૨. મેક ઇન ઇન્ડિયા ૨.૦ અને PLI સ્કીમ: સરકારે પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) સ્કીમનો વ્યાપ વધાર્યો છે. આ સ્કીમ હેઠળ, જો કોઈ કંપની ભારતમાં ઉત્પાદન વધારશે અને નિકાસ કરશે, તો સરકાર તેને રોકડ પ્રોત્સાહન આપશે. આ નવું બજેટ ખાસ કરીને MSME (લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો) ને નિકાસ માટે તૈયાર કરવા પર કેન્દ્રિત છે. મોટા ઉદ્યોગો તો પોતાની રીતે રસ્તો કરી લે છે, પરંતુ નાના ઉદ્યોગોને ગ્લોબલ માર્કેટ સુધી પહોંચવા માટે સરકારી ટેકાની જરૂર હોય છે.

ભાગ ૨: રોજગાર સર્જન – માત્ર વચન કે નક્કર આયોજન?

બેરોજગારી એ ભારતની સૌથી મોટી સમસ્યા છે. ‘ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ’ (યુવા વસ્તીનો લાભ) નો દાવો કરતા ભારત માટે, જો યુવાનોને કામ ન મળે તો તે ‘ડેમોગ્રાફિક ડિઝાસ્ટર’ બની શકે છે. આ બજેટમાં રોજગાર માટે શું ખાસ છે?

૧. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પુશ (Infrastructure Push): સરકારે રસ્તા, રેલવે, બંદરો અને એરપોર્ટના નિર્માણ માટે બજેટમાં જંગી ફાળવણી કરી છે. અર્થશાસ્ત્રનો નિયમ કહે છે કે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં ખર્ચાયેલો ૧ રૂપિયો અર્થતંત્રમાં ૨.૫ રૂપિયાનું મૂલ્ય વર્ધન કરે છે. જ્યારે એક હાઇવે બને છે, ત્યારે માત્ર એન્જિનિયરોને જ કામ નથી મળતું, પરંતુ સિમેન્ટ, સ્ટીલ, પરિવહન અને મજૂર વર્ગને પણ રોજગાર મળે છે. આ રોજગાર અને નિકાસ બંનેને વેગ આપે છે, કારણ કે સારા રસ્તાઓ સામાનને બંદર સુધી ઝડપથી પહોંચાડે છે.

૨. સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ અને ડિજિટલ રોજગાર: આજની સમસ્યા એ છે કે નોકરીઓ છે, પણ લાયક ઉમેદવારો નથી. આ ‘સ્કિલ ગેપ’ ને પૂરવા માટે બજેટમાં ‘સ્કિલ ઇન્ડિયા’ મિશનને રી-લોન્ચ કરવામાં આવ્યું છે. જેમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), રોબોટિક્સ અને ડેટા સાયન્સ જેવા નવા જમાનાના કૌશલ્યો પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. ગીગ ઇકોનોમી (Gig Economy) – એટલે કે ઝોમેટો, સ્વિગી, ઉબેર જેવા પ્લેટફોર્મ પર કામ કરતા લોકો માટે પણ સામાજિક સુરક્ષાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે, જે એક આવકારદાયક પગલું છે.

૩. સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ: ભારત હવે દુનિયાનું ત્રીજું સૌથી મોટું સ્ટાર્ટઅપ હબ છે. બજેટમાં ‘એન્જલ ટેક્સ’ નાબૂદ કરવો અને સ્ટાર્ટઅપ માટે ટેક્સ હોલીડે (કર મુક્તિ) લંબાવવી એ યુવા સાહસિકો માટે મોટા સમાચાર છે. જ્યારે એક યુવાન નોકરી માંગવાને બદલે નોકરી આપનાર બને છે, ત્યારે બેરોજગારી ના આંકડામાં મોટો ઘટાડો થાય છે.

ભાગ ૩: મોંઘવારી – શું સામાન્ય માણસને રાહત મળશે?

