આનંદ અને ઉલ્લાસનો પ્રસંગ જ્યારે અચાનક આફતમાં ફેરવાઈ જાય ત્યારે તેની કલ્પના કરવી પણ મુશ્કેલ બની જાય છે. ગુજરાતમાં લગ્નોત્સવ એટલે જાણે કોઈ મોટો તહેવાર. સગા-સંબંધીઓનો મેળાવડો, ઢોલ-શરણાઈના સૂર, અને સૌથી વિશેષ તો ગુજરાતી ભોજનનો સ્વાદ. પરંતુ અમદાવાદ જિલ્લાના ધોળકા તાલુકાના કૌકા ગામે તાજેતરમાં બનેલી એક ઘટનાએ આ ઉત્સાહ પર પાણી ફેરવી દીધું છે અને અનેક પરિવારોને ખુશીના મંડપમાંથી સીધા હોસ્પિટલના બિછાને પહોંચાડી દીધા છે. આ ઘટના માત્ર એક સમાચાર નથી, પરંતુ સમાજ માટે એક લાલબત્તી સમાન ચેતવણી છે. લગ્નમાં પીરસાયેલા ભોજન, ખાસ કરીને મીઠાઈ ખાધા બાદ ૫૦થી વધુ લોકો ફૂડ પોઈઝનિંગનો શિકાર બન્યા હોવાના અહેવાલે સમગ્ર પંથકમાં ચકચાર જગાવી છે.
આ બ્લોગમાં આપણે કૌકા ગામની આ કમનસીબ ઘટના, ફૂડ પોઈઝનિંગના કારણો, આવી ઘટનાઓ પાછળ જવાબદાર પરિબળો અને ભવિષ્યમાં આવા પ્રસંગોમાં શું સાવચેતી રાખવી જોઈએ તે વિશે અત્યંત વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.
કૌકા ગામની કરૂણાંતિકા: લગ્નની શરણાઈ વચ્ચે એમ્બ્યુલન્સની સાયરન
ધોળકા તાલુકાનું કૌકા ગામ આમ તો શાંત અને સામાન્ય ગામ છે. અહીં એક પરિવારમાં લગ્નનો શુભ પ્રસંગ યોજાયો હતો. લગ્નમાં સ્વાભાવિક રીતે જ આમંત્રિત મહેમાનોની ભીડ હતી. યજમાન પરિવારે મહેમાનોની આગતા-સ્વાગતામાં કોઈ કસર છોડી ન હતી. ભોજન સમારંભમાં વિવિધ વાનગીઓ પીરસવામાં આવી હતી. ગુજરાતી લગ્નોમાં મીઠાઈનું વિશેષ મહત્વ હોય છે, અને આ પ્રસંગમાં પણ મીઠાઈ મુખ્ય આકર્ષણ હતી. મહેમાનોએ હોંશે હોંશે ભોજન લીધું અને લગ્નની મજા માણી રહ્યા હતા.
પરંતુ, ભોજન લીધાના થોડા કલાકોમાં જ વાતાવરણ પલટાઈ ગયું. એક પછી એક મહેમાનોને પેટમાં દુખાવો, ઉલટી અને ચક્કર આવવાની ફરિયાદો શરૂ થઈ. શરૂઆતમાં તો લોકોએ તેને સામાન્ય ગણ્યું હશે, પણ જ્યારે એકસાથે અનેક લોકોને, ખાસ કરીને બાળકો અને વૃદ્ધોને અસર થવા લાગી ત્યારે ભયનો માહોલ સર્જાયો. લગ્નના ગીતો અને હાસ્ય-વિનોદની જગ્યાએ હવે લોકોની ચીસો અને ગભરાટ જોવા મળી રહ્યો હતો. જોતજોતામાં ૫૦થી વધુ લોકોની તબિયત લથડી ગઈ.
