મૌન તૂટશે, સુરક્ષા વધશે
જ્યારે પણ આપણે રસ્તા પરથી પસાર થઈએ છીએ, ત્યારે આપણી ઇન્દ્રિયો સજાગ હોય છે. આંખો વાહનોને જુએ છે, પણ કાન વાહનોના અવાજ પરથી નક્કી કરે છે કે ગાડી કેટલી નજીક છે કે દૂર. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં રસ્તાઓ પર એક એવો બદલાવ આવ્યો છે જે રોમાંચક હોવાની સાથે સાથે થોડો ડરામણો પણ છે. તે છે – ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EV) નું આગમન. આ વાહનો પ્રદૂષણ મુક્ત છે, પેટ્રોલ-ડીઝલના ખર્ચમાંથી મુક્તિ આપે છે, પણ તેમની સૌથી મોટી ખાસિયત એ જ તેમની સૌથી મોટી ખામી બની ગઈ છે – તેમનું ‘મૌન’.
શું તમે ક્યારેય અનુભવ્યું છે કે તમે રસ્તા પર ચાલતા હોવ અને અચાનક તમારી પાછળથી એક સ્કૂટર કે કાર પસાર થઈ જાય અને તમને ખબર પણ ન પડે? આવું એટલા માટે થાય છે કારણ કે ઇલેક્ટ્રિક વાહનો માં પરંપરાગત પેટ્રોલ કે ડીઝલ એન્જિન હોતું નથી, જે અવાજ કરે. આ ‘સાયલન્ટ ડ્રાઈવ’ ડ્રાઈવર માટે તો સુખદ છે, પણ રાહદારીઓ માટે જીવલેણ સાબિત થઈ રહી છે.
આ ગંભીર સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, ભારત સરકાર હવે એક મોટો અને ક્રાંતિકારી નિર્ણય લેવા જઈ રહી છે. હવેથી ઇલેક્ટ્રિક વાહનો સંપૂર્ણપણે શાંત નહીં રહે. સરકાર એક નવો નિયમ લાવી રહી છે જેના હેઠળ EVમાં પણ હવે ‘એન્જિન અવાજ’ આવશે. આ કોઈ મ્યુઝિક સિસ્ટમનો અવાજ નથી, પણ એક ખાસ પ્રકારની ટેકનોલોજી છે જે લોકોનો જીવ બચાવશે.
આજના આ અત્યંત વિસ્તૃત બ્લોગમાં, આપણે જાણીશું કે સરકારનો આ નવો નિયમ શું છે? Acoustic Vehicle Alerting System (AVAS) શું છે? વિદેશમાં આ અંગે શું કાયદા છે? અને સૌથી મહત્વનું – શું તમારી નવી EV હવે પેટ્રોલ ગાડી જેવો અવાજ કરશે કે પછી કોઈ સ્પેસશિપ જેવો? ચાલો, ટેકનોલોજી અને સુરક્ષાના આ નવા અધ્યાયને વિસ્તારથી સમજીએ.
ભાગ ૧: શાંતિ બની સમસ્યા – શા માટે સરકાર લાવી રહી છે નવો નિયમ?
ઇલેક્ટ્રિક વાહનોની સૌથી મોટી યુએસપી (USP) એ હતી કે તે અવાજનું પ્રદૂષણ ઘટાડે છે. તો પછી સરકાર કેમ તેને અવાજ કરવા માટે મજબૂર કરી રહી છે? આ વિરોધાભાસને સમજવો ખૂબ જરૂરી છે.
૧. ‘ધ સાયલન્ટ કિલર’ (The Silent Killer): રસ્તા પર ચાલતા રાહદારીઓ, સાયકલ સવારો અને ખાસ કરીને બાળકો ઘણીવાર ગાડી જોઈને નહીં પણ તેનો અવાજ સાંભળીને રસ્તો ક્રોસ કરવાનો નિર્ણય લેતા હોય છે. જ્યારે કોઈ EV ધીમી ગતિએ (૨૦-૩૦ કિમી/કલાક) આવતી હોય, ત્યારે ટાયરનો અવાજ પણ નથી આવતો અને એરોડાયનેમિક અવાજ (હવા કાપવાનો અવાજ) પણ નહિવત હોય છે. આવા સમયે અકસ્માતનું જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે. વૈશ્વિક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે સાયલન્ટ EV ના કારણે રાહદારીઓ સાથેના અકસ્માતોમાં ૪૦% સુધીનો વધારો થયો છે.
