ગુજરાત માધ્યમિક અને ઉચ્ચત્તર માધ્યમિક શિક્ષણ બોર્ડ (GSEB) ની ધોરણ ૧૦ અને ૧૨ ની વાર્ષિક બોર્ડ પરીક્ષાઓ હવે આડે માત્ર ગણતરીના દિવસો બાકી રહ્યા છે. માર્ચ મહિનાની શરૂઆત સાથે જ લાખો વિદ્યાર્થીઓ પોતાની કારકિર્દીના આ મહત્વપૂર્ણ પડાવનો સામનો કરવા જઈ રહ્યા છે. આ સમયગાળા દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓ અને તેમના વાલીઓમાં અભ્યાસ, પરિણામ અને ભવિષ્યને લઈને ભારે તણાવ (Stress) અને ચિંતા જોવા મળે છે.
આ ‘એક્ઝામ ફોબિયા’ (Exam Phobia) અથવા પરીક્ષાના ડરને દૂર કરવા અને વિદ્યાર્થીઓને માનસિક રીતે મજબૂત બનાવવા માટે ગુજરાત શિક્ષણ બોર્ડ દ્વારા એક અત્યંત પ્રશંસનીય અને જરૂરી પગલું ભરવામાં આવ્યું છે. દર વર્ષની જેમ ૨૦૨૬ માં પણ GSEB દ્વારા વિદ્યાર્થીઓ માટે ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઇન નંબર (Toll-Free Helpline) શરૂ કરવામાં આવ્યો છે.
૧. GSEB હેલ્પલાઇન ૨૦૨૬: એક જીવનરક્ષક અને માર્ગદર્શક પહેલ (The GSEB Helpline Initiative)
પરીક્ષાનો સમય નજીક આવતા જ વિદ્યાર્થીઓમાં મૂંઝવણ, ડર, અનિદ્રા અને કેટલીકવાર ડિપ્રેશન જેવા ગંભીર લક્ષણો જોવા મળે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, અપેક્ષા મુજબનું પ્રદર્શન ન કરી શકવાના ડરથી વિદ્યાર્થીઓ આત્મહત્યા જેવા અત્યંત દુઃખદ પગલાં પણ ભરી લેતા હોય છે. આ પ્રકારની દુર્ઘટનાઓને રોકવા અને વિદ્યાર્થીઓને યોગ્ય દિશા બતાવવા આ હેલ્પલાઇન શરૂ કરવામાં આવી છે.
હેલ્પલાઇનની મહત્વપૂર્ણ વિગતો:
- ટોલ-ફ્રી નંબર: વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓ બોર્ડ દ્વારા જાહેર કરાયેલા ટોલ-ફ્રી નંબર (સામાન્ય રીતે 1800-233-5500 જેવા નંબરો) પર વિનામૂલ્યે ફોન કરી શકે છે. (નોંધ: સત્તાવાર અને અપડેટેડ નંબર માટે GSEB ની વેબસાઇટની મુલાકાત લેવી).
- સમયગાળો: આ હેલ્પલાઇન સવારે ૧૦:૦૦ વાગ્યાથી સાંજના ૬:૩૦ વાગ્યા સુધી કાર્યરત રહેશે. આ સુવિધા પરીક્ષાના દિવસો દરમિયાન અને પરિણામ જાહેર થાય ત્યાં સુધી ચાલુ રાખવામાં આવશે.
- કોણ આપશે માર્ગદર્શન? આ હેલ્પલાઇન પર કોઈ સામાન્ય ઓપરેટર્સ નહીં, પરંતુ તાલીમબદ્ધ અને અનુભવી સાયકોલોજિસ્ટ્સ (મનોચિકિત્સકો), શિક્ષણવિદો અને વિષય નિષ્ણાતો (Subject Experts) બેસશે.
હેલ્પલાઇન પર કેવા પ્રશ્નો પૂછી શકાય?
- શૈક્ષણિક મૂંઝવણ: કોઈ ચોક્કસ વિષય (જેમ કે ગણિત, વિજ્ઞાન કે એકાઉન્ટ્સ) માં પેપર કેવી રીતે લખવું, સમયનું આયોજન કેવી રીતે કરવું.
- માનસિક તાણ: “મને વાંચેલું યાદ નથી રહેતું”, “પરીક્ષા ખંડમાં જતાં જ બધું ભૂલાઈ જાય છે”, “મને ગભરામણ થાય છે” – આવા તમામ માનસિક પ્રશ્નોનું કાઉન્સેલરો દ્વારા હૂંફાળું સમાધાન આપવામાં આવશે.
- વહીવટી પ્રશ્નો: હોલ ટિકિટ (Admit Card) માં કોઈ ભૂલ હોય, બેઠક વ્યવસ્થા અંગે કોઈ મૂંઝવણ હોય અથવા પરીક્ષા કેન્દ્રને લગતી સમસ્યાઓ હોય.