ગામમાં અફરાતફરી મચી ગઈ. તાત્કાલિક ૧૦૮ ઈમરજન્સી સેવાને જાણ કરવામાં આવી. એમ્બ્યુલન્સના સાયરનથી આખું ગામ ગુંજી ઉઠ્યું. અસરગ્રસ્તોને તાત્કાલિક ધોળકાની સરકારી અને ખાનગી હોસ્પિટલોમાં ખસેડવાની કામગીરી શરૂ થઈ. હોસ્પિટલો પણ દર્દીઓથી ઉભરાઈ ગઈ. દ્રશ્ય એવું હતું કે લગ્નના કપડામાં સજ્જ લોકો હોસ્પિટલના સ્ટ્રેચર પર સારવાર લઈ રહ્યા હતા. આ ઘટનાએ ફરી એકવાર લગ્ન પ્રસંગોમાં ખાદ્ય સુરક્ષાના પ્રશ્નને ગંભીરતાથી ચર્ચામાં લાવી દીધો છે.
પ્રાથમિક તારણ: મીઠાઈ બની ઝેર?
આ પ્રકારની ઘટનાઓમાં મોટાભાગે દૂધની બનાવટો અથવા મીઠાઈ જ મુખ્ય કારણભૂત હોય છે. કૌકા ગામની ઘટનામાં પણ પ્રાથમિક તપાસમાં શંકાની સોય મીઠાઈ પર જઈ રહી છે. લગ્નમાં પીરસાયેલી મીઠાઈ, જે કદાચ માવામાંથી બની હોય અથવા દૂધની અન્ય કોઈ બનાવટ હોય, તે વાસી હોવાની અથવા તેમાં ભેળસેળ હોવાની શક્યતા નકારી શકાય નહીં.
જ્યારે મોટી માત્રામાં રસોઈ બનાવવાની હોય છે, ત્યારે કેટરર્સ ઘણીવાર એક-બે દિવસ અગાઉથી મીઠાઈ બનાવીને રાખી દેતા હોય છે. જો આ મીઠાઈને યોગ્ય તાપમાને સ્ટોર કરવામાં ન આવે, તો તેમાં બેક્ટેરિયા ઝડપથી ઉત્પન્ન થાય છે. ખાસ કરીને ઉનાળાની શરૂઆત અથવા મિશ્ર ઋતુમાં દૂધની બનાવટો બગડવાની શક્યતા વધી જાય છે. ફૂડ પોઈઝનિંગ માટે ‘સ્ટેફાયલોકોકસ ઓરિયસ’ (Staphylococcus aureus) અથવા ‘સાલમોનેલા’ (Salmonella) જેવા બેક્ટેરિયા જવાબદાર હોઈ શકે છે, જે વાસી ખોરાકમાં ઝડપથી ફેલાય છે.
આરોગ્ય વિભાગે ઘટનાની ગંભીરતા જોઈને તરત જ એક્શન લીધું છે. ફૂડ એન્ડ ડ્રગ્સ વિભાગની ટીમે ઘટનાસ્થળે પહોંચીને બાકી રહેલા ખોરાકના અને મીઠાઈના નમૂનાઓ લીધા છે, જેને લેબોરેટરીમાં તપાસ માટે મોકલવામાં આવ્યા છે. રિપોર્ટ આવ્યા બાદ જ સચોટ કારણ જાણી શકાશે, પરંતુ ત્યાં સુધી આ ઘટનાએ અનેક સવાલો ઉભા કર્યા છે.
ફૂડ પોઈઝનિંગ શું છે અને તે કેવી રીતે થાય છે?
ફૂડ પોઈઝનિંગ એ દૂષિત, બગડેલો અથવા ઝેરી ખોરાક ખાવાથી થતી બીમારી છે. આના મુખ્ય કારણોમાં બેક્ટેરિયા, વાયરસ અને પરોપજીવીઓનો સમાવેશ થાય છે. લગ્ન પ્રસંગોમાં ફૂડ પોઈઝનિંગ થવાના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
૧. વાસી ખોરાક: લગ્નમાં હજારો લોકોનું જમવાનું હોય છે, તેથી રસોઈનું કામ ૨૪ કલાક પહેલા શરૂ થઈ જતું હોય છે. જો તૈયાર થયેલો ખોરાક, ખાસ કરીને દાળ, શાક કે મીઠાઈ યોગ્ય રીતે ફ્રીઝમાં કે ઠંડા વાતાવરણમાં ન રાખવામાં આવે, તો તે બગડી જાય છે.