૨. દિવ્યાંગજનો માટે પડકાર: સૌથી મોટી મુશ્કેલી દૃષ્ટિહીન (Blind) અથવા ઓછું દેખાતું હોય તેવા લોકો માટે છે. તેઓ સંપૂર્ણપણે પોતાની શ્રવણ શક્તિ (સાંભળવાની ક્ષમતા) પર નિર્ભર હોય છે. એક શાંત EV તેમના માટે રસ્તા પર ફરતા ‘અદ્રશ્ય જોખમ’ સમાન છે. ભારત સરકારનો ઉદ્દેશ્ય રસ્તાઓને તમામ નાગરિકો માટે સુરક્ષિત બનાવવાનો છે, તેથી ઇલેક્ટ્રિક વાહનોમાં કૃત્રિમ અવાજ અનિવાર્ય બની ગયો છે.
૩. ભારતીય ટ્રાફિકની અરાજકતા: ભારતના રસ્તાઓ યુરોપ કે અમેરિકા જેવા નથી. અહીં રસ્તા પર ગાયો, કૂતરાં, લારીવાળા અને અસ્તવ્યસ્ત ટ્રાફિક હોય છે. ભારતમાં હોર્ન વગાડવો એ એક કોમ્યુનિકેશન છે. પરંતુ સતત હોર્ન વગાડવો એ પણ ઉકેલ નથી. વાહનનું એન્જિન ચાલુ છે અને તે ગતિમાં છે, તેવો સતત સંકેત મળવો જરૂરી છે.
આ તમામ કારણોસર, પરિવહન મંત્રાલયે નક્કી કર્યું છે કે EVમાં પણ હવે ‘એન્જિન અવાજ’ આવશે તેવો નિયમ ફરજિયાત કરવો જોઈએ.
ભાગ ૨: સરકારનો નવો નિયમ અને AIS-173 સ્ટાન્ડર્ડ
ભારત સરકાર ઓટોમોટિવ ઇન્ડસ્ટ્રી સ્ટાન્ડર્ડ્સ (AIS) હેઠળ વાહનોની સુરક્ષા નક્કી કરે છે. આ નવા નિયમ માટે AIS-173 ડ્રાફ્ટ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. ચાલો સમજીએ કે આ નિયમ શું કહે છે.
નિયમની મુખ્ય જોગવાઈઓ:
- ફરજિયાત AVAS: તમામ નવા ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (ટુ-વ્હીલર, થ્રી-વ્હીલર, ફોર-વ્હીલર અને બસો) માં Acoustic Vehicle Alerting System (AVAS) લગાવવું ફરજિયાત બનશે.
- સ્પીડ લિમિટ: આ અવાજ ત્યારે જ આવવો જોઈએ જ્યારે વાહનની ગતિ ૨૦ કિમી/કલાક થી ઓછી હોય. જ્યારે વાહન હાઈ સ્પીડમાં હોય (દા.ત. ૫૦ કિમી/કલાક), ત્યારે ટાયર અને હવાનો અવાજ પૂરતો હોય છે, તેથી ત્યારે કૃત્રિમ અવાજની જરૂર નથી.
- રિવર્સ ગિયર: જ્યારે ઇલેક્ટ્રિક કાર રિવર્સ લેતી હોય, ત્યારે તો અવાજ આવવો સૌથી વધુ જરૂરી છે, કારણ કે પાછળ ઊભેલા વ્યક્તિનું ધ્યાન ન પણ હોય.
