Gandhinagar News: ઉત્તરાયણનો ઉત્સાહ અને મૂંગા જીવોની વેદના: ‘કરુણા અભિયાન’ થકી 14,000+ પક્ષીઓને મળ્યું નવું જીવન

આકાશના રંગો અને ધરતી પરની વેદના

ગુજરાત એટલે ઉત્સવોની ધરતી. અહીં દરેક તહેવાર એક અલગ જ ઉમંગ અને ઉત્સાહ સાથે ઉજવવામાં આવે છે. તેમાં પણ મકરસંક્રાંતિ એટલે કે ઉત્તરાયણનો તહેવાર ગુજરાતીઓના દિલની સૌથી નજીક છે. આકાશ રંગબેરંગી પતંગોથી છવાઈ જાય છે, ચારેય બાજુ ‘કાઈ પો છે’ અને ‘લપેટ’ ના નારા ગુંજે છે. તલના લાડુ, ચીકી અને ઊંધિયાની જયાફત ઉડે છે. પરંતુ, આ ઉત્સાહના કોલાહલ વચ્ચે ક્યાંક એક કરુણ ચીસ પણ દબાઈ જાય છે – અને એ ચીસ છે આપણા આકાશના સાચા માલિકોની, એટલે કે પક્ષીઓની.

જાન્યુઆરી 2026 માં યોજાયેલી ઉત્તરાયણ દરમિયાન, જ્યારે આપણે આકાશમાં પેચ લડાવી રહ્યા હતા, ત્યારે હજારો પક્ષીઓ જીવલેણ દોરીનો શિકાર બનીને જમીન પર પટકાઈ રહ્યા હતા. પરંતુ, ગુજરાત સરકાર અને જીવદયા પ્રેમીઓની સતર્કતાને કારણે આ વર્ષે એક મોટો ચમત્કાર જોવા મળ્યો છે.

ગાંધીનગરથી મળતા સત્તાવાર આંકડાઓ મુજબ, આ વર્ષે રાજ્યવ્યાપી ‘કરુણા અભિયાન 2026’ (Karuna Abhiyan) અંતર્ગત 14,000 થી વધુ ઈજાગ્રસ્ત પક્ષીઓને સફળતાપૂર્વક રેસ્ક્યુ કરવામાં આવ્યા છે અને તેમને નવું જીવન આપવામાં આવ્યું છે. આ આંકડો માત્ર એક સંખ્યા નથી, પણ ગુજરાતની સંવેદના અને જીવદયાનું જીવતું જાગતું ઉદાહરણ છે.

ભાગ 1: ‘કરુણા અભિયાન’ – એક ઐતિહાસિક પહેલ

ગુજરાત દેશનું એકમાત્ર એવું રાજ્ય છે જ્યાં પક્ષીઓને બચાવવા માટે સરકાર સ્તરે એક વિશેષ અભિયાન ચલાવવામાં આવે છે.

શું છે કરુણા અભિયાન? વર્ષ 2017 માં તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી વિજય રૂપાણી દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલું આ અભિયાન આજે એક જનઆંદોલન બની ગયું છે. 2026 માં પણ વર્તમાન સરકારે આ પરંપરાને વધુ મજબૂત બનાવી છે. આ અભિયાનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઉત્તરાયણ દરમિયાન પતંગની દોરીથી ઘાયલ થતા પક્ષીઓને તત્કાલ સારવાર પૂરી પાડવાનો છે.

આ વર્ષની તૈયારીઓ: ગાંધીનગર કંટ્રોલ રૂમ દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી મુજબ, 2026 ના અભિયાન માટે અભૂતપૂર્વ તૈયારીઓ કરવામાં આવી હતી:

• હેલ્પલાઇન 1962: કરુણા એનિમલ એમ્બ્યુલન્સની હેલ્પલાઇન 24×7 કાર્યરત હતી.
• કંટ્રોલ રૂમ: દરેક જિલ્લામાં વિશેષ કંટ્રોલ રૂમ શરૂ કરવામાં આવ્યા હતા.
• ટીમ વર્ક: વન વિભાગ, પશુપાલન વિભાગ, શિક્ષણ વિભાગ અને સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓએ એક છત નીચે આવીને કામ કર્યું.
• મેડિકલ સ્ટાફ: રાજ્યભરમાં 800 થી વધુ પશુચિકિત્સકો (Veterinarians) અને 2000 થી વધુ પેરા-મેડિકલ સ્ટાફ ખડેપગે રહ્યો હતો.