ગૃહિણીનું રસોડું બજેટથી ખુશ થશે કે કેમ, તે મોંઘવારી ના દર પર નક્કી થાય છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી ખાદ્ય પદાર્થો અને ઇંધણના ભાવે સામાન્ય માણસની કમર તોડી નાખી છે. શું રોજગાર અને નિકાસ પર ફોકસ કરતું બજેટ મોંઘવારી ઘટાડી શકશે?

૧. સપ્લાય ચેઇન મેનેજમેન્ટ: મોંઘવારી વધવાનું મુખ્ય કારણ ઘણીવાર ઉત્પાદનનો અભાવ નહીં, પરંતુ વિતરણ વ્યવસ્થા (Supply Chain) ની ખામી હોય છે. બજેટમાં કોલ્ડ સ્ટોરેજ અને વેરહાઉસિંગ માટે ખાસ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. જો ખેડૂતનો માલ બગડ્યા વગર ગ્રાહક સુધી પહોંચે, તો શાકભાજી અને ફળોના ભાવ નિયંત્રણમાં રહી શકે છે. આ નવું બજેટ ખેતીથી લઈને બજાર સુધીની કડીને મજબૂત કરવા માંગે છે.

૨. ટેક્સ અને ફ્યુઅલ: પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ સીધી રીતે દરેક વસ્તુના ભાવને અસર કરે છે. જો બજેટમાં ઇંધણ પરના સેસ અથવા એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં ઘટાડો કરવામાં આવે, તો પરિવહન ખર્ચ ઘટે છે અને અંતે મોંઘવારી ઘટે છે. જોકે, સરકાર ઘણીવાર રાજકોષીય ખાધ (Fiscal Deficit) ને ધ્યાનમાં રાખીને આવા કાપ મૂકવાનું ટાળે છે.

૩. આયાત શુલ્ક (Import Duty) માં ઘટાડો: કાચા માલ પરની કસ્ટમ ડ્યુટી ઘટાડવાથી તૈયાર માલ સસ્તો બને છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો મોબાઈલના પાર્ટ્સ પર ડ્યુટી ઘટે, તો મોબાઈલ સસ્તો થાય. બજેટમાં ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને અમુક ખાદ્ય તેલો પર ડ્યુટી ઘટાડવાના સંકેતો છે, જે મધ્યમ વર્ગને થોડી રાહત આપી શકે છે

ભાગ ૪: MSME સેક્ટર – અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ

ભારતમાં સૌથી વધુ રોજગાર ખેતી પછી જો કોઈ સેક્ટર આપતું હોય તો તે MSME (Micro, Small and Medium Enterprises) છે. રોજગાર અને નિકાસ ના લક્ષ્યોને પાર પાડવા માટે MSME નો વિકાસ અનિવાર્ય છે.

ક્રેડિટ ગેરંટી સ્કીમ: બજેટમાં નાના ઉદ્યોગો માટે લોન લેવી સરળ બનાવવા માટે ક્રેડિટ ગેરંટી ફંડમાં વધારો કરવામાં આવ્યો છે. ઘણીવાર બેંકો નાના વેપારીઓને લોન આપતા ડરે છે. સરકારની ગેરંટીથી બેંકોનો ભય દૂર થશે અને બજારમાં તરલતા (Liquidity) વધશે. જ્યારે નાના વેપારી પાસે પૈસા આવશે, ત્યારે તે વધુ કાચો માલ ખરીદશે અને વધુ લોકોને કામે રાખશે, જે સીધી રીતે બેરોજગારી ઘટાડશે.

ડિજિટલ એડોપ્શન: નાના વેપારીઓને ઈ-કોમર્સ સાથે જોડવા માટે ONDC (Open Network for Digital Commerce) ને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે. હવે સુરતનો સાડીનો વેપારી કે રાજકોટનો મશીનરી ઉત્પાદક સીધો જ અમેરિકા કે યુરોપમાં માલ વેચી શકશે. આ નિકાસ આધારિત ક્રાંતિ છે.