૨. સ્વચ્છતાનો અભાવ: રસોઈયા અને પીરસનારાઓના હાથ ગંદા હોવા, રસોડામાં ગંદકી હોવી, અથવા જે વાસણોમાં ખોરાક રાખ્યો છે તે બરાબર સાફ ન હોવાને કારણે ખોરાક દૂષિત થાય છે.
૩. ભેળસેળયુક્ત કાચો માલ: બજારમાં મળતા સસ્તા માવા કે નકલી ઘી-તેલનો ઉપયોગ પણ ફૂડ પોઈઝનિંગનું મોટું કારણ છે. તહેવારો અને લગ્નસરામાં માંગ વધતા નકલી માવાનું વેચાણ પણ વધી જાય છે.
૪. દૂષિત પાણી: રસોઈમાં વપરાતું પાણી અથવા પીવા માટેનું પાણી જો શુદ્ધ ન હોય, તો તે પણ બીમારીનું કારણ બની શકે છે. ઘણીવાર બરફ પણ દૂષિત પાણીમાંથી બનેલો હોય છે જે શરબત કે પાણીમાં નખાય ત્યારે નુકસાન કરે છે.
લક્ષણો અને તાત્કાલિક સારવાર
ફૂડ પોઈઝનિંગના લક્ષણો દૂષિત ખોરાક ખાધાના થોડા કલાકોમાં જ દેખાવા લાગે છે. આ લક્ષણોમાં સામાન્ય રીતે નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
- પેટમાં અસહ્ય દુખાવો અને મરોડ.
- સતત ઉલટી થવી.
- ઝાડા થવા.
- શરીરમાં પાણી ઘટી જવું (ડિહાઈડ્રેશન).
- તાવ આવવો અને ઠંડી લાગવી.
- ચક્કર આવવા અને નબળાઈ લાગવી.
કૌકા ગામે બનેલી ઘટનામાં પણ લોકોએ આ જ લક્ષણો અનુભવ્યા હતા. જો કોઈને આવા લક્ષણો જણાય, તો તાત્કાલિક ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. જ્યાં સુધી મેડિકલ મદદ ન મળે ત્યાં સુધી દર્દીને ORS (Oral Rehydration Solution) નું પાણી, નારિયેળ પાણી અથવા લીંબુ શરબત આપવું જોઈએ જેથી શરીરમાં પાણીનું પ્રમાણ જળવાઈ રહે.
કેટરિંગ ઉદ્યોગ અને જવાબદારીનો અભાવ
આવી ઘટનાઓ પાછળ ક્યાંક ને ક્યાંક કેટરિંગ કોન્ટ્રાક્ટરોની બેદરકારી પણ જવાબદાર હોય છે. નફો કમાવવાની લાલચમાં ઘણીવાર ગુણવત્તા સાથે બાંધછોડ કરવામાં આવે છે. સસ્તો માલ વાપરવો, હલકી ગુણવત્તાનું તેલ વાપરવું, અને હાઈજીન (સ્વચ્છતા) ના નિયમોનું પાલન ન કરવું એ સામાન્ય બની ગયું છે.
યજમાન પરિવાર તો વિશ્વાસ મૂકીને કેટરરને કોન્ટ્રાક્ટ આપે છે. તેઓને રસોડામાં શું ચાલી રહ્યું છે તેની સતત દેખરેખ રાખવાનો સમય હોતો નથી. કૌકા ગામની ઘટનામાં પણ યજમાન પરિવારની હાલત કફોડી બની છે. એક તરફ પ્રસંગ બગડ્યો, બીજી તરફ સગા-સંબંધીઓ બીમાર પડ્યા અને ઉપરથી પોલીસ કેસ અને તપાસનો સામનો કરવો પડ્યો. આ ઘટનામાં ભોગ બનનાર લોકોની સાથે યજમાન પરિવાર પ્રત્યે પણ સહાનુભૂતિ રાખવી જરૂરી છે, કારણ કે તેઓ પણ છેતરાયા હોઈ શકે છે.