૨. પરીક્ષાનો ડર (Exam Anxiety) શા માટે લાગે છે? (Understanding the Root Causes)
હેલ્પલાઇન તો એક ઉકેલ છે, પરંતુ આ સમસ્યાના મૂળ સુધી જવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. ૨૦૨૬ ના આ સ્પર્ધાત્મક યુગમાં બાળકો પર જેટલું દબાણ છે, તેટલું અગાઉ ક્યારેય ન હતું. બોર્ડની પરીક્ષા સાથે સાથે NEET, JEE અને ગુજકેટ (GUJCET) જેવી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓનો બેવડો બોજો વિદ્યાર્થીઓના ખભા પર છે.
મુખ્ય કારણો:
- વાલીઓની અવાસ્તવિક અપેક્ષાઓ (Unrealistic Expectations): પડોશીના કે સગા-સંબંધીના બાળકો સાથે થતી સરખામણી વિદ્યાર્થીઓનો આત્મવિશ્વાસ તોડી નાખે છે. “તારે તો ૯૦% લાવવા જ પડશે” આ વાક્ય પ્રોત્સાહન કરતાં વધુ ડર પેદા કરે છે.
- સોશિયલ મીડિયા અને ડિસ્ટ્રેક્શન: આજના ડિજિટલ યુગમાં સ્માર્ટફોન અને સોશિયલ મીડિયા (ઇન્સ્ટાગ્રામ, સ્નેપચેટ) સૌથી મોટા વિક્ષેપો છે. વિદ્યાર્થીઓ સમય વેડફી નાખે છે અને પછી છેલ્લી ઘડીએ અભ્યાસક્રમ પૂરો ન થવાનો ભય તેમને ઘેરી લે છે.
- ભવિષ્યની અનિશ્ચિતતા: “જો સારા માર્ક્સ નહીં આવે તો સારી કોલેજમાં એડમિશન નહીં મળે અને મારું કરિયર બરબાદ થઈ જશે” – આ ડર વિદ્યાર્થીઓને સતત સતાવતો રહે છે.
૩. અભ્યાસ માટેની વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ: નિષ્ણાતોની સલાહ (Scientific Study Techniques)
હેલ્પલાઇનના કાઉન્સેલરો અને શિક્ષણ નિષ્ણાતો વિદ્યાર્થીઓને સતત ૮-૧૦ કલાક વાંચવાને બદલે ‘સ્માર્ટ વર્ક’ (Smart Work) કરવાની સલાહ આપે છે. અહીં કેટલીક અત્યંત અસરકારક અને વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત થયેલી પદ્ધતિઓ દર્શાવી છે
ક. પોમોડોરો ટેકનિક (The Pomodoro Technique)
માનવ મગજ સળંગ લાંબા સમય સુધી પૂરેપૂરા ધ્યાન (Focus) સાથે કામ કરી શકતું નથી. પોમોડોરો ટેકનિક મુજબ:
- ૨૫ મિનિટ સુધી સંપૂર્ણ એકાગ્રતા સાથે અભ્યાસ કરો.
- ત્યારબાદ ૫ મિનિટનો ટૂંકો બ્રેક (Break) લો. આ બ્રેકમાં ફોન જોવો નહીં, પરંતુ થોડું ચાલવું, પાણી પીવું કે ઊંડા શ્વાસ લેવા.
- આવા ૪ સેશન પૂરા થયા પછી ૨૦ થી ૩૦ મિનિટનો લાંબો બ્રેક લેવો. આ પદ્ધતિથી મગજ થાકતું નથી અને વાંચેલું લાંબા સમય સુધી યાદ રહે છે.
ખ. ટાઇમ બ્લોકિંગ (Time Blocking)
દિવસના સમયને અલગ અલગ વિષયો માટે બ્લોક કરી દો. સવારનો સમય (બ્રાહ્મમુહૂર્ત) એવા વિષયો માટે ફાળવો જે અઘરા લાગતા હોય (જેમ કે ગણિત કે ફિઝિક્સ), કારણ કે સવારે મગજ સૌથી વધુ ફ્રેશ અને ગ્રહણશીલ (Receptive) હોય છે. બપોરના સમયે રિવિઝન કે સરળ વિષયો હાથ પર લેવા.
ગ. લખીને વાંચવાની આદત (Writing Practice)
માત્ર ચોપડી સામે રાખીને આંખોથી વાંચવા કરતા, અગત્યના મુદ્દાઓ (Key Points), સૂત્રો (Formulas) અને સમીકરણો (Equations) રફ નોટમાં લખતા જાવ. બોર્ડની પરીક્ષામાં તમારી લખવાની ઝડપ અને અક્ષરોનું ખૂબ જ મહત્વ હોય છે.
