મોબાઇલ વધુ વાપરવાથી આંખો પર થતી અસર અને બચવાના ઉપાય

આજના ડિજિટલ યુગમાં સ્માર્ટફોન આપણી જરૂરિયાત બની ગયો છે, પરંતુ તેનો અતિશય વપરાશ આપણી આંખો માટે ‘ધીમું ઝેર’ સાબિત થઈ રહ્યો છે. વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં આ સમસ્યાને ‘કમ્પ્યુટર વિઝન સિન્ડ્રોમ’ (Computer Vision Syndrome) અથવા ‘ડિજિટલ આઈ સ્ટ્રેન’ કહેવામાં આવે છે.

આંખો પર થતી અસરો અને તેનાથી બચવાના અસરકારક ઉપાયો વિશેની સંપૂર્ણ માહિતી નીચે મુજબ છે:

૧. મોબાઇલ આંખોને કેવી રીતે નુકસાન કરે છે?

મોબાઇલમાંથી નીકળતી ‘બ્લુ લાઈટ’ (Blue Light) આંખોના રેટિના સુધી પહોંચે છે, જે લાંબા ગાળે ગંભીર નુકસાન કરી શકે છે:

1. આંખોમાં શુષ્કતા (Dry Eyes): સામાન્ય રીતે આપણે મિનિટમાં ૧૫-૨૦ વાર પલકારા મારીએ છીએ, પણ મોબાઇલ જોતી વખતે આ દર ઘટીને માત્ર ૫-૭ વાર થઈ જાય છે. આનાથી આંખોમાં ભેજ સુકાઈ જાય છે.
2. ઝાંખું દેખાવું (Blurred Vision): સતત નજીકની સ્ક્રીન પર ફોકસ કરવાથી આંખોના સ્નાયુઓ થાકી જાય છે, જેનાથી દૂરનું જોવામાં તકલીફ પડે છે.
3. માથાનો દુખાવો અને થાક: આંખો પર પડતા દબાણને કારણે કપાળ અને માથાના પાછળના ભાગમાં સતત દુખાવો રહે છે.
4. રેટિનાને નુકસાન: રાત્રે અંધારામાં મોબાઇલ વાપરવાથી બ્લુ લાઈટ સીધી રેટિના પર અસર કરે છે, જે ભવિષ્યમાં અંધાપો કે નંબર આવવાનું કારણ બની શકે છે.

૨. બચવાના અસરકારક ઉપાયો

મોબાઇલ છોડવો શક્ય નથી, પણ આ આદતો અપનાવીને આંખોને બચાવી શકાય છે:

A. ૨૦-૨૦-૨૦ (20-20-20) નો નિયમ

આ આંખોના ડોક્ટરો દ્વારા સૂચવવામાં આવેલો સૌથી શ્રેષ્ઠ નિયમ છે.

• દર ૨૦ મિનિટ મોબાઇલ વાપર્યા પછી, ૨૦ સેકન્ડ માટે બ્રેક લો અને ૨૦ ફૂટ દૂર આવેલી કોઈ વસ્તુ પર નજર ટકાવો. આનાથી આંખોના સ્નાયુઓને આરામ મળે છે.

B. પલકારા મારવાની આદત (Blink More)

જ્યારે પણ મોબાઇલ વાપરો, ત્યારે જાણીજોઈને આંખોના પલકારા મારતા રહો. આનાથી આંખોમાં કુદરતી ભેજ જળવાઈ રહેશે અને બળતરા નહીં થાય.

C. બ્લુ લાઈટ ફિલ્ટર અને બ્રાઈટનેસ

• મોબાઇલમાં ‘Blue Light Filter’ અથવા ‘Night Mode’ હંમેશા ચાલુ રાખો.
• રૂમની લાઈટ બંધ કરીને ક્યારેય મોબાઇલ ન વાપરો. સ્ક્રીન અને આસપાસના વાતાવરણની લાઈટમાં સંતુલન હોવું જોઈએ.