ભાગ 2: 14,000 નો આંકડો – આશાનું કિરણ કે ચેતવણી?

ગાંધીનગરથી જાહેર થયેલા રિપોર્ટ મુજબ, 10 જાન્યુઆરીથી 20 જાન્યુઆરી 2026 દરમિયાન રાજ્યભરમાંથી 14,000 થી વધુ કોલ મળ્યા હતા અને પક્ષીઓને બચાવવામાં આવ્યા હતા.

આંકડાકીય વિશ્લેષણ:

• અમદાવાદ: સૌથી વધુ કેસ અમદાવાદમાંથી નોંધાયા હતા, જ્યાં પતંગબાજીનું પ્રમાણ સૌથી વધુ હોય છે. કોટ વિસ્તાર અને રિવરફ્રન્ટ આસપાસ હજારો કબૂતરો અને સમડીઓ ઘાયલ થયા હતા.
• ગાંધીનગર: ગ્રીન સિટી હોવાને કારણે અહીં પક્ષીઓની વસ્તી ગીચ છે. સેક્ટરના બગીચાઓ અને ઈન્દ્રોડા પાર્કની આસપાસ સેંકડો પક્ષીઓ દોરીમાં ફસાયા હતા.
• વડોદરા, સુરત અને રાજકોટ: આ મહાનગરોમાં પણ હજારોની સંખ્યામાં પક્ષીઓને રેસ્ક્યુ કરવામાં આવ્યા.

કયા પક્ષીઓ વધુ ભોગ બન્યા?

1. કબૂતર (Pigeons): શહેરી વિસ્તારોમાં સૌથી વધુ વસ્તી હોવાને કારણે 70% થી વધુ ઘાયલ પક્ષીઓ કબૂતર હતા.
2. સમડી (Kites): આકાશમાં ઊંચે ઉડતી સમડીઓ ઘણીવાર માંજાનો ભોગ બને છે.
3. પોપટ, મોર અને ઘુવડ: ગાંધીનગર જેવા વિસ્તારોમાં રાષ્ટ્રીય પક્ષી મોર અને નિશાચર પક્ષી ઘુવડ પણ ઘાયલ થયાના બનાવો નોંધાયા છે.

આ 14,000 નો આંકડો બતાવે છે કે આપણી બેદરકારી કેટલી ગંભીર છે, પણ સાથે સાથે એ પણ બતાવે છે કે તંત્ર હવે કેટલું સજાગ છે. ભૂતકાળમાં આ પક્ષીઓ સારવારના અભાવે રસ્તા પર જ દમ તોડી દેતા હતા, જે આજે સુરક્ષિત ઓપરેશન થિયેટર સુધી પહોંચી રહ્યા છે.

ભાગ 3: રેસ્ક્યુ ઓપરેશન – એક કોલથી સારવાર સુધીની સફર

તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે પક્ષીઓને બચાવવાની પ્રક્રિયા કોઈ હાઈ-પ્રોફાઈલ ઈમરજન્સી ઓપરેશનથી કમ નથી હોતી. ચાલો જાણીએ કે જ્યારે કોઈ જાગૃત નાગરિક ‘1962’ ડાયલ કરે છે, ત્યારે શું થાય છે.

સ્ટેપ 1: કોલ રિસિવિંગ અને ડિસ્પેચ જેવો ગાંધીનગર કે જિલ્લાના કંટ્રોલ રૂમમાં કોલ આવે છે, તરત જ નજીકની ‘કરુણા એમ્બ્યુલન્સ’ અથવા બાઈક-રેસ્ક્યુઅરને લોકેશન મોકલવામાં આવે છે. આ વર્ષે જીપીએસ ટ્રેકિંગના કારણે રિસ્પોન્સ ટાઈમ (Response Time) ઘટાડીને 15-20 મિનિટ કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો હતો.

સ્ટેપ 2: સાઇટ પર રેસ્ક્યુ ઘણીવાર પક્ષીઓ ઝાડની ઊંચી ડાળીઓ પર કે બિલ્ડિંગના છાપરા પર લટકતા હોય છે. ફાયર બ્રિગેડ અને સ્વયંસેવકો સીડીઓ અને જાળીઓ લઈને ત્યાં પહોંચે છે. આ કામ ખૂબ જ જોખમી હોય છે, કારણ કે પક્ષી ગભરાયેલું હોય છે અને તેને વધુ ઈજા ન પહોંચે તેનું ધ્યાન રાખવું પડે છે.

સ્ટેપ 3: પ્રાથમિક સારવાર (First Aid) ઘટનાસ્થળે જ પક્ષીને લોહી વહેતું અટકાવવા માટે પાટાપીંડી કરવામાં આવે છે અને તેને ગ્લુકોઝ આપવામાં આવે છે જેથી તે શોક (Shock) માંથી બહાર આવે.

સ્ટેપ 4: હોસ્પિટલમાં સર્જરી ત્યારબાદ પક્ષીને નજીકના આઈ.સી.યુ. સેન્ટર (Bird ICU) માં લઈ જવામાં આવે છે. અહીં નિષ્ણાત સર્જનો દ્વારા તેમની પાંખો અને ગળામાં ફસાયેલી દોરી કાઢવામાં આવે છે અને ટાંકા લેવામાં આવે છે.

ભાગ 4: ચાઈનીઝ દોરી – એક મૌન હત્યારો

આટલા પક્ષીઓ ઘાયલ થવાનું સૌથી મોટું કારણ જો કોઈ હોય, તો તે છે પ્રતિબંધિત ચાઈનીઝ માંજો (Chinese Manjha).

કેમ આટલી ખતરનાક છે?

• આ દોરી પ્લાસ્ટિક અથવા સિન્થેટીક મટિરિયલમાંથી બનેલી હોય છે.
• તે તૂટતી નથી, પણ ખેંચાય છે.
• તેમાં કાચ અને મેટલનો પાવડર હોવાથી તે ધારદાર હોય છે.
• જ્યારે પક્ષી આ દોરી સાથે અથડાય છે, ત્યારે તેની નાજુક પાંખો કપાઈ જાય છે. ઘણીવાર તો ગળું કે પગ આખા કપાઈને અલગ થઈ જાય છે.

સરકાર દ્વારા ચાઈનીઝ દોરી પર કડક પ્રતિબંધ હોવા છતાં, ચોરીછૂપીથી તેનું વેચાણ થાય છે. આ વર્ષે કરુણા અભિયાન અંતર્ગત ઘણી જગ્યાએ દરોડા પાડીને આવી દોરીઓ જપ્ત પણ કરવામાં આવી હતી. ડોક્ટરોના જણાવ્યા મુજબ, “સાદા દોરાથી થતી ઈજામાં રિકવરીના ચાન્સ વધારે હોય છે, પણ ચાઈનીઝ દોરીથી થયેલા ઘા એટલા ઊંડા હોય છે કે પક્ષીનું બચવું મુશ્કેલ બની જાય છે.”

ભાગ 5: ગાંધીનગરની વિશેષ ભૂમિકા – ગ્રીન સિટી, ગ્રીન હાર્ટ

રાજધાની ગાંધીનગર માત્ર વહીવટી કેન્દ્ર નથી, પણ પર્યાવરણનું હબ છે. અહીં કરુણા અભિયાનનું સ્વરૂપ કંઈક અલગ જ હતું.

વન વિભાગની સક્રિયતા: ગાંધીનગર વન વિભાગે ઈન્દ્રોડા પાર્ક અને પુનિત વન જેવા સ્થળોએ વિશેષ કેમ્પ ઉભા કર્યા હતા. અહીં મોર અને અન્ય દુર્લભ પક્ષીઓની સારવાર માટે ખાસ વ્યવસ્થા હતી.

સ્વયંસેવકોનો જુસ્સો: ગાંધીનગરના યુવાનો અને કોલેજના વિદ્યાર્થીઓએ આ વર્ષે પતંગ ઉડાડવાને બદલે પક્ષી બચાવવાનું પસંદ કર્યું હતું. સેક્ટર-16, સેક્ટર-21 અને ઘ-રોડ જેવા વિસ્તારોમાં યુવાનોની ટીમો બાઈક લઈને પેટ્રોલિંગ કરતી જોવા મળી હતી. તેમણે ઝાડ પર લટકતા દોરાઓને દૂર કરવા માટે પણ એક વિશેષ ડ્રાઈવ ચલાવી હતી.

ભાગ 6: હીરોઝ ઓફ કરુણા અભિયાન – પડદા પાછળના ચહેરાઓ

આ 14,000 પક્ષીઓના જીવ બચાવવાનો શ્રેય એ અનામી હીરોઝને જાય છે જેઓ તહેવારના દિવસોમાં પોતાના પરિવારથી દૂર રહીને હોસ્પિટલમાં સેવા આપી રહ્યા હતા.

1. પશુચિકિત્સકો (The Vets): અમદાવાદ અને ગાંધીનગરની પોલીક્લિનિક્સમાં ડોક્ટરો સતત 18-18 કલાક સુધી ઉભા રહીને સર્જરી કરતા હતા. એક ડોક્ટરે જણાવ્યું, “જ્યારે અમે કોઈ પક્ષીની કપાયેલી પાંખ જોડીએ છીએ અને થોડા દિવસો પછી તેને ઉડતું જોઈએ છીએ, ત્યારે અમને લાગે છે કે અમારી ઉત્તરાયણ સુધરી ગઈ.”

2. જીવદયા પ્રેમીઓ: ઘણા એનજીઓ કાર્યકરો ભૂખ્યા-તરસ્યા રહીને એક કોલ પર દોડતા હતા. તેમણે માત્ર ઈજાગ્રસ્ત પક્ષીઓને જ નહીં, પણ રસ્તા પર ઘાયલ થયેલા લોકોને પણ મદદ કરી હતી.

3. 108 અને 1962 નો સ્ટાફ: કંટ્રોલ રૂમમાં બેઠેલા ઓપરેટરો માટે પણ આ સમય કસોટીનો હતો. એકસાથે સેંકડો કોલ હેન્ડલ કરવા અને સાચા લોકેશન પર મદદ મોકલવી એ એક ચેલેન્જ હતી.

ભાગ 7: સારવાર પછી શું? – રિહેબિલિટેશન (Rehabilitation)

ઘણા લોકોને પ્રશ્ન થાય છે કે સર્જરી પછી આ પક્ષીઓનું શું થાય છે? શું તેમને તરત ઉડાડી દેવામાં આવે છે? જવાબ છે – ના.

કરુણા અભિયાનનું કામ માત્ર ટાંકા લેવાનું નથી, પણ પક્ષીને ફરી આત્મનિર્ભર બનાવવાનું છે.

• આઈસોલેશન વોર્ડ: સર્જરી પછી પક્ષીઓને ખાસ પાંજરામાં રાખવામાં આવે છે જ્યાં તેમને એન્ટિબાયોટિક્સ અને પેઈનકિલર આપવામાં આવે છે.
• ફિઝિયોથેરાપી: તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે પક્ષીઓની પાંખો જકડાઈ ન જાય તે માટે તેમને કસરત પણ કરાવવામાં આવે છે.
• ફ્લાઈંગ ટેસ્ટ: જ્યારે પક્ષી સ્વસ્થ લાગે, ત્યારે તેને એક મોટા જાળીદાર ડોમ (Aviary) માં છોડવામાં આવે છે. જો તે યોગ્ય રીતે ઉડી શકે અને પોતાનો ખોરાક જાતે લઈ શકે, તો જ તેને મુક્ત કરવામાં આવે છે.
• કાયમી અપંગતા: દુર્ભાગ્યે, કેટલાક પક્ષીઓ પોતાની પાંખો કાયમ માટે ગુમાવી દે છે. આવા પક્ષીઓને આજીવન સંસ્થાઓની પાંજરાપોળમાં સાચવવામાં આવે છે.

