લોકશાહીના પાયામાં રોપાયેલું એક નવું બીજ
જ્યારે આપણે વિકસિત ભારતની કલ્પના કરીએ છીએ, ત્યારે આપણી નજર મેટ્રો ટ્રેન, ગગનચુંબી ઈમારતો અને ડિજિટલ ઇકોનોમી પર હોય છે. પરંતુ સાચો વિકાસ ત્યાં સુધી શક્ય નથી જ્યાં સુધી સમાજનો અડધો ભાગ, એટલે કે આપણી સ્ત્રીશક્તિ, નિર્ણય પ્રક્રિયામાં ભાગીદાર ન બને. ગુજરાત હંમેશા નવા વિચારોની પ્રયોગશાળા રહ્યું છે. સહકારી મંડળીઓથી લઈને શ્વેત ક્રાંતિ સુધી ગુજરાતે દેશને રસ્તો બતાવ્યો છે. અને હવે, લોકશાહીના ઈતિહાસમાં ગુજરાતે વધુ એક સુવર્ણ પૃષ્ઠ ઉમેર્યું છે.
તાજેતરમાં આવેલા આંકડાઓ દર્શાવે છે કે રાજ્યમાં 13,000થી વધુ બાળિકા પંચાયત ની રચના કરવામાં આવી છે. આ માત્ર એક આંકડો નથી, પણ એક સામાજિક ક્રાંતિનો દસ્તાવેજ છે. કલ્પના કરો કે રાજ્યના ખૂણે-ખૂણે, નાના ગામડાઓથી લઈને મોટા કસ્બા સુધી, ૧૧ થી ૨૧ વર્ષની દીકરીઓ ગામના ચોરે બેસીને શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય અને કુરિવાજો વિશે ચર્ચા કરી રહી છે. જે ઉંમરે સામાન્ય રીતે કિશોરીઓ પોતાના ભવિષ્ય વિશે પણ અસમંજસમાં હોય છે, તે ઉંમરે ગુજરાતની દીકરીઓ આખા ગામનું ભવિષ્ય સુધારવા માટે કમર કસી રહી છે.
આજના આ મેગા-બ્લોગમાં આપણે 13,000થી વધુ બાળિકા પંચાયત ના ગઠન પાછળની મહેનત, તેનો ઉદ્દેશ્ય, તેની કાર્યપદ્ધતિ અને તેના કારણે ગ્રામીણ સમાજમાં આવેલા ધરખમ બદલાવો વિશે અત્યંત વિસ્તારપૂર્વક ચર્ચા કરીશું. આ લેખ માત્ર માહિતી નથી, પણ આવનારા ભારતના બદલાતા ચહેરાનું પ્રતિબિંબ છે.
ભાગ ૧: બાળિકા પંચાયત શું છે? – એક સંકલ્પનાથી હકીકત સુધી
સૌ પ્રથમ એ સમજવું જરૂરી છે કે આખરે આ બાળિકા પંચાયત છે શું? શું તે કોઈ રમત છે? શું તે સ્કૂલનો કોઈ પ્રોજેક્ટ છે? ના, આ તેનાથી ઘણું વિશેષ છે.
વ્યાખ્યા અને સ્વરૂપ: બાળિકા પંચાયત એ ૧૧ થી ૨૧ વર્ષની વયજૂથની કિશોરીઓનું એક સંગઠન છે જેનું સંચાલન, નિયંત્રણ અને નેતૃત્વ સંપૂર્ણપણે કિશોરીઓ દ્વારા જ કરવામાં આવે છે. તે મુખ્ય ગ્રામ પંચાયતની સમાંતર ચાલતી એક વ્યવસ્થા છે. તેનો મુખ્ય હેતુ કિશોરીઓના પ્રશ્નોને વાચા આપવાનો અને તેમને નાનપણથી જ રાજકીય અને સામાજિક નેતૃત્વ માટે તૈયાર કરવાનો છે.
કચ્છથી ગુજરાતવ્યાપી વિસ્તાર: આ વિચારનું બીજ સૌપ્રથમ કચ્છના કુંભારીયા અને મસ્કા જેવા ગામોમાં રોપાયું હતું. ત્યાં મળેલી સફળતા અને કિશોરીઓમાં આવેલા આત્મવિશ્વાસને જોઈને ગુજરાત સરકારના મહિલા અને બાળ વિકાસ વિભાગે તેને રાજ્યવ્યાપી બનાવવાનો નિર્ણય લીધો. જોતજોતામાં આ ઝુંબેશ આખા રાજ્યમાં પ્રસરી ગઈ અને આજે આપણે 13,000થી વધુ બાળિકા પંચાયત ના સાક્ષી બન્યા છીએ. આટલી મોટી સંખ્યામાં કિશોરીઓની સક્રિય ભાગીદારી વિશ્વમાં ક્યાંય જોવા મળતી નથી.