D. યોગ્ય અંતર જાળવો

મોબાઇલ અને તમારી આંખો વચ્ચે ઓછામાં ઓછું ૧૨ થી ૧૫ ઇંચનું અંતર હોવું જોઈએ. ફોનને બહુ નજીક રાખવાથી આંખોના લેન્સ પર વધુ દબાણ આવે છે.

૩. આંખો માટે ઘરેલું અને કુદરતી ઉપચાર

• ઠંડા પાણીનો છંટકાવ: દિવસમાં ૩-૪ વાર આંખો પર ઠંડા પાણીના છંટકાવ કરો.
• ગુલાબજળ: રાત્રે સૂતી વખતે શુદ્ધ ગુલાબજળના ૨-૨ ટીપાં આંખોમાં નાખવાથી ઠંડક મળે છે.
• ત્રિફળાનું પાણી: આયુર્વેદ મુજબ સવારે ત્રિફળાના પાણીથી આંખો ધોવાથી દ્રષ્ટિ તેજ બને છે.
• પૂરતી ઊંઘ: આંખોના કોષોને રિપેર થવા માટે ૭-૮ કલાકની ગાઢ ઊંઘ અનિવાર્ય છે.

૪. આહારમાં ફેરફાર (Food for Eyes)

આંખોની રોશની જાળવવા માટે આ વિટામિન્સ જરૂરી છે:

• વિટામિન A: ગાજર, પપૈયું, શક્કરિયા અને લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી.
• ઓમેગા-૩: અખરોટ અને બદામ.
• ફળો: આમળાનું સેવન આંખો માટે વરદાન સમાન છે.

ચોક્કસ, મોબાઇલના વપરાશથી થતી અસરોને સમજવા માટે આપણે તેમાં માનસિક પાસાઓ, બાળકો પર થતી અસર અને લેટેસ્ટ ટેકનિકલ સેટિંગ્સ જેવા વધુ ગહન વિષયો ઉમેરીએ.

આ રહ્યા નવા ઉમેરાયેલા 5 મહત્વના ટોપિક્સ:

5. બાળકોની આંખો પર ગંભીર અસર (Myopia Pandemic)

આજકાલ નાના બાળકોમાં ચશ્માના નંબર આવવાનું પ્રમાણ ખૂબ વધી ગયું છે, જેને ડોક્ટરો ‘માયોપિયા’ (Myopia) કહે છે.

• વિકાસ અટકે છે: બાળપણમાં આંખોના સ્નાયુઓ વિકસતા હોય છે. સતત સ્ક્રીન સામે જોવાથી આંખની કીકી (Eyeball) લંબાઈ જાય છે, પરિણામે બાળકને દૂરનું જોવામાં તકલીફ પડે છે.
• આઉટડોર પ્રવૃત્તિનો અભાવ: કુદરતી સૂર્યપ્રકાશ ‘ડોપામાઈન’ રિલીઝ કરે છે જે આંખના આકારને જાળવી રાખે છે. મોબાઇલને કારણે બાળકો ઘરની બહાર જવાનું ટાળે છે, જે તેમની દ્રષ્ટિ નબળી પાડે છે.

6. મેલાટોનિન અને ઊંઘ પર અસર (Sleep Disruption)

મોબાઇલની બ્લુ લાઈટ માત્ર આંખોને જ નહીં, પણ આપણા મગજને પણ છેતરે છે.

• સૂવામાં મુશ્કેલી: બ્લુ લાઈટ આપણા શરીરમાં ‘મેલાટોનિન’ (Melatonin) નામના હોર્મોનને બનતા રોકે છે. આ હોર્મોન આપણને ઊંઘ લાવવામાં મદદ કરે છે.
• ભ્રમ: જ્યારે આપણે રાત્રે મોબાઇલ જોઈએ છીએ, ત્યારે મગજને લાગે છે કે હજુ દિવસ છે, જેથી આપણી ઊંઘની સાયકલ (Circadian Rhythm) બગડે છે અને સવારે ઉઠ્યા પછી પણ આંખો ભારે લાગે છે.