ભાગ 8: આપણે શું શીખવું જોઈએ? – ભવિષ્યની સાવચેતી

14,000 પક્ષીઓ બચાવ્યા એ ગર્વની વાત છે, પણ 14,000 પક્ષીઓ ઘાયલ થયા એ શરમની વાત પણ છે. આપણે ઉત્તરાયણ ઉજવવી જોઈએ, પણ જવાબદારી સાથે.

ભવિષ્ય માટે સૂચનો:

1. સવારે 9 પહેલા અને સાંજે 5 પછી પતંગ ન ઉડાડો: આ સમય પક્ષીઓના અવરજવરનો હોય છે. મોટાભાગના અકસ્માતો આ જ સમયે થાય છે.
2. ચાઈનીઝ દોરીનો બહિષ્કાર: માત્ર સરકારના પ્રતિબંધની રાહ ન જુઓ. સ્વયંભૂ પ્રતિજ્ઞા લો કે “હું કાચ પાયેલી કે પ્લાસ્ટિકની દોરી વાપરીશ નહીં.”
3. દોરીનો નિકાલ: પતંગ કપાયા પછી રસ્તા પર કે ધાબા પર પડેલી દોરીને ગૂંચળું વાળીને કચરાપેટીમાં નાખો. લટકતી દોરી મહિનાઓ સુધી પક્ષીઓ માટે ફાંસીનો ફંદો બની રહે છે.
4. જાગૃતિ: તમારા બાળકોને સમજાવો કે પતંગ લૂંટવા માટે રસ્તા પર દોડવું કે પક્ષીઓને નુકસાન થાય તેવું વર્તન કરવું ખોટું છે.

ભાગ 9: ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ – ડ્રોન અને એપ્સ

2026 માં કરુણા અભિયાને ટેકનોલોજીનો પણ ભરપૂર ઉપયોગ કર્યો.

• ડ્રોન સર્વેલન્સ: ગાંધીનગરમાં એવા વિસ્તારો શોધવા માટે ડ્રોનનો ઉપયોગ થયો જ્યાં ઝાડ પર દોરીઓ ફસાયેલી હતી.
• Karuna App: એક ખાસ મોબાઈલ એપ દ્વારા લોકો ફોટો પાડીને લોકેશન મોકલી શકતા હતા, જેનાથી રેસ્ક્યુ ટીમ ઝડપથી પહોંચી શકી.

સંવેદનાનો વિજય

ગાંધીનગરથી મળતા આ સમાચાર આપણને મિશ્ર લાગણીઓ આપે છે. એક તરફ દુઃખ છે કે આપણા શોખ ખાતર હજારો અબોલ જીવોએ પીડા ભોગવી. બીજી તરફ ગર્વ છે ગુજરાત સરકારના ‘કરુણા અભિયાન’ પર, જેણે સાબિત કર્યું કે ગુજરાતમાં ‘જીવો અને જીવવા દો’ માત્ર સૂત્ર નથી, પણ જીવનશૈલી છે.

આ 14,000 પક્ષીઓ આજે જો આકાશમાં ફરી ઉડી રહ્યા છે, તો તે એ સાબિતી છે કે માનવતા હજુ મરી પરવારી નથી. આવતા વર્ષે આપણો સંકલ્પ એ હોવો જોઈએ કે રેસ્ક્યુ ટીમને ઓછામાં ઓછું કામ કરવું પડે. પક્ષી બચાવવા કરતા, પક્ષી ઘાયલ જ ન થાય તેવી ઉત્તરાયણ ઉજવવી એ જ સાચી જીવદયા છે.

ગાંધીનગર સમાચારની ટીમ તરફથી તમામ ડોક્ટરો, સ્વયંસેવકો અને સરકારી અધિકારીઓને સલામ, જેમણે આ ભગીરથ કાર્ય પાર પાડ્યું.

ચાલો, આવનારી ઉત્તરાયણને વધુ સુરક્ષિત અને સંવેદનશીલ બનાવીએ.