તંત્રની ભૂમિકા અને ફૂડ સેફ્ટી કાયદાઓ
ભારતમાં ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (FSSAI) દ્વારા ખાદ્ય સુરક્ષા માટે કડક નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે. પરંતુ સવાલ એ છે કે શું આ નિયમોનું પાલન થાય છે? શું લગ્ન પ્રસંગોમાં રસોડાનું ચેકિંગ થાય છે?
જ્યારે કોઈ મોટી દુર્ઘટના બને છે ત્યારે જ તંત્ર જાગે છે. કૌકાની ઘટના બાદ હવે આસપાસના વિસ્તારોમાં મીઠાઈની દુકાનો અને ડેરીઓ પર દરોડા પાડવામાં આવશે તે નક્કી છે. પરંતુ આ પ્રક્રિયા કાયમી ધોરણે અને નિયમિત રીતે થવી જોઈએ. કેટરર્સ પાસે ફૂડ લાયસન્સ છે કે નહીં, તેઓ જે સ્ટાફ રાખે છે તેમનું મેડિકલ ચેકઅપ થયેલું છે કે નહીં, રસોડામાં સ્વચ્છતા છે કે નહીં – આ બધું તપાસવાની જવાબદારી સ્થાનિક આરોગ્ય વિભાગની છે.
આવી દુર્ઘટનાઓથી બચવા શું કરવું? (યજમાન માટે માર્ગદર્શિકા)
જો તમારા ઘરે પણ ભવિષ્યમાં કોઈ પ્રસંગ હોય, તો કૌકા ગામની ઘટના પરથી બોધપાઠ લઈને નીચે મુજબની સાવચેતી રાખવી અનિવાર્ય છે:
૧. કેટરરની પસંદગી: માત્ર સસ્તા ભાવ જોઈને કેટરર નક્કી ન કરો. જેની શાખ સારી હોય અને જે સ્વચ્છતાને પ્રાધાન્ય આપતા હોય તેવા કેટરરને જ પસંદ કરો. તેમનું રસોડું અને ગોડાઉન એકવાર રૂબરૂ જઈને તપાસો.
૨. કાચા માલની ગુણવત્તા: રસોઈમાં વપરાતું તેલ, ઘી, મસાલા અને ખાસ કરીને માવો સારી બ્રાન્ડનો જ હોય તેવો આગ્રહ રાખો. મીઠાઈ જો માવાની હોય તો તે પ્રસંગના દિવસે જ તાજી બને તો શ્રેષ્ઠ છે. અથવા તો ડ્રાયફ્રૂટ મીઠાઈ કે બંગાળી મીઠાઈનો વિકલ્પ પસંદ કરો જે દૂધ કરતાં ઓછી જોખમી હોય.
૩. પાણીની વ્યવસ્થા: રસોઈમાં અને પીવા માટે માત્ર મિનરલ વોટર અથવા શુદ્ધ કરેલા પાણીનો જ ઉપયોગ કરો. ખુલ્લા ટેન્કરનું પાણી વાપરવાનું ટાળો.
૪. રસોડાની સ્વચ્છતા: પ્રસંગ દરમિયાન તમારા પરિવારમાંથી કોઈ એક જવાબદાર વ્યક્તિને રસોડાની દેખરેખ રાખવાની જવાબદારી સોંપો. રસોઈયાઓએ માથે ટોપી, હાથમાં ગ્લોવ્સ પહેર્યા છે કે નહીં અને વાસણો સાફ છે કે નહીં તે ચકાસતા રહો.
૫. ખોરાકનો સંગ્રહ: તૈયાર થયેલો ખોરાક ખુલ્લો ન રહેવો જોઈએ. તેને ઢાંકીને રાખવો જોઈએ અને શક્ય હોય તો જમવાનો સમય થાય ત્યાં સુધી ગરમ ખોરાક ગરમ અને ઠંડો ખોરાક ઠંડા તાપમાને જળવાઈ રહે તે જોવું જોઈએ.