ભાગ ૨: ૧૩,૦૦૦ નો આંકડો કેમ મહત્વનો છે? – સ્કેલ અને ઈમ્પેક્ટ
તમને પ્રશ્ન થશે કે ૧૩,૦૦૦ પંચાયતો એટલે શું? આ આંકડો નાનોસૂનો નથી. ગુજરાતમાં આશરે ૧૮,૦૦૦ જેટલા ગામડાઓ છે. તેમાંથી 13,000થી વધુ બાળિકા પંચાયત બનવી એનો અર્થ એ છે કે રાજ્યના ૭૦% થી વધુ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં હવે કિશોરીઓનો અવાજ ગુંજી રહ્યો છે.
આ આંકડાનું વિશ્લેષણ:
- લાખો સભ્યો: એક બાળિકા પંચાયતમાં સરેરાશ ૭ થી ૧૧ સભ્યો હોય છે. એટલે કે આખા ગુજરાતમાં આશરે ૧.૫ લાખથી વધુ કિશોરીઓ સીધી રીતે નેતૃત્વની પ્રક્રિયામાં જોડાઈ છે.
- જાગૃતિનું મોજું: જ્યારે એક દીકરી પંચાયતની સભ્ય બને છે, ત્યારે તેની સાથે તેનું આખું પરિવાર, તેના માતા-પિતા અને પાડોશીઓ પણ આ પ્રક્રિયા સાથે જોડાય છે. આમ, આ યોજનાની અસર લાખો લોકો સુધી પહોંચી છે.
- રાજકીય નર્સરી: આ ૧૩,૦૦૦ પંચાયતોમાંથી ભવિષ્યમાં ગુજરાતને હજારો સક્ષમ મહિલા સરપંચો, ધારાસભ્યો અને નેતાઓ મળશે, જેમને રાજનીતિનો કક્કો શીખવાની જરૂર નહીં પડે કારણ કે તેઓ નાનપણથી જ તેમાં પારંગત હશે.
આ સ્કેલ દર્શાવે છે કે ગુજરાતે મહિલા સશક્તિકરણને માત્ર સૂત્રોમાં નહીં, પણ આંકડાઓમાં સાબિત કરી બતાવ્યું છે.
ભાગ ૩: ચૂંટણી પ્રક્રિયા – લોકશાહીનો પહેલો પાઠ
13,000થી વધુ બાળિકા પંચાયત ની રચના કોઈ સીધી નિમણૂક દ્વારા નથી થઈ. અહીં લોકશાહીના મૂલ્યોનું સંપૂર્ણ જતન કરવામાં આવ્યું છે. કિશોરીઓને ખરા અર્થમાં લોકશાહી શું છે, તે સમજાવવા માટે ચૂંટણી યોજવામાં આવે છે.
ચૂંટણીની રોમાંચક પ્રક્રિયા:
- જાહેરનામું: ગામમાં ઢોલ વગાડીને કે માઈકમાં એનાઉન્સમેન્ટ કરીને ચૂંટણીની જાહેરાત કરવામાં આવે છે.
- ઉમેદવારી પત્ર: જે કિશોરીઓ ‘બાળિકા સરપંચ’ બનવા માંગે છે, તેઓ ઉત્સાહભેર ફોર્મ ભરે છે.
- પ્રચાર (Campaigning): આ સૌથી રસપ્રદ તબક્કો છે. ઉમેદવાર દીકરીઓ ઘરે-ઘરે જઈને પ્રચાર કરે છે. પણ તેમના વચનો નેતાઓ જેવા નથી હોતા. તેઓ કહે છે – “હું સ્કૂલમાં છોકરીઓ માટે અલગ ટોયલેટ બનાવીશ”, “હું ગામમાં સેનેટરી પેડ બેંક શરૂ કરીશ”, “હું ડ્રોપઆઉટ થયેલી બહેનપણીઓને ફરી સ્કૂલે લાવીશ”.
- મતદાન: ગામની અન્ય કિશોરીઓ લાઈનમાં ઊભા રહીને મતદાન કરે છે. બેલેટ પેપર અથવા પેટીઓનો ઉપયોગ થાય છે. આ પ્રક્રિયા તેમને મતાધિકારનું મહત્વ સમજાવે છે.
જ્યારે એક નાનકડી દીકરી જીતીને આવે છે અને ‘બાળિકા સરપંચ’ તરીકે સોગંદ લે છે, ત્યારે તેના ચહેરા પરનો આત્મવિશ્વાસ જોવા જેવો હોય છે. આ પ્રક્રિયાએ ગ્રામીણ રાજકારણની વ્યાખ્યા બદલી નાખી છે.
ભાગ ૪: બાળિકા પંચાયતના મુખ્ય કાર્યો અને એજન્ડા
મુખ્ય ગ્રામ પંચાયત રસ્તા, ગટર અને પાણી પર ધ્યાન આપે છે, જ્યારે બાળિકા પંચાયત સામાજિક તાણાવાણા અને માનવ વિકાસ (Human Development) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તેમના એજન્ડામાં એવા વિષયો છે જેની ચર્ચા કરતા પણ ગામડામાં સંકોચ થતો હતો.
૧. કુપોષણ મુક્ત ગામ: આ પંચાયતોનું સૌથી મોટું યોગદાન ‘પોષણ અભિયાન’ માં છે. બાળિકા પંચાયતની સભ્યો આંગણવાડીની મુલાકાત લે છે. તેઓ તપાસે છે કે બાળકો અને ગર્ભવતી મહિલાઓને પૂરતું ભોજન મળે છે કે નહીં. કિશોરીઓમાં એનિમિયા (લોહીની ઉણપ) દૂર કરવા માટે તેઓ આર્યન ગોળીઓના વિતરણ પર દેખરેખ રાખે છે.
૨. માસિક ધર્મ સ્વચ્છતા (Menstrual Hygiene): ગામડાઓમાં માસિક ધર્મ વિશે વાત કરવી આજે પણ ટેબૂ (Taboo) છે. બાળિકા પંચાયતે આ મૌન તોડ્યું છે. તેઓ ગામની સ્ત્રીઓ અને કિશોરીઓને ભેગી કરી સેનેટરી પેડ્સના ઉપયોગ વિશે જાગૃત કરે છે. ઘણી જગ્યાએ બાળિકા પંચાયતે પીએચસી (PHC) સેન્ટર સાથે મળીને પેડ્સનું મફત વિતરણ પણ શરૂ કરાવ્યું છે.
૩. ‘બેટી બચાવો, બેટી પઢાવો’ નું અમલીકરણ: શાળાએ ન જતી દીકરીઓને શોધવી અને તેમના માતા-પિતાને સમજાવીને ફરી સ્કૂલમાં દાખલ કરાવવી – આ કામ 13,000થી વધુ બાળિકા પંચાયત નું પ્રાથમિક લક્ષ્ય છે. જો કોઈ દીકરીના નાની ઉંમરે લગ્ન થતા હોય, તો આ પંચાયત એક રક્ષક બનીને સામે આવે છે અને લગ્ન અટકાવે છે.
૪. સુરક્ષા અને સલામતી: ગામમાં સ્ટ્રીટ લાઈટ બંધ હોય કે છેડતીના બનાવો બનતા હોય, બાળિકા પંચાયત સીધી પોલીસ કે મુખ્ય સરપંચને રજૂઆત કરે છે. તેમનો અવાજ હવે તંત્ર દ્વારા પણ ગંભીરતાથી સાંભળવામાં આવે છે.
ભાગ ૫: સામાજિક બદલાવ – ‘સરપંચ પતિ’ કલ્ચરનો અંત?
ભારતીય ગ્રામીણ રાજકારણમાં એક કડવી વાસ્તવિકતા ‘સરપંચ પતિ’ (Sarpanch Pati) ની છે. એટલે કે સીટ મહિલા અનામત હોય, પત્ની સરપંચ હોય, પણ વહીવટ તેનો પતિ કરતો હોય. સ્ત્રી માત્ર સહી કરવા પૂરતી સીમિત રહેતી હતી.
પરંતુ બાળિકા પંચાયત ના કારણે આ ચિત્ર બદલાઈ રહ્યું છે.
- આજના સમયની કિશોરીઓ જે બાળિકા પંચાયતમાં સક્રિય છે, તે જ્યારે ભવિષ્યમાં મુખ્ય સરપંચ બનશે, ત્યારે તે કોઈના રબર સ્ટેમ્પ તરીકે કામ નહીં કરે.
- તેને ખબર હશે કે ઠરાવ કેવી રીતે પસાર કરવો, ગ્રાન્ટ ક્યાંથી લાવવી અને અધિકારીઓ સાથે કેવી રીતે વાત કરવી.
