ભારતનું અવકાશ ક્ષેત્રમાં કદ સતત વધી રહ્યું છે. ચંદ્રયાન-3 અને આદિત્ય-L1 ની ઐતિહાસિક સફળતા બાદ હવે સમગ્ર વિશ્વની નજર ઈસરો (ISRO) ના સૌથી સાહસિક પ્રોજેક્ટ ‘ગગનયાન’ પર છે. ભારત પ્રથમવાર પોતાના દમ પર ભારતીય અવકાશયાત્રીઓને (ગગનયાત્રીઓને) અંતરિક્ષમાં મોકલવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. તાજેતરમાં ઈસરોએ આ મિશનને લઈને કેટલાક મહત્વના જાહેરાતો અને પરીક્ષણો કર્યા છે.
1. ગગનયાન મિશન શું છે?
ગગનયાન ભારતનું પ્રથમ હ્યુમન સ્પેસફ્લાઈટ મિશન છે. જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય:
- 3 સભ્યોની ટીમને 400 કિમી ની પૃથ્વીની નીચલી ભ્રમણકક્ષા (Low Earth Orbit) માં મોકલવી.
- અવકાશયાત્રીઓને ત્યાં 3 દિવસ સુધી રાખવા.
- તેમને સુરક્ષિત રીતે પૃથ્વી પર પાછા લાવવા (ભારતીય સમુદ્રમાં લેન્ડિંગ કરાવીને).
2. ‘ગગનયાત્રીઓ’ ની પસંદગી અને તાલીમ
મિશન માટે ભારતીય વાયુસેનાના ચાર ટેસ્ટ પાઇલટ્સની પસંદગી કરવામાં આવી છે:
- ગ્રુપ કેપ્ટન પ્રશાંત બાલકૃષ્ણન નાયર
- ગ્રુપ કેપ્ટન અજીત કૃષ્ણન
- ગ્રુપ કેપ્ટન અંગદ પ્રતાપ
- વિંગ કમાન્ડર શુભાંશુ શુક્લા
આ ચારેય અવકાશયાત્રીઓએ રશિયામાં પાયાની તાલીમ પૂર્ણ કર્યા બાદ હવે બેંગલુરુના ઇસરો સેન્ટર ખાતે મિશન-સ્પેસિફિક ટ્રેનિંગ લઈ રહ્યા છે. તાજેતરમાં, શુભાંશુ શુક્લાને નાસા (NASA) ના સહયોગથી ઈન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન (ISS) પર મોકલવાની પણ જાહેરાત કરવામાં આવી છે, જે ગગનયાન માટે મોટો અનુભવ સાબિત થશે.
3. ‘વ્યોમમિત્ર’ (Vyommitra): સ્ત્રી હ્યુમનૉઇડ રોબોટ
માનવ મિશન પહેલાં, ઇસરો એક માનવરહિત ફ્લાઇટ મોકલશે જેમાં ‘વ્યોમમિત્ર’ નામનો રોબોટ હશે.
- તે અવકાશયાત્રીઓની જેમ જ કેબિનમાં બેસશે.
- મિશન દરમિયાન પેરામીટર્સ અને વાતાવરણ પર નજર રાખશે.
- તે અવકાશયાત્રીઓ સાથે વાતચીત કરી શકશે અને પ્રશ્નોના જવાબ આપી શકશે.
4. તાજેતરના મહત્વના પરીક્ષણો (Milestones)
ઇસરો આ મિશનમાં ‘સેફ્ટી’ પર સૌથી વધુ ભાર મૂકી રહ્યું છે:
- TV-D1 (ટેસ્ટ વ્હીકલ ફ્લાઈટ): આ પરીક્ષણ દ્વારા ‘ક્રૂ એસ્કેપ સિસ્ટમ’ નું સફળ ટેસ્ટિંગ કરવામાં આવ્યું હતું. જો રોકેટમાં કોઈ ખામી સર્જાય, તો અવકાશયાત્રીઓને સુરક્ષિત રીતે કેપ્સ્યુલ દ્વારા અલગ કરી શકાય છે.