મહેમાનો માટે સાવચેતી
માત્ર યજમાન જ નહીં, મહેમાનોએ પણ પોતાની તબિયતનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે:
- જો કોઈ ખોરાકમાંથી વિચિત્ર વાસ આવતી હોય અથવા તેનો સ્વાદ બદલાયેલો લાગે, તો તેને ખાવાનું ટાળો.
- કાચા સલાડ અને ચટણીઓ, જે જલ્દી બગડી શકે છે, તે ખાવામાં સાવચેતી રાખો.
- લગ્નમાં અતિશય ખાવાનું ટાળો.
- રંગબેરંગી અને કૃત્રિમ રંગોવાળી મીઠાઈઓથી દૂર રહો.
શિયાળામાં ફૂડ પોઈઝનિંગ?
સામાન્ય રીતે આપણે માનીએ છીએ કે ફૂડ પોઈઝનિંગ ઉનાળામાં કે ચોમાસામાં વધુ થાય છે. પરંતુ કૌકા ગામની ઘટના શિયાળામાં બની છે. શિયાળામાં પણ જો ખોરાકને લાંબો સમય બહાર રાખવામાં આવે અથવા વાસી ખોરાકને ફરી ગરમ કરીને પીરસવામાં આવે તો તે ઝેર બની શકે છે. ઘણીવાર લગ્નમાં બચેલું જમવાનું બીજા દિવસે પણ ઉપયોગમાં લેવાતું હોય છે, જે અત્યંત જોખમી છે. વળી, માવો જો ગુણવત્તાયુક્ત ન હોય તો ગમે તે ઋતુમાં નુકસાન કરી શકે છે.
સામાજિક અને માનસિક અસર
કૌકા ગામે જે થયું તેની સામાજિક અસર પણ ઊંડી છે. લગ્ન જેવો શુભ પ્રસંગ હોસ્પિટલની દોડધામમાં ફેરવાઈ ગયો. જે નવદંપતીના જીવનની નવી શરૂઆત થવાની હતી, તેમના મનમાં આ કડવી યાદ હંમેશા રહી જશે. યજમાન પરિવાર પર આર્થિક બોજ તો પડ્યો જ હશે, પણ સાથે સાથે સમાજમાં પણ ક્ષોભજનક સ્થિતિ મુકાવું પડ્યું હશે. મહેમાનો જે હોસ્પિટલમાં દાખલ થયા, તેમના પરિવારો પણ ચિંતામાં મુકાયા. આ એક ઘટનાએ સેંકડો લોકોના જીવનને અસ્તવ્યસ્ત કરી દીધું.
આ ઘટના મીડિયામાં આવવાથી અન્ય લોકો પણ જાગૃત થશે. પરંતુ દુઃખની વાત એ છે કે આપણે બીજાની ભૂલોમાંથી શીખવાને બદલે આપણી સાથે થાય ત્યાં સુધી રાહ જોઈએ છીએ.
નિષ્કર્ષ અને આગળનો માર્ગ
ધોળકાના કૌકા ગામની ઘટના કોઈ છૂટીછવાઈ ઘટના નથી. રાજ્યમાં અવારનવાર આવા કિસ્સાઓ બનતા રહે છે. ક્યારેક શાળાના મધ્યાહન ભોજનમાં તો ક્યારેક સામાજિક પ્રસંગોમાં. આ સમસ્યાના મૂળ સુધી પહોંચવું જરૂરી છે.
આરોગ્ય વિભાગે માત્ર નમૂના લઈને સંતોષ માનવાને બદલે ભેળસેળિયા તત્વો સામે કડક કાયદાકીય કાર્યવાહી કરવી જોઈએ. લોકોએ પણ જાગૃત થઈને ‘સ્વાદ કરતાં સ્વાસ્થ્ય પહેલું’ નો મંત્ર અપનાવવો જોઈએ. લગ્નોમાં દેખાડો કરવાને બદલે શુદ્ધ અને સાત્વિક ભોજન પર ભાર મૂકવો જોઈએ.