- અવાજનું સ્તર (Decibel): અવાજ એટલો મોટો ન હોવો જોઈએ કે તે ઘોંઘાટ બની જાય, અને એટલો ધીમો પણ ન હોવો જોઈએ કે સંભળાય નહીં. સામાન્ય રીતે ૫૬ થી ૭૫ ડેસિબલ વચ્ચેની મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી શકે છે.
આ નિયમનો અમલ આગામી સમયમાં ઉત્પાદિત થતા તમામ નવા મોડેલ્સ પર થશે. જૂના વાહનો માટે રેટ્રોફિટિંગ (પાછળથી લગાવવું) ફરજિયાત હશે કે કેમ, તે અંગે હજુ સ્પષ્ટતા થવાની બાકી છે.
ભાગ ૩: શું છે AVAS ટેકનોલોજી? (The Technology Behind the Sound)
તમને થશે કે આ અવાજ આવશે ક્યાંથી? શું એન્જિન ફીટ કરવામાં આવશે? ના, બિલકુલ નહીં. આ એક સ્માર્ટ ઓડિયો ટેકનોલોજી છે.
AVAS કેવી રીતે કામ કરે છે? Acoustic Vehicle Alerting System (AVAS) એ એક ઇલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમ છે. તેમાં મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગો હોય છે:
- સ્પીકર: જે સામાન્ય રીતે ગાડીના બોનેટની નીચે અથવા બમ્પરની પાછળ લગાડવામાં આવે છે. તે વોટરપ્રૂફ અને ડસ્ટપ્રૂફ હોય છે.
- કંટ્રોલ યુનિટ (ECU): આ સિસ્ટમનું મગજ છે. તે ગાડીની સ્પીડ, એક્સિલરેશન અને ગિયર (ફોરવર્ડ કે રિવર્સ) ને સતત મોનિટર કરે છે.
- સાઉન્ડ જનરેટર: કંટ્રોલ યુનિટના ડેટાના આધારે, તે ડિજિટલ સાઉન્ડ ફાઈલ પ્લે કરે છે.
સ્માર્ટ સાઉન્ડ: આ કોઈ સાદું રેકોર્ડિંગ નથી હોતું. જેમ જેમ તમે એક્સિલરેટર આપો છો (લીવર ખેંચો છો), તેમ તેમ અવાજની ફ્રિકવન્સી (પીચ) બદલાય છે.
- જો ગાડી ધીમી ચાલે છે, તો અવાજ ધીમો અને ઘેરો હશે.
- જો ગાડી સ્પીડ પકડે છે, તો અવાજ તીણો અને ઝડપી બનશે.
આ ફેરફાર રાહદારીને અંદાજ આપે છે કે ગાડી સ્પીડમાં આવી રહી છે કે ધીમી પડી રહી છે. આ ટેકનોલોજી દ્વારા ઇલેક્ટ્રિક વાહનો માટે સરકાર લાવી રહી છે નવો નિયમ, જે ટેકનોલોજી અને સેફ્ટીનો અદભૂત સંગમ છે.
ભાગ ૪: અવાજ કેવો હશે? (The Soundscape of Future)
સૌથી રોમાંચક પ્રશ્ન એ છે કે મારી EV નો અવાજ કેવો હશે? શું તે જૂના જમાનાની ડીઝલ જીપ જેવો હશે? કે પછી ફોર્મ્યુલા-1 કાર જેવો?
અહીં કાર કંપનીઓ અને સાઉન્ડ એન્જિનિયરો માટે એક નવું મેદાન ખુલ્યું છે. દરેક કંપની ઈચ્છે છે કે તેમની ગાડીનો અવાજ તેમની બ્રાન્ડની ઓળખ (Signature Sound) બને.
૧. સ્પેસશિપ જેવો અવાજ: મોટાભાગની EV કંપનીઓ પરંપરાગત એન્જિનનો અવાજ નથી આપતી. તેઓ એક ભવિષ્યવાદી (Futuristic) અવાજ પસંદ કરે છે. એક પ્રકારનો ‘હમમમ’ (Humming) અવાજ જે સાયન્સ ફિક્શન ફિલ્મોમાં સ્પેસશિપનો હોય છે.