- CE-20 એન્જિન: ગગનયાનને અંતરિક્ષમાં લઈ જનાર ક્રાયોજેનિક એન્જિનનું હ્યુમન-રેટેડ ટેસ્ટિંગ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થયું છે.
- પેરાશૂટ ટેસ્ટિંગ: કેપ્સ્યુલને સમુદ્રમાં ધીમેથી ઉતારવા માટેના વિશાળ પેરાશૂટ્સનું ચંદીગઢ ખાતે સફળ પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે.
5. મિશનની સમયરેખા (Timeline)
- 2025 ના મધ્યમાં: પ્રથમ માનવરહિત મિશન (વ્યોમમિત્ર સાથે).
- 2026 ની શરૂઆતમાં: ભારતનું પ્રથમ માનવ અવકાશ મિશન. (નોંધ: ઇસરો સલામતી સાથે કોઈ સમજૂતી કરવા માંગતું નથી, તેથી ટેસ્ટિંગના પરિણામો મુજબ સમયરેખામાં ફેરફાર થઈ શકે છે).
6. આ મિશન ભારત માટે કેમ મહત્વનું છે?
- ગ્લોબલ ક્લબ: અમેરિકા, રશિયા અને ચીન પછી ભારત પોતાનું માનવ મિશન મોકલનાર ચોથો દેશ બનશે.
- ભવિષ્યનું સ્ટેશન: આ સફળતા બાદ ભારત 2035 સુધીમાં પોતાનું ‘ભારતીય અંતરિક્ષ સ્ટેશન’ બનાવવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે.
- ચંદ્ર પર માનવ: 2040 સુધીમાં ચંદ્ર પર ભારતીયને ઉતારવાની યોજનાનો આ પ્રથમ પાયો છે.
7. એન્વાયરમેન્ટલ કંટ્રોલ એન્ડ લાઈફ સપોર્ટ સિસ્ટમ (ECLSS)
અવકાશયાત્રીઓ જ્યારે પૃથ્વીથી 400 કિમી ઉપર હશે, ત્યારે તેમને જીવંત રાખવા માટે ઇસરોએ ખાસ ECLSS ટેકનોલોજી વિકસાવી છે:
- ઓક્સિજન અને દબાણ: આ સિસ્ટમ કેબિનની અંદર ઓક્સિજનનું સ્તર જાળવી રાખશે અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડને દૂર કરશે.
- તાપમાન નિયંત્રણ: અંતરિક્ષના ભારે તાપમાન અને ઠંડી સામે રક્ષણ આપવા માટે કેપ્સ્યુલની અંદર પૃથ્વી જેવું જ અનુકૂળ વાતાવરણ જાળવવામાં આવશે.
8. અવકાશયાત્રીઓ માટે ‘દેશી’ મેનુ: સ્પેસ ફૂડ
ગગનયાત્રીઓ અંતરિક્ષમાં શું ખાશે? મૈસુરની Defense Food Research Laboratory (DFRL) એ ખાસ મેનુ તૈયાર કર્યું છે:
- ભારતીય વાનગીઓ: અંતરિક્ષમાં યાત્રીઓ માટે ચપાતી, ચિકન કરી, વેજ પુલાવ, મગની દાળનો હલવો અને ઈડલી જેવી વાનગીઓ તૈયાર કરવામાં આવી છે.
- ખાસ પેકેજિંગ: આ ખોરાકને એવી રીતે પેક કરવામાં આવ્યો છે કે શૂન્ય ગુરુત્વાકર્ષણ (Zero Gravity) માં પણ તે હવામાં ઉડે નહીં અને યાત્રીઓ સરળતાથી ખાઈ શકે.
- પાણી અને જ્યુસ: ખાસ પાઉચમાં પાણી અને ફળોના રસની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
9. સમુદ્રમાં રિકવરી ઓપરેશન: ભારતીય નૌસેનાની ભૂમિકા
મિશનના અંતે જ્યારે ‘ક્રૂ મોડ્યુલ’ પૃથ્વી પર પાછું ફરશે, ત્યારે તે બંગાળની ખાડી અથવા અરબી સમુદ્રમાં લેન્ડ કરશે.