ભાગ ૫: કૃષિ ક્ષેત્ર – જગતના તાત માટે શું?

ભારત હજુ પણ કૃષિ પ્રધાન દેશ છે. જ્યાં સુધી ખેડૂત સમૃદ્ધ નહીં થાય, ત્યાં સુધી દેશનો સાચો વિકાસ અશક્ય છે.

૧. વેલ્યુ એડિશન (મૂલ્ય વર્ધન): બજેટમાં ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગો પર ખાસ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. ટામેટા વેચવા કરતા ટામેટાનો સોસ બનાવીને વેચવામાં વધુ નફો છે અને વધુ રોજગાર પણ મળે છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રોજગાર ઊભો કરવા માટે આ શ્રેષ્ઠ રસ્તો છે.

૨. ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ: કૃષિમાં ડ્રોન અને AI ના ઉપયોગ માટે સબસિડીની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આનાથી ખેતીનો ખર્ચ ઘટશે અને ઉત્પાદન વધશે. જો ખેડૂતની આવક વધશે, તો ગ્રામીણ માંગ (Rural Demand) વધશે, જે સમગ્ર અર્થતંત્રને ગતિ આપશે અને મોંઘવારી સામે લડવાની શક્તિ આપશે.

ભાગ ૬: ગુજરાતના સંદર્ભમાં બજેટનું મહત્વ

ગુજરાત એ ભારતનું ગ્રોથ એન્જિન છે. નિકાસ ની વાત આવે ત્યારે ગુજરાત હંમેશા મોખરે હોય છે. આ નવું બજેટ ગુજરાત માટે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે.

• GIFT City: ગાંધીનગરમાં આવેલી ગિફ્ટ સિટીને ગ્લોબલ ફાઇનાન્શિયલ હબ બનાવવા માટે નવી છૂટછાટો મળી શકે છે. આનાથી ફાઇનાન્સ અને ટેકનોલોજી ક્ષેત્રે ગુજરાતના યુવાનો માટે હજારો નોકરીઓનું સર્જન થશે.
• ડાયમંડ અને ટેક્સટાઇલ: સુરતના ડાયમંડ અને ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગ માટે કસ્ટમ ડ્યુટીમાં ફેરફાર અને ઇન્સેન્ટિવ્સ ગેમ ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે. લેબ-ગ્રોન ડાયમંડ (Lab-Grown Diamonds) માટે સરકાર ખાસ પેકેજ આપી રહી છે, જે સુરત માટે વરદાન સમાન છે.
• બંદરોનો વિકાસ: કંડલા અને મુંદ્રા જેવા બંદરોની ક્ષમતા વધારવા માટે સાગરમાલા પ્રોજેક્ટ હેઠળ ફંડ મળવાથી ગુજરાતની નિકાસ કરવાની તાકાત બમણી થશે.

ભાગ ૭: પડકારો અને વાસ્તવિકતા

બજેટની જાહેરાતો સાંભળવામાં ખૂબ સારી લાગે છે, પરંતુ સિક્કાની બીજી બાજુ પણ જોવી જરૂરી છે. શું ખરેખર રોજગાર અને નિકાસ પરનું ફોકસ સફળ થશે?

૧. વૈશ્વિક મંદી (Global Recession): આપણે નિકાસ વધારવા માંગીએ છીએ, પણ જો દુનિયામાં મંદી હોય અને અમેરિકા કે યુરોપના લોકો પાસે ખરીદવા માટે પૈસા જ ન હોય, તો આપણો માલ કોણ ખરીદશે? વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ (Geopolitical Tension) પણ નિકાસ પર બ્રેક મારી શકે છે.

૨. અમલીકરણ (Implementation): યોજનાઓ કાગળ પર શ્રેષ્ઠ હોય છે, પણ અમલદારશાહીની આટીઘૂંટીમાં તે અટવાઈ જાય છે. બેરોજગારી માત્ર યોજનાઓ જાહેર કરવાથી દૂર નથી થતી, તેના માટે જમીની સ્તરે ઉદ્યોગો શરૂ થવા જરૂરી છે.

૩. ઓટોમેશન અને AI: એક તરફ સરકાર રોજગાર વધારવા માંગે છે, બીજી તરફ ઉદ્યોગો AI અને ઓટોમેશન તરફ વળી રહ્યા છે. આ એક મોટો વિરોધાભાસ છે. જો ફેક્ટરીઓ માણસોને બદલે રોબોટથી ચાલશે, તો ઉત્પાદન અને નિકાસ તો વધશે, પણ રોજગાર ઘટશે. આ ‘જોબલેસ ગ્રોથ’ (Jobless Growth) નો ખતરો આ બજેટ સામે સૌથી મોટો પડકાર છે.

ભાગ ૮: શું સામાન્ય કરદાતા (Taxpayer) ખુશ થશે?

છેલ્લે, મધ્યમ વર્ગના કરદાતા માટે બજેટનો અર્થ ‘ઇન્કમ ટેક્સ સ્લેબ’ પૂરતો સીમિત હોય છે. મોંઘવારી થી પીડાતા મધ્યમ વર્ગને આશા હોય છે કે ટેક્સમાં રાહત મળે તો હાથમાં થોડા પૈસા બચે (Disposable Income).

જો સરકાર નવી ટેક્સ વ્યવસ્થા (New Tax Regime) ને વધુ આકર્ષક બનાવે અને સ્ટાન્ડર્ડ ડિડક્શન મર્યાદા વધારે, તો લોકોના હાથમાં ખર્ચ કરવા માટે વધુ પૈસા આવશે. આ માંગ (Demand) વધારશે અને અર્થતંત્રના ચક્રને ગતિ આપશે. પરંતુ જો ટેક્સમાં કોઈ મોટી રાહત ન મળે, તો મધ્યમ વર્ગ માટે આ નવું બજેટ નિરાશાજનક બની શકે છે, ભલે પછી ઉદ્યોગો માટે ગમે તેટલી જાહેરાતો કરવામાં આવી હોય.

નિષ્કર્ષ: ભવિષ્ય તરફ એક આશાવાદી દ્રષ્ટિ

સમગ્ર વિશ્લેષણના અંતે, આપણે કહી શકીએ કે રોજગાર અને નિકાસ પર ફોકસ કરતું આ બજેટ એક લાંબા ગાળાનું વિઝન છે. સરકાર ‘રેવડી કલ્ચર’ (મફતની લહાણી) ને બદલે લોકોને સશક્ત બનાવવા માંગે છે.

શું આનાથી મોંઘવારી અને બેરોજગારી નો રાતોરાત ઉકેલ આવી જશે? જવાબ છે – ના. અર્થતંત્રમાં કોઈ જાદુઈ લાકડી હોતી નથી. પરંતુ, જો ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મજબૂત બને, નિકાસ વધે અને મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટર ધમધમતું થાય, તો ચોક્કસપણે આવનારા ૧-૨ વર્ષમાં રોજગારની તકો વધશે અને આવક વધવાથી મોંઘવારીનો માર ઓછો લાગશે.

આ બજેટ ભારતને આત્મનિર્ભર અને વિશ્વગુરુ બનાવવાના પાયાના પથ્થર સમાન છે. પરંતુ તેની સફળતાનો આધાર તેના સમયસર અને ભ્રષ્ટાચાર મુક્ત અમલીકરણ પર રહેલો છે. એક જાગૃત નાગરિક તરીકે, આપણે માત્ર આલોચના કરવાને બદલે આ આર્થિક ફેરફારોને સમજીને તેનો લાભ લેવા તૈયાર રહેવું જોઈએ.

ભારતનું યુવાધન તૈયાર છે, ઉદ્યોગો તૈયાર છે, હવે જોવાનું એ છે કે આ નવું બજેટ એ અપેક્ષાઓના આકાશમાં કેટલું ઊંચું ઉડી શકે છે.