૨. કસ્ટમાઇઝેશન: ભવિષ્યમાં એવું પણ બની શકે કે તમે તમારા મોબાઈલની રિંગટોનની જેમ તમારી કારનો અવાજ બદલી શકો. તમને સ્પોર્ટ્સ કારનો અવાજ જોઈએ છે? કે પછી શાંત વહેતી નદી જેવો અવાજ? ટેકનોલોજી આ શક્ય બનાવી શકે છે, જોકે સરકાર સુરક્ષાના કારણોસર ચોક્કસ ફ્રિકવન્સી જાળવી રાખવા માટે નિયમો બનાવશે.
૩. પ્રખ્યાત ઉદાહરણો:
- BMW: જર્મન કંપની BMW એ પ્રખ્યાત હોલીવુડ મ્યુઝિક કમ્પોઝર (જેમણે ‘ઇન્ટરસ્ટેલર’ અને ‘લાયન કિંગ’ નું સંગીત આપ્યું છે) હૅન્સ ઝિમર (Hans Zimmer) સાથે મળીને તેમની ઇલેક્ટ્રિક કાર માટે ખાસ અવાજ તૈયાર કર્યો છે.
- Ola અને Ather: ભારતમાં ઓલા ઇલેક્ટ્રિક જેવી કંપનીઓ પણ પોતાના સ્કૂટર્સમાં ‘MoveOS’ અપડેટ દ્વારા અલગ અલગ સાઉન્ડ થીમ્સ આપી રહી છે, જે દર્શાવે છે કે EVમાં પણ હવે ‘એન્જિન અવાજ’ આવશે તે કોન્સેપ્ટ ભારતમાં શરૂ થઈ ચૂક્યો છે.
ભાગ ૫: વૈશ્વિક દ્રશ્ય – દુનિયા શું કરી રહી છે?
ભારત આ નિયમ લાવનારો પહેલો દેશ નથી. પશ્ચિમી દેશોમાં આ અંગે ઘણા સમય પહેલા જાગૃતિ આવી ગઈ હતી.
- યુરોપિયન યુનિયન (EU): અહીં જુલાઈ ૨૦૧૯ થી જ તમામ નવા હાઈબ્રિડ અને ઇલેક્ટ્રિક વાહનોમાં AVAS ફરજિયાત કરી દેવામાં આવ્યું છે. ૨૦ કિમી/કલાક સુધીની ઝડપે અવાજ આવવો અનિવાર્ય છે.
- અમેરિકા (USA): અમેરિકામાં પણ નેશનલ હાઈવે ટ્રાફિક સેફ્ટી એડમિનિસ્ટ્રેશન (NHTSA) એ નિયમ બનાવ્યો છે કે ૩૦ કિમી/કલાક સુધીની ઝડપે EVs એ અવાજ કરવો જ પડશે.
- જાપાન અને ચીન: આ દેશોમાં પણ રાહદારીઓની સુરક્ષા માટે આવા જ નિયમો લાગુ છે.
ભારત હવે આ ગ્લોબલ સ્ટાન્ડર્ડ્સ અપનાવી રહ્યું છે, જે દર્શાવે છે કે આપણો ઓટોમોબાઈલ ઉદ્યોગ હવે વિશ્વ કક્ષાની સુરક્ષા તરફ આગળ વધી રહ્યો છે.
ભાગ ૬: ડ્રાઈવિંગનો અનુભવ અને મનોવિજ્ઞાન
આ અવાજ માત્ર રાહદારીઓ માટે જ નથી, ડ્રાઈવર માટે પણ એટલો જ મહત્વનો છે. આપણે વર્ષોથી ગાડી ચલાવીએ છીએ અને આપણું મગજ એન્જિનના અવાજ સાથે જોડાયેલું છે.
ફીડબેક લૂપ: જ્યારે આપણે એક્સિલરેટર દબાવીએ છીએ અને એન્જિનનો અવાજ વધે છે, ત્યારે ડ્રાઈવરને એક ‘ફીડબેક’ મળે છે કે ગાડી રિસ્પોન્સ આપી રહી છે. સાયલન્ટ EV માં ઘણીવાર ડ્રાઈવરને સ્પીડનો અંદાજ આવતો નથી. પરિણામે, તે અજાણતા જ ઓવર-સ્પીડિંગ કરી બેસે છે. કૃત્રિમ અવાજ ડ્રાઈવરને વાહનની ગતિનો અહેસાસ અપાવવામાં મદદ કરે છે, જે અકસ્માત રોકવામાં પણ મદદરૂપ થાય છે.
ઘણા ડ્રાઈવરોને EV ચલાવવામાં ‘મજા’ નથી આવતી કારણ કે તેમાં કોઈ ‘આત્મા’ (Soul) નથી લાગતો. એન્જિનનો અવાજ ગાડીને જીવંત બનાવે છે. તેથી, ઓટોમોબાઈલ કંપનીઓ પણ આ નિયમથી ખુશ છે, કારણ કે તેઓ ગ્રાહકોને EVમાં પણ હવે ‘એન્જિન અવાજ’ આવશે તેવું કહીને ‘સ્પોર્ટી ફીલ’ વેચી શકશે.
ભાગ ૭: ટુ-વ્હીલર્સ માટે આ નિયમનું મહત્વ
ભારત એક ટુ-વ્હીલર માર્કેટ છે. આપણા રસ્તાઓ પર કાર કરતા બાઈક અને સ્કૂટર વધારે છે. ઇલેક્ટ્રિક સ્કૂટર્સ (જેમ કે Ola, TVS iQube, Ather) ની સંખ્યા ઝડપથી વધી રહી છે.
ટુ-વ્હીલર્સ વધુ ખતરનાક છે કારણ કે:
- તેઓ ટ્રાફિકમાં ગમે ત્યાંથી ઘૂસી જાય છે.
- તેઓ કાર કરતા પણ વધારે શાંત હોય છે.
- ગલી-મહોલ્લામાં બાળકો રમતા હોય ત્યારે અચાનક સ્કૂટર આવી જાય તો અકસ્માતનો ભય રહે છે.
સરકારના નવા નિયમમાં ટુ-વ્હીલર્સને પણ આવરી લેવામાં આવ્યા છે. આનાથી શહેરોની ગલીઓમાં થતા નાના-મોટા અકસ્માતોમાં મોટો ઘટાડો થશે.
ભાગ ૮: અવાજનું પ્રદૂષણ vs માર્ગ સુરક્ષા
આ નિયમ સામે એક મુખ્ય દલીલ એ છે કે શું આપણે ફરીથી ઘોંઘાટ તરફ પાછા જઈ રહ્યા છીએ? EV નો મુખ્ય ફાયદો જ એ હતો કે શહેરો શાંત બનશે.
સંતુલન જરૂરી છે: સરકારે અને ઉત્પાદકોએ આમાં બહુ ઝીણવટભર્યું સંતુલન જાળવવું પડશે.
- અવાજ એટલો મોટો ન હોવો જોઈએ કે રાત્રે સૂતેલા લોકો જાગી જાય.
- અવાજ બળતરા કરનારો (Irritating) ન હોવો જોઈએ.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે AVAS નો અવાજ પરંપરાગત પેટ્રોલ એન્જિન કરતા ઘણો ઓછો અને સૌમ્ય હોય છે. તે માત્ર ‘ચેતવણી’ (Alert) માટે છે, ‘પ્રદૂષણ’ માટે નહીં. વળી, ૨૦ કિમી/કલાકની સ્પીડ પછી તે બંધ થઈ જાય છે, તેથી હાઈવે પર કે ખુલ્લા રસ્તાઓ પર શાંતિ જળવાઈ રહેશે. તેથી, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો માટે સરકાર લાવી રહી છે નવો નિયમ એ ધ્વનિ પ્રદૂષણમાં કોઈ મોટો વધારો નહીં કરે.
ભાગ ૯: પડકારો અને કિંમત પર અસર
કોઈપણ નવી ટેકનોલોજી આવે એટલે તેની કિંમત પણ આવે.