- ભારતીય નૌસેનાનું ઓપરેશન: નૌસેનાના જહાજો અને ડાઇવર્સની ટીમ હંમેશા તૈયાર રહેશે.
- રિકવરી તાલીમ: ઇસરો અને નૌસેનાએ કોચી ખાતે આખા મોડ્યુલને સમુદ્રમાંથી બહાર કાઢવાની પ્રેક્ટિસ (Mock Drill) પણ પૂર્ણ કરી છે, જેથી લેન્ડિંગના ગણતરીના મિનિટોમાં યાત્રીઓને સુરક્ષિત બહાર લાવી શકાય.
10. HAL દ્વારા નિર્મિત ‘ક્રૂ મોડ્યુલ’ ની મજબૂતી
ગગનયાનની કેપ્સ્યુલ જેનું નિર્માણ Hindustan Aeronautics Limited (HAL) એ કર્યું છે, તે અત્યંત મજબૂત છે.
- થર્મલ શીલ્ડ: જ્યારે આ કેપ્સ્યુલ પૃથ્વીના વાતાવરણમાં ફરી પ્રવેશે ત્યારે ઘર્ષણને કારણે તાપમાન હજારો ડિગ્રી સુધી વધી જાય છે. તેની હીટ શીલ્ડ અંદર બેઠેલા યાત્રીઓને આ ગરમીથી બચાવશે.
- ડિજિટલ કોકપિટ: કેપ્સ્યુલની અંદર અત્યાધુનિક ટચ પેનલ અને ડિસ્પ્લે હશે, જેના દ્વારા યાત્રીઓ પૃથ્વી પરના ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશન સાથે સતત સંપર્કમાં રહેશે.
2026 પછીનો રોડમેપ: ‘ભારતીય અંતરિક્ષ સ્ટેશન’
ગગનયાનની સફળતા ભારત માટે માત્ર શરૂઆત છે. વડાપ્રધાન દ્વારા ISRO ને 2035 સુધીમાં ‘ભારતીય અંતરિક્ષ સ્ટેશન’ (BAS) સ્થાપિત કરવાનો ટાર્ગેટ આપ્યો છે.
- સ્પેસ ડોકિંગ: ઇસરો હવે બે સ્પેસક્રાફ્ટને અંતરિક્ષમાં જોડવાની (Docking) ટેકનોલોજી પર કામ કરી રહ્યું છે, જે સ્ટેશન બનાવવા માટે પાયાની જરૂરિયાત છે.
- ચંદ્રયાન-4 અને 5: ભારત હવે ચંદ્ર પરથી માટીના નમૂના પાછા લાવવા (Sample Return) અને અંતે 2040 સુધીમાં ભારતીયને ચંદ્ર પર મોકલવા માટે આ મિશનનો ઉપયોગ પાયા તરીકે કરશે.
ગગનયાન મિશનના મહત્વના આંકડા:
- કુલ બજેટ: અંદાજે ₹9,000 કરોડ.
- પેલોડ વજન: 5.3 ટન (ક્રૂ મોડ્યુલ).
- ઉડાનનો સમય: અંદાજે 16 મિનિટ (લોન્ચથી ભ્રમણકક્ષા સુધી).
નિષ્કર્ષ
ગગનયાન એ માત્ર એક મિશન નથી, પણ 140 કરોડ ભારતીયોનું સપનું છે. ઈસરોના વૈજ્ઞાનિકોની મહેનત અને આધુનિક ટેકનોલોજીના જોરે ભારત હવે અંતરિક્ષમાં પોતાની ‘માનવ હાજરી’ નોંધાવવા માટે સંપૂર્ણ સજ્જ છે.
ગગનયાન ભારતની આત્મનિર્ભરતાનું પ્રતિક છે. રશિયા, અમેરિકા કે ચીનની મદદ લીધા વિના, ભારતીય ટેકનોલોજી અને વૈજ્ઞાનિકોના દમ પર માનવને અંતરિક્ષમાં મોકલવો એ નવભારતની ઓળખ બનશે. 2026 માં જ્યારે ગગનયાન ઉડશે, ત્યારે તે ઇતિહાસના પાનાઓમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાશે.