બુલ માર્કેટ અને બેર માર્કેટ: શેરબજારની એ બી સી ડી અને રોકાણની માસ્ટર સ્ટેટજી

શેરબજારમાં પ્રવેશતા કોઈપણ નવા રોકાણકાર માટે આ બે શબ્દો તેના ‘હોકાયંત્ર’ સમાન છે. બજારની દિશા કઈ તરફ છે તે જાણ્યા વગર રોકાણ કરવું એ અંધારામાં તીર ચલાવવા જેવું છે. બુલ અને બેર માત્ર તેજી-મંદી નથી, પણ તે રોકાણકારોના મનોવિજ્ઞાન અને અર્થતંત્રના સ્વાસ્થ્યનું પ્રતિબિંબ છે. ચાલો આ બંને અવસ્થાઓનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરીએ.

બુલ માર્કેટ અને બેર માર્કેટ:

૧. બુલ માર્કેટ (The Bull Market): વિગતવાર સમજણ

બુલ માર્કેટ એટલે એવી સ્થિતિ જ્યાં શેરના ભાવો સતત વધી રહ્યા હોય અને ભવિષ્યમાં પણ વધશે તેવી મજબૂત અપેક્ષા હોય.

• મનોવિજ્ઞાન (Psychology): બુલ માર્કેટમાં ‘લોભ’ (Greed) હાવી હોય છે. લોકો ડર્યા વગર રોકાણ કરે છે કારણ કે તેમને આસપાસ દરેક વ્યક્તિ પૈસા કમાતી દેખાય છે. આને ‘Euphoria’ પણ કહેવાય છે.
• સપ્લાય અને ડિમાન્ડ: આ સમયે શેરની માંગ (Demand) વધુ હોય છે અને વેચનારા (Supply) ઓછા હોય છે. પરિણામે, નાનામાં નાની પોઝિટિવ ન્યૂઝ પણ શેરના ભાવને ઉપર ઉછાળે છે.

• આર્થિક નિર્દેશકો:
  • GDP વૃદ્ધિ: દેશનું અર્થતંત્ર ૬-૮% ના દરે વધી રહ્યું હોય.
  • વ્યાજ દર: સામાન્ય રીતે વ્યાજ દર સ્થિર હોય અથવા ઘટતા હોય, જેથી કંપનીઓને સસ્તી લોન મળે અને નફો વધે.
  • રોજગારી: લોકો પાસે નોકરીઓ હોય અને ખર્ચ કરવાની ક્ષમતા વધુ હોય.

૨. બેર માર્કેટ (The Bear Market): વિગતવાર સમજણ

જ્યારે બજાર તેની છેલ્લી ટોચ (Peak) થી ૨૦% કે તેથી વધુ નીચે જાય અને આ ઘટાડો લાંબા સમય સુધી ચાલે, ત્યારે તેને ઓફિશિયલ ‘બેર માર્કેટ’ કહેવાય છે.

• મનોવિજ્ઞાન: અહીં ‘ડર’ (Fear) નું શાસન હોય છે. લોકો પોતાની મૂડી બચાવવા માટે નુકસાનમાં પણ શેર વેચી દે છે (Panic Selling).
• સપ્લાય અને ડિમાન્ડ: ખરીદનારા ગાયબ થઈ જાય છે અને દરેક વ્યક્તિ વેચવા માટે લાઈનમાં ઉભી હોય છે. સારી કંપનીઓના ભાવ પણ કોઈપણ કારણ વગર ઘટવા લાગે છે.
• તબક્કાઓ:
  1. પ્રથમ તબક્કો: ભાવો હજુ ઊંચા હોય છે પણ સ્માર્ટ રોકાણકારો પ્રોફિટ બુકિંગ કરીને નીકળવા લાગે છે.
  2. બીજો તબક્કો: શેરના ભાવોમાં તીવ્ર ઘટાડો થાય છે અને ખરાબ સમાચારો આવવા લાગે છે.
  3. ત્રીજો તબક્કો: સટ્ટાખોરો બજાર છોડી દે છે અને નિરાશા વ્યાપી જાય છે.

૩. ઐતિહાસિક કેસ સ્ટડીઝ (Historical Examples)

ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે બજાર હંમેશા આ ચક્રોમાંથી પસાર થાય છે:

1. હર્ષદ મહેતા તેજી (૧૯૯૧-૯૨): ભારતીય શેરબજારમાં જોવા મળેલી એક પ્રચંડ બુલ રન, જેમાં સેન્સેક્સ ટૂંકા ગાળામાં અનેકગણો વધી ગયો હતો.
2. ૨૦૦૮ ની વૈશ્વિક મંદી (Lehman Brothers Crisis): આ એક ભયાનક ‘બેર માર્કેટ’ હતું. ભારતીય બજાર લગભગ ૫૦-૬૦% તૂટ્યું હતું. રિયલ એસ્ટેટ અને બેન્કિંગ સેક્ટર પાયમાલ થઈ ગયા હતા.
3. કોરોના કાળ (૨૦૨૦): ફેબ્રુઆરી-માર્ચ ૨૦૨૦ માં માત્ર એક મહિનામાં બજાર ૩૦% તૂટીને ‘બેર માર્કેટ’ માં પ્રવેશ્યું, પણ ત્યારબાદ રિકવરી પણ એટલી જ ઝડપી આવી અને ૨૦૨૧-૨૪ સુધી ‘સુપર બુલ માર્કેટ’ ચાલ્યું.