- ઉત્પાદન ખર્ચ: AVAS સિસ્ટમ (સ્પીકર, સેન્સર, સોફ્ટવેર) લગાવવાથી વાહનની કિંમતમાં થોડો વધારો થઈ શકે છે. જોકે, મોટા પાયે ઉત્પાદન (Mass Production) થવાથી આ ખર્ચ ગ્રાહક પર બહુ બોજ નહીં નાખે.
- રેટ્રોફિટિંગ: જે લોકો પાસે અત્યારે જૂની EV છે, તેમનું શું? શું તેમણે અલગથી આ સિસ્ટમ લગાવવી પડશે? આ એક મોટો પડકાર છે. ટેકનિકલી રીતે જૂના વાહનોમાં આ સિસ્ટમ લગાવવી મુશ્કેલ અને ખર્ચાળ હોઈ શકે છે. સરકાર કદાચ જૂના વાહનોને આમાંથી મુક્તિ આપે અથવા કોઈ સસ્તો વિકલ્પ લાવે તેવી શક્યતા છે.
ભાગ ૧૦: ભવિષ્ય – સાઉન્ડ પોલ્યુશન ફ્રી શહેરોનું સપનું
આપણે એવા ભવિષ્ય તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ જ્યાં રસ્તાઓ પરનો ઘોંઘાટ (હોર્ન અને ફાટેલા સાયલેન્સરનો અવાજ) ઓછો હશે, પણ સુરક્ષિત ‘હમમમ’ અવાજ ગુંજતો હશે.
કલ્પના કરો કે એક વ્યસ્ત ચાર રસ્તા પર સેંકડો ગાડીઓ ઊભી છે, પણ ત્યાં એન્જિનની ઘરઘરાટી નથી, માત્ર એક ધીમો સંગીતમય ગુંજારવ છે. આ દ્રશ્ય ભવિષ્યના સ્માર્ટ સિટીનું છે. EVમાં પણ હવે ‘એન્જિન અવાજ’ આવશે તે સમાચાર ભલે આજે વિચિત્ર લાગે, પણ તે આપણા સુરક્ષિત ભવિષ્યની એક જરૂરિયાત છે.
ઓટોમોબાઈલ કંપનીઓ હવે ‘સાઉન્ડ ડિઝાઇનર્સ’ (Sound Designers) ની ભરતી કરી રહી છે. જેમ એક ફિલ્મનો બેકગ્રાઉન્ડ સ્કોર હોય છે, તેમ હવે દરેક ગાડીનો પોતાનો એક સ્કોર હશે. આ એક કલા અને વિજ્ઞાનનો અનોખો સંગમ છે.
એક આવકારદાયક પગલું
અંતમાં, એટલું જ કહી શકાય કે ભારત સરકારનો આ નિર્ણય સમયસરનો અને અત્યંત જરૂરી છે. જેમ આપણે સીટ બેલ્ટ અને એરબેગ્સને સુરક્ષા માટે સ્વીકાર્યા, તેમ Acoustic Vehicle Alerting System (AVAS) ને પણ સ્વીકારવું પડશે.
આપણી ભારતીય માનસિકતા છે કે “ગાડી અવાજ કરે તો જ મજા આવે.” આ નવો નિયમ શોખીનોને અવાજ પણ આપશે અને રાહદારીઓને સુરક્ષા પણ આપશે. આ એક ‘વિન-વિન’ (Win-Win) સિચ્યુએશન છે.
તો હવે પછી જ્યારે તમે કોઈ EV ખરીદવા જાઓ, ત્યારે તેની રેન્જ અને બેટરીની સાથે સાથે તેનો ‘અવાજ’ કેવો છે, તે પણ જરૂર ચેક કરજો. કારણ કે મૌન હવે સોનું નથી રહ્યું, સુરક્ષા માટે બોલવું (અવાજ કરવો) જરૂરી બની ગયું છે.
આપણા રસ્તાઓને સુરક્ષિત બનાવવા માટે આ નાનકડું સ્પીકર એક મોટી ક્રાંતિ લાવશે.