૪. શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન કેવી રીતે રાખવું? (Physical and Mental Well-being)
પરીક્ષામાં સારું પરિણામ લાવવા માટે માત્ર વાંચવું જ પૂરતું નથી, તમારું શરીર અને મન પણ સ્વસ્થ હોવું જોઈએ.
- પૂરતી ઊંઘ (Adequate Sleep): રાત્રે ઉજાગરા કરીને વાંચવાની આદત અત્યંત નુકસાનકારક છે. ઊંઘ દરમિયાન જ આપણું મગજ દિવસભર વાંચેલી માહિતીને ‘શોર્ટ ટર્મ મેમરી’ માંથી ‘લોંગ ટર્મ મેમરી’ માં ટ્રાન્સફર કરે છે. પરીક્ષાના દિવસોમાં ૭ થી ૮ કલાકની શાંત ઊંઘ ફરજિયાત છે.
- પોષક આહાર (Nutritious Diet): જંક ફૂડ, મેંદો અને વધુ પડતી ખાંડવાળો ખોરાક ટાળો. તેનાથી આળસ અને સુસ્તી આવે છે. તાજા ફળો, લીલા શાકભાજી, સૂકો મેવો (બદામ, અખરોટ) અને લીંબુ શરબત કે નારિયેળ પાણીનો ખોરાકમાં સમાવેશ કરો.
- હળવી કસરત અને ધ્યાન (Exercise & Meditation): સવારે ઉઠીને માત્ર ૧૫ મિનિટ માટે યોગ, પ્રાણાયામ (અનુલોમ-વિલોમ) કે ધ્યાન કરવાથી મગજમાં ઓક્સિજનનો પ્રવાહ વધે છે અને એકાગ્રતામાં નોંધપાત્ર સુધારો થાય છે.
૫. વાલીઓ માટે ખાસ માર્ગદર્શિકા: તમારો રોલ શું હોવો જોઈએ? (A Guide for Parents)
બાળકની બોર્ડની પરીક્ષા એ માત્ર બાળકની જ નહીં, પરંતુ આખા પરિવારની પરીક્ષા હોય છે. GSEB ની હેલ્પલાઇન પર આવતા ઘણા કોલ્સમાં વાલીઓ પોતે પણ ડઘાયેલા અને ચિંતિત જોવા મળે છે.
૨૦૨૬ ના આ સમયમાં પેરેન્ટિંગ વધુ જવાબદારીભર્યું બની ગયું છે:
- સહકારભર્યું વાતાવરણ બનાવો: ઘરમાં શાંતિ જાળવો. ટીવીનો અવાજ ધીમો રાખો અથવા બંધ રાખો. ઘરમાં મહેમાનોની અવરજવર ઓછી કરી દો.
- માર્કશીટ એ અંતિમ સત્ય નથી: તમારા બાળકને સ્પષ્ટ કહો કે, “તું તારી પૂરી મહેનત કર, પરિણામ જે પણ આવશે તે અમને મંજૂર છે. તારા માર્ક્સ કરતા તારું સ્વાસ્થ્ય અને ખુશી અમારા માટે વધુ મહત્વના છે.” આ એક વાક્ય બાળક પરથી ૮૦% દબાણ હળવું કરી દેશે.
- જાસૂસ ન બનો, સાથી બનો: બાળક વાંચે છે કે નહીં તે જોવા માટે વારંવાર તેના રૂમમાં જઈને તેને ડિસ્ટર્બ ન કરો. તેના બદલે, તેના રૂમમાં જઈને તેને હળવાશથી પૂછો કે તેને ચા-કોફી કે નાસ્તાની જરૂર છે કે કેમ.
- નકારાત્મક ચર્ચાઓ ટાળો: “ફલાણાના છોકરાએ તો પહેલેથી જ પૂરું કરી દીધું છે”, “તારું શું થશે?” – આવી નકારાત્મક વાતો બાળક સમક્ષ ક્યારેય ન કરો.
૬. પરીક્ષાના દિવસે ધ્યાનમાં રાખવાની મહત્વની બાબતો (Exam Day Guidelines)
આખી વર્ષની મહેનતનો નિચોડ પરીક્ષાના તે ૩ કલાકમાં આપવાનો હોય છે. પરીક્ષાના દિવસે કોઈ ગભરાટ કે અફરાતફરી ન સર્જાય તે માટે આ બાબતોનું ચુસ્તપણે પાલન કરો:
- હોલ ટિકિટ અને કિટ: આગલી રાત્રે જ તમારી હોલ ટિકિટ (Admit Card), ૨-૩ બ્લુ/બ્લેક પેન, પેન્સિલ, રબર, ફૂટપટ્ટી અને એક પારદર્શક (Transparent) પાઉચ તૈયાર કરીને બેગમાં મૂકી દો.