કૌકા ગામના અસરગ્રસ્તો ઝડપથી સ્વસ્થ થાય તેવી પ્રાર્થના. આ ઘટના આપણને સૌને એક જ શીખ આપે છે – “સાવચેતી હટી, દુર્ઘટના ઘટી.” આપણા ઉત્સવો આપણા સ્વાસ્થ્યના ભોગે ન ઉજવાવા જોઈએ. આવો, આપણે સૌ સંકલ્પ કરીએ કે ભવિષ્યમાં ખાદ્ય સુરક્ષા બાબતે કોઈ બાંધછોડ નહીં કરીએ અને આપણા તથા આપણા સ્વજનોના સ્વાસ્થ્યનું પૂરતું ધ્યાન રાખીશું.
આ ઘટના પછી હવે જોવાનું એ રહે છે કે લેબોરેટરી રિપોર્ટમાં શું બહાર આવે છે અને તંત્ર જવાબદારો સામે શું પગલાં લે છે. ત્યાં સુધી, આ બ્લોગનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર માહિતી આપવાનો નથી, પરંતુ જનજાગૃતિ ફેલાવવાનો છે જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ લગ્નની ખુશી હોસ્પિટલના સફરમાં ન ફેરવાય.
ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ: ફૂડ પોઈઝનિંગની ઘટનાઓના સામાજિક અને તબીબી પાસાઓ
ઉપરની માહિતી આપણે ઘટનાના પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોઈ. હવે આપણે આ વિષયના ઊંડાણમાં જઈને કેટલાક એવા પાસાઓની ચર્ચા કરીએ જે સામાન્ય રીતે નજરઅંદાજ કરવામાં આવે છે. બ્લોગનો આ ભાગ તમને ફૂડ સેફ્ટીના એક્સપર્ટ જેવી દ્રષ્ટિ આપશે.
૧. માવો: મીઠાઈનો રાજા કે સાયલન્ટ કિલર? ગુજરાતી મીઠાઈઓમાં માવો (Khoya) અનિવાર્ય છે. પેંડા, બરફી, ગુલાબજાંબુ, મોહનથાળ – આ બધામાં માવો વપરાય છે. પરંતુ માવો એટલે શું? તે દૂધને બાળીને બનાવવામાં આવે છે. વિજ્ઞાન કહે છે કે દૂધ પ્રોટીન અને સુગરનું મિશ્રણ છે, જે બેક્ટેરિયા માટે સૌથી પ્રિય ખોરાક છે.
જ્યારે લગ્નસરા હોય છે, ત્યારે માવાની માંગ રાતોરાત વધી જાય છે. આ માંગને પહોંચી વળવા માટે કેટલાક વેપારીઓ નીચે મુજબના ગોરખધંધા કરે છે:
- કૃત્રિમ માવો: યુરિયા, ડિટર્જન્ટ પાવડર, સસ્તું તેલ અને મેંદાનો ઉપયોગ કરીને નકલી માવો બનાવાય છે. આ માવો જોવામાં અસલ જેવો જ લાગે છે, પણ ખાધા પછી પેટમાં જતા તે ઝેરનું કામ કરે છે. તે લિવર અને કિડનીને ભારે નુકસાન કરે છે.
- વાસી માવો: ઘણીવાર મીઠાઈના વેપારીઓ મહિનાઓ પહેલાનો સ્ટોર કરેલો માવો ઉપયોગમાં લે છે. ફ્રીઝરમાંથી કાઢ્યા પછી તે સામાન્ય તાપમાને આવે ત્યારે તેમાં ફંગસ અને બેક્ટેરિયા બેફામ વધે છે. કૌકા ગામની ઘટનામાં પણ આવું જ કંઈક બનવાની શક્યતા છે.