૪. તેજી અને મંદીના સંકેતો કેવી રીતે ઓળખવા? (Technical Indicators)

માત્ર સમાચાર જોઈને નહીં, પણ આ આંકડાઓ જોઈને તમે બજારની સ્થિતિ જાણી શકો છો:

• P/E Ratio (Price-to-Earnings): જો આખા બજારનો P/E રેશિયો ૨૫-૩૦ થી ઉપર જાય, તો સમજવું કે બજાર ‘મોંઘુ’ છે અને ગમે ત્યારે બેર માર્કેટ આવી શકે છે.
• Moving Averages: જો નિફ્ટી તેના ‘200 Day Moving Average’ થી નીચે ટ્રેડ કરે, તો તે મજબૂત બેર માર્કેટનો સંકેત છે.
• IPO ની સંખ્યા: જ્યારે બજારમાં એક પછી એક અનેક IPO આવવા લાગે અને તે લિસ્ટિંગ પર ડબલ થવા લાગે, ત્યારે સમજવું કે બુલ માર્કેટ તેના અંતિમ તબક્કામાં હોઈ શકે છે.

૫. રોકાણની વ્યૂહરચના: બુલ વિરુદ્ધ બેર

૬. સેક્યુલર (Secular) vs સાયક્લિકલ (Cyclical) ટ્રેન્ડ્સ

• સેક્યુલર માર્કેટ: જે વર્ષો સુધી ચાલે (૫-૧૦ વર્ષ). જેમ કે ભારતનું અત્યારનું માર્કેટ લાંબા ગાળે બુલ ટ્રેન્ડમાં છે.
• સાયક્લિકલ માર્કેટ: જે ટૂંકા ગાળા માટે (૧-૨ વર્ષ) આર્થિક ચક્ર મુજબ બદલાય છે.

૮. માર્કેટ કરેક્શન (Correction) અને બેર માર્કેટ વચ્ચેનો તફાવત

ઘણીવાર નવા રોકાણકારો નાની એવી મંદીને જોઈને ગભરાઈ જાય છે. આ બંને વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.

• માર્કેટ કરેક્શન: જ્યારે બજાર તેની ટોચ પરથી ૧૦% જેટલું ઘટે ત્યારે તેને ‘કરેક્શન’ કહેવાય છે. આ એક તંદુરસ્ત પ્રક્રિયા છે જે બજારને વધુ પડતું મોંઘું થતા અટકાવે છે. તે ટૂંકા ગાળા માટે હોય છે.
• બેર માર્કેટ: આમાં ઘટાડો ૨૦% થી વધુ હોય છે અને તે મહિનાઓ કે વર્ષો સુધી ચાલી શકે છે.
• નિષ્ણાતની સલાહ: દરેક કરેક્શન એ ખરીદીની તક છે, જ્યારે દરેક બેર માર્કેટ એ ધીરજની કસોટી છે.

૯. ‘ડેડ કેટ બાઉન્સ’ (Dead Cat Bounce) – બેર માર્કેટની જાળ

બેર માર્કેટમાં રોકાણકારોને ફસાવવા માટે બજાર એક યુક્તિ કરે છે જેને ‘ડેડ કેટ બાઉન્સ’ કહેવાય છે.

• વ્યાખ્યા: સતત ઘટતા બજારમાં અચાનક ૨-૩ દિવસ માટે મોટો ઉછાળો આવે છે. લોકોને લાગે છે કે મંદી પૂરી થઈ ગઈ અને તેઓ મોટાપાયે ખરીદી કરે છે, પણ પછી બજાર ફરીથી નવી નીચી સપાટીએ ગબડે છે.
• સાવચેતી: જ્યાં સુધી બજાર મજબૂત ‘રિવર્સલ’ ના સંકેતો ન આપે ત્યાં સુધી ઉતાવળમાં મોટી મૂડી ન રોકવી જોઈએ.

