એન્જિનિયરિંગ કોલેજોમાં બેઠકો વધ્યા છતાં પ્રવેશ ઘટ્યા

એન્જિનિયરિંગનું આકર્ષણ કેમ ઓસરી રહ્યું છે?

એક સમય હતો જ્યારે ધોરણ 12 સાયન્સ (વિજ્ઞાન પ્રવાહ) માં પાસ થનાર દરેક વિદ્યાર્થી અને તેના માતાપિતાનું એક જ સપનું રહેતું — “મારો દીકરો કે દીકરી એન્જિનિયર બનશે.” 2000 થી 2015 ના દાયકામાં એન્જિનિયરિંગ એ સ્ટેટસ સિમ્બોલ અને સુરક્ષિત ભવિષ્યની ગેરંટી ગણાતું હતું. આ વધતી માંગને પહોંચી વળવા માટે ગુજરાત અને સમગ્ર ભારતમાં ગલીએ-ગલીએ ખાનગી એન્જિનિયરિંગ કોલેજોનો રાફડો ફાટ્યો. પરંતુ, આજે 2026 ના શૈક્ષણિક વર્ષમાં વાસ્તવિકતા સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ચૂકી છે.

હાલની પરિસ્થિતિ એક મોટી વિડંબના (Paradox) સર્જી રહી છે: રાજ્યમાં એન્જિનિયરિંગ કોલેજોમાં નવી બેઠકો સતત વધી રહી છે, પરંતુ તેની સામે એડમિશન (પ્રવેશ) લેનારા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં ઐતિહાસિક ઘટાડો નોંધાઈ રહ્યો છે. પરિણામે, હજારો બેઠકો ખાલી પડી રહી છે અને અનેક વિશાળ કોલેજ કેમ્પસ આજે ‘ઘોસ્ટ કેમ્પસ’ (Ghost Campuses – ભૂતિયા ઇમારતો) માં ફેરવાઈ ગયા છે.

1. આંકડાકીય વાસ્તવિકતા: મંજૂર થયેલી બેઠકો વિરુદ્ધ વાસ્તવિક પ્રવેશ (The Data Reality)

સમસ્યાની ગંભીરતા સમજવા માટે ગુજરાતના એડમિશન કમિટી ફોર પ્રોફેશનલ કોર્સીસ (ACPC) ના ટ્રેન્ડ્સ અને આંકડાઓ પર નજર કરવી અત્યંત જરૂરી છે.

• ખાલી બેઠકોનો પહાડ: દર વર્ષે ગુજરાતમાં ડિગ્રી એન્જિનિયરિંગની અંદાજે 65,000 થી 70,000 જેટલી બેઠકો ઉપલબ્ધ હોય છે. પરંતુ આશ્ચર્યજનક રીતે, એડમિશન પ્રક્રિયાના અંતે તેમાંથી 40% થી 50% (એટલે કે લગભગ 30,000 થી વધુ) બેઠકો ખાલી રહી જાય છે.
• નવી બેઠકોનો ઉમેરો: એક તરફ હજારો બેઠકો ખાલી છે, તો બીજી તરફ કોલેજો દર વર્ષે AI (આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ), ડેટા સાયન્સ (Data Science), સાયબર સિક્યુરિટી (Cyber Security) અને મશીન લર્નિંગ જેવા નવા અભ્યાસક્રમોના નામે હજારો નવી બેઠકોની મંજૂરી મેળવી રહી છે. આનાથી કુલ બેઠકોનો આંકડો સતત ઊંચો જઈ રહ્યો છે.

ટેબલ: એન્જિનિયરિંગ સીટ્સનું વિરોધાભાસી ગણિત (અંદાજિત ટ્રેન્ડ):

2. પ્રવેશ ઘટવા પાછળના 5 મૂળભૂત કારણો (Root Causes of the Crisis)

વિદ્યાર્થીઓ એન્જિનિયરિંગથી કેમ મોં ફેરવી રહ્યા છે? તેની પાછળ સામાજિક, આર્થિક અને શૈક્ષણિક પરિબળોનો એક જટિલ સમન્વય રહેલો છે.