૨. રસોડાનું વિજ્ઞાન અને ‘ડેન્જર ઝોન’ ફૂડ સેફ્ટીમાં એક કન્સેપ્ટ છે – “ટેમ્પરેચર ડેન્જર ઝોન”. આ ઝોન છે ૫°C થી ૬૦°C વચ્ચેનું તાપમાન. આ તાપમાને બેક્ટેરિયા દર ૨૦ મિનિટે પોતાની સંખ્યા બમણી કરી શકે છે. વિચારો કે લગ્નમાં બપોરના જમણવાર માટે રસોઈ સવારે ૬ વાગ્યે બની ગઈ હોય છે. દાળ, શાક, ભાત અને મીઠાઈ મોટા તપેલાઓમાં ભરીને રસોડામાં (જ્યાં તાપમાન ૩૦-૪૦°C હોય છે) રાખવામાં આવે છે. બપોરે ૧ વાગ્યે જ્યારે તે પીરસાય છે, ત્યારે તે ૭ કલાક સુધી આ ‘ડેન્જર ઝોન’ માં પડી રહ્યું હોય છે. આટલો સમય બેક્ટેરિયાને કોલોની બનાવવા માટે પૂરતો છે. કેટરર્સે આ ખોરાકને સતત ૬૦°C થી ઉપર ગરમ રાખવો જોઈએ અથવા ૫°C થી નીચે ઠંડો રાખવો જોઈએ. પણ કમનસીબે, મોટાભાગના લગ્નોમાં આ નિયમ પળાતો નથી.
૩. સામૂહિક ફૂડ પોઈઝનિંગનું મેનેજમેન્ટ જ્યારે ૫૦થી વધુ લોકો એકસાથે બીમાર પડે છે, ત્યારે તેને ‘Mass Casualty Incident’ જેવું ગણી શકાય. આ પરિસ્થિતિમાં સ્થાનિક આરોગ્ય તંત્રની કસોટી થાય છે.
- ટ્રાયેજ (Triage): હોસ્પિટલમાં ડોક્ટરોએ નક્કી કરવું પડે છે કે કોને સૌથી પહેલા સારવારની જરૂર છે. બાળકો અને વૃદ્ધો, જેમને ડિહાઈડ્રેશન જલ્દી થાય છે, તેમને પ્રાથમિકતા આપવી પડે છે.
- રિસોર્સ મેનેજમેન્ટ: નાના ગામ કે તાલુકા મથકોની હોસ્પિટલોમાં પૂરતા બેડ કે ડ્રિપ (બાટલા) હોતા નથી. કૌકાની ઘટનામાં પણ દર્દીઓને જમીન પર સુવડાવીને પણ સારવાર આપવી પડી હશે. ૧૦૮ ની ટીમ આમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેઓ દર્દીને હોસ્પિટલ પહોંચાડતા પહેલા રસ્તામાં જ પ્રાથમિક સારવાર આપીને સ્થિતિ સ્ટેબલ કરે છે.
૪. કાયદાકીય પાસાઓ અને ગ્રાહક સુરક્ષા ફૂડ પોઈઝનિંગની ઘટના માત્ર આરોગ્યનો પ્રશ્ન નથી, તે કાયદાકીય ગુનો પણ છે. ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC) ની કલમ ૨૭૨ અને ૨૭૩ હેઠળ ખાવા-પીવાની વસ્તુઓમાં ભેળસેળ કરવી અને હાનિકારક ખોરાક વેચવો તે સજાપાત્ર ગુનો છે. યજમાન પરિવાર ગ્રાહક સુરક્ષા ધારા (Consumer Protection Act) હેઠળ પણ કેટરર સામે વળતરનો દાવો કરી શકે છે. જો કેટરરની બેદરકારી સાબિત થાય, તો તેણે તમામ બીમાર પડેલા લોકોના દવાખાનાનો ખર્ચ અને માનસિક ત્રાસ બદલ વળતર ચૂકવવું પડી શકે છે. કૌકા ગામના લોકોએ પણ સંગઠિત થઈને આ કાયદાકીય લડત લડવી જોઈએ જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ કેટરર લોકોના સ્વાસ્થ્ય સાથે ચેડાં કરવાની હિંમત ન કરે.