7. ‘ટેક્સ્ટ નેક’ (Text Neck) અને આંખોનો સંબંધ

કદાચ તમને નવાઈ લાગશે, પણ તમારી ગરદનની પોઝિશન આંખો પર અસર કરે છે.

• નસો પર દબાણ: જ્યારે આપણે ગરદન નમાવીને મોબાઇલ જોઈએ છીએ, ત્યારે આંખો તરફ જતી નસો અને સ્નાયુઓ પર ખેંચાણ આવે છે. આનાથી આંખોમાં રક્ત પરિભ્રમણ ઘટે છે અને ‘આઈ સ્ટ્રેન’ વધે છે.
• ઉકેલ: મોબાઇલને હંમેશા તમારી આંખોના લેવલ પર (Eye Level) રાખીને જોવાની આદત પાડો.

8. સ્માર્ટફોન સેટિંગ્સ: ‘ડાર્ક મોડ’ વિરુદ્ધ ‘રીડિંગ મોડ’

ઘણા લોકો માને છે કે માત્ર ‘Dark Mode’ વાપરવાથી આંખો બચી જાય છે, પણ સત્ય થોડું અલગ છે.

• ડાર્ક મોડ (Dark Mode): તે બેટરી બચાવે છે અને ઓછી લાઈટમાં સારું લાગે છે, પણ ઝીણા અક્ષરો વાંચતી વખતે તે આંખો પર વધુ ભાર આપી શકે છે.
• રીડિંગ મોડ (Reading/Warm Mode): આ સૌથી શ્રેષ્ઠ છે કારણ કે તે બ્લુ લાઈટને પીળાશ પડતા પ્રકાશમાં ફેરવે છે, જે આંખો માટે કુદરતી અને ઓછો નુકસાનકારક છે.

9. એન્ટિ-ગ્લેર કોટિંગ (Anti-Glare Coating) અને લેન્સ

જો તમારો મોબાઇલ વપરાશ દિવસના ૫-૬ કલાકથી વધુ છે, તો સાદા ચશ્માને બદલે વિશિષ્ટ લેન્સ વાપરવા જોઈએ.

• બ્લુ કટ લેન્સ (Blue Cut Lenses): જો તમને નંબર ન હોય તો પણ, મોબાઇલ માટે સ્પેશિયલ બ્લુ ફિલ્ટર ચશ્મા પહેરવાથી બ્લુ લાઈટના સીધા કિરણો આંખમાં જતા અટકે છે.
• મેન્ટેનન્સ: દર ૬ મહિને આંખોના ડોક્ટર પાસે ચેકઅપ કરાવવું જોઈએ, કારણ કે ઘણીવાર નંબર આવી ગયા હોવા છતાં આપણને ખબર પડતી નથી અને આપણે આંખો ખેંચીને મોબાઇલ વાપરતા રહીએ છીએ.

આંખો માટેની એક ખાસ કસરત: ‘પામિંગ’ (Palming)

જ્યારે મોબાઇલ વાપરતા વાપરતા આંખો બળવા લાગે ત્યારે:

1. તમારા બંને હાથની હથેળીઓને એકબીજા સાથે ઘસો જ્યાં સુધી તે ગરમ ન થાય.
2. હવે હથેળીઓને બંધ આંખો પર હળવેથી મૂકો (દબાણ આપ્યા વગર).
3. ૨ મિનિટ સુધી અંધારાનો અનુભવ કરો. આ હૂંફ આંખોના થાકેલા સ્નાયુઓને તરત જ આરામ આપશે.

નિષ્કર્ષ

ટેકનોલોજી સુવિધા માટે છે, સજા માટે નહીં. જો તમે દરરોજ થોડો સમય ‘ડિજિટલ ડિટોક્સ’ (મોબાઇલ વગરનો સમય) પાળશો અને ઉપરના નિયમોનું પાલન કરશો, તો તમારી કિંમતી આંખો સુરક્ષિત રહેશે.