A. રિટર્ન ઓન ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (ROI) નો અભાવ અને બેરોજગારી: ખાનગી એન્જિનિયરિંગ કોલેજમાં 4 વર્ષ ભણવાની ફી, હોસ્ટેલ અને અન્ય ખર્ચાઓ મળીને એક સામાન્ય પરિવારને 6 થી 10 લાખ રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે. પરંતુ જ્યારે વિદ્યાર્થી ડિગ્રી લઈને બહાર આવે છે, ત્યારે તેને મહિને માત્ર ₹15,000 થી ₹20,000 ની નોકરી ઓફર કરવામાં આવે છે. આટલા નીચા પ્રારંભિક પગારને કારણે વાલીઓ અને વિદ્યાર્થીઓને આર્થિક રીતે આ ડિગ્રી ‘ખોટનો સોદો’ લાગે છે.

B. વિદેશ જવાનો પ્રચંડ ક્રેઝ (The Brain Drain Phenomenon): ગુજરાતમાં હાલ ધોરણ 12 પાસ કર્યા પછી વિદ્યાર્થીઓનો સૌથી મોટો ટ્રેન્ડ કેનેડા, અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા કે UK જવાનો છે. IELTS કે PTE ની પરીક્ષા આપીને વિદ્યાર્થીઓ વિદેશની કોલેજોમાં ડિપ્લોમા કે ડિગ્રી કરવા ચાલ્યા જાય છે. જે તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓ અગાઉ ગુજરાતની ટોચની કોલેજો (LD, Nirma, DDU) માં એડમિશન લેતા હતા, તેઓ હવે વિદેશની વાટ પકડી રહ્યા છે. આ ‘બ્રેઈન ડ્રેઈન’ સ્થાનિક કોલેજોની બેઠકો ખાલી પડવાનું સૌથી મોટું કારણ છે.

C. ‘સ્કીલ ગેપ’ (Skill Gap) અને ઇન્ડસ્ટ્રીની જરૂરિયાતો: આજે પણ અનેક એન્જિનિયરિંગ કોલેજોમાં 15 વર્ષ જૂનો સિલેબસ (અભ્યાસક્રમ) ભણાવવામાં આવે છે. ઇન્ડસ્ટ્રીને પ્રેક્ટિકલ નોલેજ (વ્યવહારુ જ્ઞાન) ધરાવતા યુવાનો જોઈએ છે, જ્યારે કોલેજો માત્ર ગોખણપટ્ટી કરીને માર્કસ લાવતા વિદ્યાર્થીઓ પેદા કરી રહી છે. પરિણામે, હજારો એન્જિનિયરો ડિગ્રી ધરાવતા હોવા છતાં ‘અન-એમ્પ્લોયેબલ’ (નોકરી માટે અયોગ્ય) સાબિત થાય છે.

D. કોલેજોમાં ફેકલ્ટી (શિક્ષકો) ની નબળી ગુણવત્તા: ખાનગી કોલેજોનો રાફડો ફાટવાને કારણે સારા પ્રોફેસરોની ભારે અછત ઉભી થઈ છે. ઘણી કોલેજોમાં જે વિદ્યાર્થીઓ પોતે હમણાં જ પાસ આઉટ થયા હોય (B.E. કે M.E. પૂર્ણ કર્યું હોય), તેમને જ ઓછા પગારે લેક્ચરર તરીકે રાખી લેવામાં આવે છે. પાયાના જ્ઞાન અને અનુભવ વિનાના શિક્ષકો વિદ્યાર્થીઓનું ભવિષ્ય ઘડવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે.

E. 12 સાયન્સ ‘A’ ગ્રુપમાં વિદ્યાર્થીઓનો ઘટાડો: છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ગુજરાત બોર્ડ (GSEB) ના આંકડા દર્શાવે છે કે મેડિકલ (B ગ્રુપ) માં જવા માંગતા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા વધી છે, જ્યારે ગણિત (A ગ્રુપ) પસંદ કરનારા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં સતત ઘટાડો થઈ રહ્યો છે. જ્યારે બેઝ (Base) જ નાનો થતો જાય, ત્યારે એન્જિનિયરિંગમાં એડમિશન આપોઆપ ઘટવાના જ છે.

3. કોર બ્રાન્ચનું પતન: મિકેનિકલ, સિવિલ અને ઇલેક્ટ્રિકલ કેમ મરી રહ્યા છે? (The Death of Core Engineering)

આજથી દસ વર્ષ પહેલાં મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગને ‘એવરગ્રીન’ (હંમેશાં માંગમાં રહેતી) બ્રાન્ચ કહેવાતી હતી. આજે સ્થિતિ એવી છે કે કોલેજોએ વિદ્યાર્થીઓને આ બ્રાન્ચમાં એડમિશન લેવા માટે આજીજી કરવી પડે છે.

• IT અને કોમ્પ્યુટરનો જાદુ: અત્યારે આખી દુનિયા ડિજિટલ ટ્રાન્સફોર્મેશનમાંથી પસાર થઈ રહી છે. દરેક વિદ્યાર્થીને Google, Microsoft કે TCS જેવી IT કંપનીઓમાં AC ઓફિસ અને લાખો રૂપિયાનું પ્લેસમેન્ટ (Package) જોઈએ છે. પરિણામે 90% વિદ્યાર્થીઓની પ્રથમ પસંદગી માત્ર Computer Engineering, IT અથવા AI બ્રાન્ચ જ હોય છે.
• કોર બ્રાન્ચમાં સંઘર્ષ: સિવિલ કે મિકેનિકલ એન્જિનિયર બનીને સાઈટ પર તડકામાં કામ કરવું, ફેક્ટરીમાં શિફ્ટ ડ્યુટી કરવી અને શરૂઆતના વર્ષોમાં અત્યંત ઓછા પગારમાં રઝળવું આજના યુવાનોને મંજૂર નથી. આરામદાયક જીવનશૈલીની લાલસાએ કોર બ્રાન્ચનું અસ્તિત્વ જોખમમાં મૂકી દીધું છે.
• જોખમ: જો ભવિષ્યમાં દેશ પાસે પૂરતા સિવિલ કે ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરો નહીં હોય, તો આપણા બ્રિજ, રસ્તાઓ, ડેમ અને પાવર પ્લાન્ટ્સ કોણ બનાવશે? આ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સેક્ટર માટે અત્યંત ચિંતાજનક વિષય છે.

4. ખાનગી કોલેજોનું આર્થિક મોડલ અને તેમનો બચાવ-પ્રયાસ (The Economic Struggle of Institutions)

વિદ્યાર્થીઓ ઘટવાને કારણે એજ્યુકેશન ઇન્ડસ્ટ્રી (શિક્ષણ ઉદ્યોગ) ને કરોડો રૂપિયાનું નુકસાન થઈ રહ્યું છે. કોલેજ ચલાવવા માટેનું આર્થિક મોડલ તૂટી પડ્યું છે.

કોલેજો કઈ રીતે ટકી રહી છે?

1. નવા નામ, જૂની બોટલ: ખાનગી કોલેજો વિદ્યાર્થીઓને આકર્ષવા માટે પરંપરાગત બ્રાન્ચની બેઠકો સરેન્ડર (Surrender) કરીને AI, IoT (Internet of Things), ડેટા એનાલિટિક્સ અને રોબોટિક્સ જેવા આકર્ષક નામ વાળી નવી બ્રાન્ચની મંજૂરી મેળવી રહી છે. આ જ કારણસર કુલ બેઠકોનો આંકડો વધેલો દેખાય છે.
2. સ્કોલરશિપની લાલચ: એડમિશન વધારવા માટે અનેક ખાનગી યુનિવર્સિટીઓ પ્રથમ વર્ષની ફી માફી, મફત લેપટોપ અથવા પ્લેસમેન્ટની 100% ખોટી ગેરંટી જેવી માર્કેટિંગ ટ્રિક્સ અપનાવી રહી છે.
3. માસ લે-ઓફ (Mass Layoffs): આવક ઘટવાને કારણે કોલેજો પોતાના સિનિયર અને વધુ પગારદાર પ્રોફેસરોને છૂટા કરી રહી છે, જે આખરે તો શિક્ષણની ગુણવત્તાને જ વધુ ખરાબ કરી રહ્યું છે. કેટલાક વિશાળ કેમ્પસ તો હવે મેરેજ હોલ કે પાર્ટી પ્લોટ તરીકે ભાડે આપવામાં આવી રહ્યા છે!

5. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને વૈકલ્પિક કરિયરનો ઉદય (The Rise of Alternatives)

એક તરફ એન્જિનિયરિંગ 4 વર્ષનો સમય અને લાખો રૂપિયા માંગે છે, તો બીજી તરફ જનરેટિવ AI (Generative AI), ડિજિટલ માર્કેટિંગ, ગ્રાફિક ડિઝાઇનિંગ અને કન્ટેન્ટ ક્રિએશન જેવા ક્ષેત્રો ઉભરી રહ્યા છે.

• આજના યુવાનો સમજી ગયા છે કે કોડિંગ (Coding) કરવા માટે 4 વર્ષની ડિગ્રીની જરૂર નથી. યુટ્યુબ (YouTube), કોર્સેરા (Coursera) કે શોર્ટ-ટર્મ બુટકેમ્પ (Bootcamps) દ્વારા 6 મહિનામાં કોડિંગ શીખીને પણ લાખોની નોકરી મેળવી શકાય છે.
• AI ના આગમનથી ઘણી એન્ટ્રી-લેવલની સોફ્ટવેર ડેવલપરની નોકરીઓ જોખમમાં મુકાઈ છે, જેનાથી ભવિષ્યમાં IT સેક્ટરનો ક્રેઝ પણ થોડો ધીમો પડી શકે છે.

6. સરકાર અને AICTE ના નીતિગત હસ્તક્ષેપ (Policy Interventions and Future Roadmap)

આ પરિસ્થિતિને જોતા ટેકનિકલ શિક્ષણના નિયામક AICTE (All India Council for Technical Education) અને રાજ્ય સરકારે કેટલાક કડક અને સુધારાત્મક પગલાં લેવાની શરૂઆત કરી છે.

મુખ્ય પગલાંઓ:

• નવી કોલેજો પર પ્રતિબંધ: AICTE એ અમુક વર્ષો સુધી નવી પરંપરાગત એન્જિનિયરિંગ કોલેજો ખોલવા પર મોરેટોરિયમ (પ્રતિબંધ) મૂક્યો હતો, જેથી પહેલા જૂની કોલેજોની બેઠકો ભરાઈ શકે.
• મર્જર અને ક્લોઝર (Merger & Closure): જે કોલેજોમાં સતત 3 વર્ષ સુધી 30% કરતા ઓછા એડમિશન થયા હોય, તેવી કોલેજોને બંધ કરવા અથવા બીજી કોલેજ સાથે મર્જ (ભેગી) કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે.
• નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) નો અમલ: હવે એન્જિનિયરિંગના વિદ્યાર્થીઓ માટે મલ્ટી-ડિસિપ્લિનરી એપ્રોચ (Multi-disciplinary approach) અપનાવવામાં આવ્યો છે. એટલે કે મિકેનિકલનો વિદ્યાર્થી કોમ્પ્યુટરનો વિષય અને ફિલોસોફીનો વિષય પણ ભણી શકશે. આ ઉપરાંત ‘મલ્ટીપલ એન્ટ્રી અને એક્ઝિટ’ સિસ્ટમ દ્વારા વિદ્યાર્થીઓને વધુ સ્વતંત્રતા આપવામાં આવી છે.
• ઇન્ડસ્ટ્રી-એકેડેમિયા લિંકેજ: કોલેજો માટે હવે સ્થાનિક ઉદ્યોગો (GIDC) સાથે MoU કરવા ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યા છે, જેથી વિદ્યાર્થીઓને ભણતરની સાથે 6 મહિનાની રિયલ-ટાઇમ ઇન્ટર્નશિપ (Internship) મળી શકે.

માત્ર ડિગ્રી નહીં, કૌશલ્ય (Skills) જ બચાવશે ભવિષ્ય

એન્જિનિયરિંગ કોલેજોમાં ખાલી પડતી બેઠકો એ કોઈ અચાનક આવેલી સમસ્યા નથી; તે શિક્ષણના નામે ચલાવવામાં આવતી ‘દુકાનો’ અને ગુણવત્તા સાથે કરેલી બાંધછોડનું અનિવાર્ય પરિણામ છે. જ્યાં સુધી ખાનગી કોલેજો પોતાના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની સાથે પોતાના શિક્ષણ અને શિક્ષકોની ગુણવત્તા નહીં સુધારે, ત્યાં સુધી આ ટ્રેન્ડ બદલાવવાનો નથી.

વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓએ પણ એ સમજવું પડશે કે ડિગ્રીના કાગળ કરતા કૌશલ્ય (Skill) ની કિંમત બજારમાં વધુ છે. જો તમે કોઈ એવી કોલેજમાંથી એન્જિનિયરિંગ કરો છો જ્યાં પ્રેક્ટિકલ લેબ જ નથી, તો તે 4 વર્ષ માત્ર સમય અને પૈસાની બરબાદી છે. ભારતને જરૂર એન્જિનિયરોની છે, પરંતુ ‘ડિગ્રીધારી બેરોજગારો’ ની નહીં, બલ્કે ‘ઇનોવેટિવ અને સ્કીલફુલ’ ટેકનોક્રેટ્સની છે. સરકારે ગુણવત્તાવિહીન કોલેજોને બંધ કરી, શિક્ષણના સ્તરને વૈશ્વિક કક્ષાનું બનાવવું જ પડશે, તો જ આ શૈક્ષણિક સંકટનો કાયમી ઉકેલ આવશે.