૫. હાઈજીન રેટિંગ: સમયની માંગ વિદેશોમાં રેસ્ટોરન્ટ અને કેટરર્સને ‘હાઈજીન રેટિંગ’ આપવામાં આવે છે. દરવાજા પર જ લખેલું હોય છે કે આ કિચનને સ્વચ્છતામાં ૫ માંથી કેટલા સ્ટાર મળ્યા છે. ભારતમાં પણ FSSAI એ ‘Eat Right India’ મુવમેન્ટ હેઠળ આ શરૂ કર્યું છે, પણ હજુ તે સ્વૈચ્છિક છે. હવે સમય પાકી ગયો છે કે લગ્ન પ્રસંગોના કેટરર્સ માટે પણ હાઈજીન રેટિંગ ફરજિયાત કરવામાં આવે. યજમાને કોન્ટ્રાક્ટ આપતા પહેલા કેટરરનું સર્ટીફીકેટ માંગવું જોઈએ.
૬. ગુજરાતી થાળી અને બદલાતો ટ્રેન્ડ પહેલાના જમાનામાં લગ્નમાં ઘરના લોકો અને ગામના રસોઈયા જમવાનું બનાવતા. તેઓ દરેક વસ્તુની શુદ્ધતા જાતે ચકાસતા. હવે કોન્ટ્રાક્ટ સિસ્ટમ આવી ગઈ છે. આપણે ત્યાં કહેવત છે કે “જેનું કામ તે જ કરે”, પણ રસોઈમાં લાગણી અને કાળજી પણ એટલી જ જરૂરી છે. કોમર્શિયલ રસોઈમાં તે લાગણીનો અભાવ હોય છે. વળી, હવે મેનુમાં પંજાબી, ચાઈનીઝ, અને જાતજાતની ફેન્સી આઈટમો ઉમેરાઈ છે. જેટલી વધુ વેરાયટી, તેટલું જાળવણીનું કામ અઘરું. અનેક વાનગીઓનું મિશ્રણ પણ પેટ બગાડી શકે છે.
૭. સ્વચ્છતા અને કર્મચારીઓનું સ્વાસ્થ્ય કેટરિંગના વ્યવસાયમાં કામ કરતા મજૂરો કે રસોઈયાઓની રહેણીકરણી અને સ્વાસ્થ્યની તપાસ ભાગ્યે જ થાય છે. તેઓ ઘણીવાર ચેપી રોગોના વાહક હોઈ શકે છે. જો રસોઈયાને ટાઈફોઈડ કે કમળો હોય અને તે હાથ બરાબર સાફ કર્યા વગર ખોરાકને અડે, તો સેંકડો લોકો બીમાર પડી શકે છે. કેટરિંગ સ્ટાફ માટે હેડ કેપ, એપ્રોન અને ગ્લોવ્સ માત્ર શોભાના ગાંઠિયા નથી, તે સુરક્ષા કવચ છે. યજમાન તરીકે તમારે આગ્રહ રાખવો જોઈએ કે પીરસનારાઓ સ્વચ્છ હોય.
સમાપન: જાગ્યા ત્યાંથી સવાર
કૌકા ગામની ઘટના એક દુર્ઘટના છે, પણ તે આપણને જગાડવા માટે એક નિમિત્ત બની છે. હોસ્પિટલના બિછાને પડેલા બાળકો અને વૃદ્ધોના ચહેરા જોઈને આપણે સંવેદનશીલ બનવું પડશે. માત્ર તંત્રને દોષ આપીને બેસી રહેવાથી કંઈ નહીં વળે. આપણે એક સમાજ તરીકે, એક ગ્રાહક તરીકે અને એક યજમાન તરીકે આપણી જવાબદારી સમજવી પડશે.
જો આપણે શુદ્ધતાનો આગ્રહ રાખીશું, ભેળસેળિયાઓને જાકારો આપીશું અને થોડી વધુ તકેદારી રાખીશું, તો લગ્નની શરણાઈઓ ક્યારેય એમ્બ્યુલન્સના સાયરનમાં નહીં ફેરવાય. આશા રાખીએ કે કૌકા ગામના તમામ દર્દીઓ જલ્દી સાજા થઈ જાય અને તેમના જીવનમાં ફરી ખુશીઓ આવે. પણ આ ઘટનાની યાદ આપણને હંમેશા સાવધ કરતી રહેવી જોઈએ.