- સમયસર પહોંચવું: પરીક્ષા કેન્દ્ર પર ટ્રાફિક કે અન્ય કોઈ અડચણ આવી શકે છે, તેથી નિર્ધારિત સમય કરતાં ઓછામાં ઓછા ૪૫ મિનિટ વહેલા કેન્દ્ર પર પહોંચી જાવ. મોડા પહોંચવાથી હૃદયના ધબકારા વધી જાય છે અને વાંચેલું ભૂલાઈ જવાની શક્યતા રહે છે.
- પ્રતિબંધિત વસ્તુઓ: સ્માર્ટવોચ, ડિજિટલ ગેજેટ્સ, મોબાઈલ ફોન કે કોઈ પણ પ્રકારની કાપલી પરીક્ષા ખંડમાં લઈ જવી એ સખત ગુનો છે અને તેના માટે તમને ‘ડિબાર’ (રસ્ટીકેટ) પણ કરવામાં આવી શકે છે.
- પેપર હાથમાં આવે ત્યારે: સૌથી પહેલા પ્રશ્નપત્રને શાંતિથી ૧૦ મિનિટ સુધી વાંચો. જે પ્રશ્નોના જવાબો તમને ૧૦૦% આવડતા હોય, તેનાથી જ લખવાની શરૂઆત કરો. આનાથી તમારો આત્મવિશ્વાસ વધશે અને પરીક્ષક પર સારી છાપ પડશે.
૭. પરિણામ ગમે તે આવે, જીવનમાં વિકલ્પો અનંત છે (Beyond the Board Exams: The Bigger Picture)
GSEB હેલ્પલાઇનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય માત્ર પેપર કેવી રીતે લખવું તે સમજાવવાનો નથી, પરંતુ વિદ્યાર્થીઓને જીવન પ્રત્યેનો સાચો દ્રષ્ટિકોણ આપવાનો પણ છે.
આપણા સમાજમાં એવી માન્યતા ઘર કરી ગઈ છે કે જો ધોરણ ૧૦ કે ૧૨ માં સારા ટકા (Percentage) ન આવ્યા, તો જીવનમાં કોઈ સ્કોપ નથી. પરંતુ વાસ્તવિકતા આનાથી તદ્દન અલગ છે. ૨૦૨૬ ના આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને ડિજિટલ રિવોલ્યુશનના યુગમાં, ડિગ્રી કરતા સ્કીલ (Skill – કૌશલ્ય) નું મહત્વ ઘણું વધી ગયું છે.
- જો તમે એન્જિનિયર કે ડોક્ટર નથી બની શકતા, તો પણ ડેટા સાયન્સ, ડિજિટલ માર્કેટિંગ, ગ્રાફિક ડિઝાઇનિંગ, ફાઇન આર્ટ્સ, જર્નાલિઝમ, સ્પોર્ટ્સ અને બિઝનેસ જેવા હજારો ક્ષેત્રો ખુલ્લા છે જ્યાં તમે ટોચ પર પહોંચી શકો છો.
- દુનિયાના અનેક સફળ ઉદ્યોગપતિઓ, કલાકારો અને વૈજ્ઞાનિકો એવા છે જેઓ શાળાકીય પરીક્ષાઓમાં સામાન્ય કે નાપાસ રહ્યા હોય, પરંતુ તેમણે પોતાની મહેનત અને લગનથી ઇતિહાસ રચ્યો છે.
તેથી, બોર્ડની પરીક્ષાને જીવન-મરણનો જંગ ન બનાવો. તે માત્ર તમારી કારકિર્દીનું એક નાનકડું પગથિયું છે, આખી સીડી નથી.
હિંમત ન હારશો, મદદ હંમેશા ઉપલબ્ધ છે
ગુજરાત શિક્ષણ બોર્ડ (GSEB) દ્વારા શરૂ કરાયેલી આ હેલ્પલાઇન એ વાતની સાબિતી છે કે તંત્ર વિદ્યાર્થીઓની પડખે ઊભું છે. જો તમને જરા પણ નિરાશા, ગભરામણ કે એકલતાનો અનુભવ થાય, તો કોઈ પણ પ્રકારના સંકોચ વિના હેલ્પલાઇન નંબર પર ફોન કરો. ત્યાં બેઠેલા નિષ્ણાતો તમારા મિત્ર બનીને તમારી વાત સાંભળશે અને તમને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપશે.
તમામ વિદ્યાર્થીઓને આગામી બોર્ડ પરીક્ષા માટે હાર્દિક શુભકામનાઓ. યાદ રાખો, પરીક્ષા ખંડમાં જતી વખતે ઊંડો શ્વાસ લો, તમારી જાત પર વિશ્વાસ રાખો અને તમારું શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન આપો. માર્ક્સ કરતા તમારી મહેનત અને તમારી નિષ્ઠા વધુ અગત્યની છે.