૧૦. તેજી અને મંદીમાં વિવિધ સેક્ટર્સનું વર્તન

બજારની સ્થિતિ મુજબ અલગ-અલગ સેક્ટર્સ (ઉદ્યોગો) અલગ રીતે પ્રતિભાવ આપે છે:

• સાઇકલકલ સેક્ટર્સ (Cyclical): ઓટોમોબાઈલ, રિયલ એસ્ટેટ અને બેન્કિંગ. બુલ માર્કેટમાં આ સેક્ટર્સ સૌથી વધુ નફો આપે છે, પણ મંદીમાં સૌથી વધુ તૂટે છે.
• ડિફેન્સિવ સેક્ટર્સ (Defensive): FMCG (સાબુ, તેલ, અનાજ) અને ફાર્મા (દવાઓ). બેર માર્કેટમાં પણ લોકો ખાવું અને દવા લેવાનું બંધ નથી કરતા. તેથી, મંદીના સમયમાં આ સેક્ટર્સ તમારા પોર્ટફોલિયોને સુરક્ષિત રાખે છે.

૧૧. ડોલર કોસ્ટ એવરેજિંગ (DCA) અને SIP ની શક્તિ

બજારની દિશા નક્કી કરવી મુશ્કેલ છે, તેથી શ્રેષ્ઠ રસ્તો ‘એવરેજિંગ’ છે.

• બુલ માર્કેટમાં: જ્યારે ભાવ વધતા હોય, ત્યારે તમે દર મહિને ફિક્સ રકમ રોકો છો, જેનાથી તમે ઓછા યુનિટ્સ ખરીદો છો પણ તમારી મૂડી વધે છે.
• બેર માર્કેટમાં: જ્યારે ભાવ ઘટે છે, ત્યારે તમારી એ જ રકમમાં વધુ યુનિટ્સ કે શેર આવે છે.
• પરિણામ: લાંબા ગાળે જ્યારે બજાર ફરીથી બુલ રનમાં આવે છે, ત્યારે બેર માર્કેટમાં કરેલું સસ્તું રોકાણ તમને કરોડોનો નફો કરાવી શકે છે.

૧૨. બજારના સેન્ટિમેન્ટ સૂચકાંક (Fear and Greed Index)

વિશ્વભરના રોકાણકારો બજારનો મિજાજ માપવા માટે આ ઇન્ડેક્સનો ઉપયોગ કરે છે:

• અત્યંત લોભ (Extreme Greed): જ્યારે ઇન્ડેક્સ ૮૦-૯૦ પર હોય, ત્યારે સાવધ થઈ જવું કારણ કે બજાર ગમે ત્યારે પડી શકે છે.
• અત્યંત ડર (Extreme Fear): જ્યારે ઇન્ડેક્સ ૧૦-૨૦ પર હોય, ત્યારે તે ખરીદી કરવાનો શ્રેષ્ઠ સમય છે.
• વોરેન બફેટનો સુવિચાર: “જ્યારે બીજા લોકો લોભી બને ત્યારે તમે ડરો, અને જ્યારે બીજા લોકો ડરે ત્યારે તમે લોભી બનો.”

શેરબજારના વાચકો માટે અંતિમ ચેકલિસ્ટ:

1. લાંબા ગાળાનો દૃષ્ટિકોણ: શેરબજારમાં અમીર બનવા માટે ઓછામાં ઓછા ૫ થી ૧૦ વર્ષનો સમય આપો.
2. શીખતા રહો: માત્ર ટિપ્સ પર આધાર ન રાખો. કંપનીના બેલેન્સ શીટ અને બિઝનેસ મોડલને સમજવાનો પ્રયત્ન કરો.
3. લાલચ પર કાબૂ: રાતોરાત પૈસા ડબલ કરવાની સ્કીમોથી દૂર રહો.

નિષ્કર્ષ (Final Conclusion):

બુલ માર્કેટ અને બેર માર્કેટ એ કુદરતી પ્રક્રિયા છે, જેમ દિવસ પછી રાત આવે છે તેમ. સાચો રોકાણકાર એ છે જે બુલ માર્કેટમાં ઉડી નથી જતો અને બેર માર્કેટમાં ડરી નથી જતો. જો તમે તમારી ભાવનાઓ પર કાબૂ રાખી શકો અને શિસ્તબદ્ધ રીતે રોકાણ ચાલુ રાખો, તો શેરબજાર તમારા માટે સંપત્તિ સર્જનનું સૌથી મોટું સાધન સાબિત થશે.

વાચકો માટે બોનસ પોઈન્ટ્સ:

• ડાઈવર્સિફિકેશન: બજાર ભલે ગમે તે હોય, તમારા પૈસા માત્ર એક જ શેરમાં ન નાખો. સોનું, FD અને રિયલ એસ્ટેટમાં પણ થોડું રોકાણ રાખો.
• ઇમરજન્સી ફંડ: શેરબજારમાં ત્યારે જ પૈસા નાખો જ્યારે તમારી પાસે ૬ મહિનાનું ઘરખર્ચનું બેકઅપ હોય. બેર માર્કેટમાં જ્યારે પૈસાની જરૂર પડે ત્યારે નુકસાનમાં શેર વેચવા ન પડે તે માટે આ જરૂરી છે.