- આ એક ‘લીડરશિપ પાઈપલાઈન’ છે જે પિતૃસત્તાક માનસિકતાને જડમૂળથી ઉખેડી રહી છે.
આ યોજનાએ પુરુષોની વિચારસરણીમાં પણ બદલાવ લાવ્યો છે. જ્યારે પિતા પોતાની દીકરીને સ્ટેજ પર બોલતી જુએ છે, ત્યારે તેમને ગર્વ થાય છે અને તેઓ સ્વીકારે છે કે દીકરી પણ નેતૃત્વ કરી શકે છે.
ભાગ ૬: વ્યક્તિત્વ વિકાસ અને કૌશલ્ય વર્ધન
13,000થી વધુ બાળિકા પંચાયત ની રચના માત્ર ગામ સુધારવા માટે નથી, પણ દીકરીઓના વ્યક્તિગત વિકાસ માટે પણ છે. આ પ્રક્રિયામાં જોડાવાથી તેમનામાં અનેક કૌશલ્યો વિકસે છે.
૧. કોમ્યુનિકેશન સ્કિલ્સ (વાકછટા): જે છોકરી પહેલા પોતાના ઘરમાં પણ મોટેથી બોલી શકતી નહોતી, તે હવે માઈક પકડીને સેંકડો લોકોની સામે ભાષણ આપે છે. પોતાની વાત તર્કબદ્ધ રીતે રજૂ કરવાની કળા તેમનામાં વિકસે છે.
૨. નિર્ણય શક્તિ (Decision Making): પંચાયતમાં વિવિધ પ્રશ્નો પર ચર્ચા થાય છે. કયા કામને પ્રાથમિકતા આપવી? ઓછા બજેટમાં કામ કેવી રીતે કરવું? આ બધા નિર્ણયો લેવાથી તેમની વિચારવાની શક્તિ ખીલે છે.
૩. ટીમ વર્ક: બાળિકા સરપંચે પોતાની ટીમને સાથે રાખીને ચાલવું પડે છે. મતભેદો ઉકેલવા, સૌને સાથે લઈને ચાલવું અને સહકારની ભાવના કેળવવી – આ બધું તેઓ વ્યવહારિક રીતે શીખે છે.
૪. વહીવટી સમજ: સરકારી યોજનાઓ શું છે? મામલતદાર, ટીડીઓ અને કલેક્ટરની શું ભૂમિકા હોય છે? આ બધી વહીવટી બાબતોનું જ્ઞાન તેમને પુસ્તકો વગર જ મળી રહે છે.
ભાગ ૭: સરકારની ભૂમિકા અને ભવિષ્યનું આયોજન
આ ભગીરથ કાર્યમાં ગુજરાત સરકારની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વની રહી છે. સરકારના મહિલા અને બાળ વિકાસ વિભાગે માત્ર આયોજન જ નથી કર્યું, પણ સતત મોનિટરિંગ પણ કર્યું છે.
સરકારી પ્રયાસો:
- તાલીમ શિબિરો: ચૂંટાયેલી બાળિકા પંચાયતની સભ્યો માટે સરકાર દ્વારા વિશેષ તાલીમ શિબિરો યોજવામાં આવે છે, જ્યાં તેમને કાયદા, બંધારણ અને નેતૃત્વના પાઠ ભણાવવામાં આવે છે.
- બજેટની જોગવાઈ: સરકાર હવે વિચારણા કરી રહી છે કે બાળિકા પંચાયતોને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે નાની રકમની ગ્રાન્ટ ફાળવવામાં આવે જેથી તેઓ પોતાના નાના પ્રોજેક્ટ્સ સ્વતંત્ર રીતે કરી શકે.
- પુરસ્કારો: શ્રેષ્ઠ કામગીરી કરતી બાળિકા પંચાયતોને રાજ્ય સ્તરે સન્માનિત કરવામાં આવે છે, જેથી અન્ય ગામોને પણ પ્રેરણા મળે.
૨૦૪૭ નું વિઝન: જ્યારે ભારત તેની આઝાદીના ૧૦૦ વર્ષ ઉજવશે (૨૦૪૭માં), ત્યારે આજની આ બાળિકા સરપંચો દેશના મુખ્ય હોદ્દાઓ પર હશે. 13,000થી વધુ બાળિકા પંચાયત એ વિકસિત ભારતની ઈમારતનો મજબૂત પાયો છે.
ભાગ ૮: પડકારો અને સમાધાનો
કોઈપણ મોટા મિશનમાં પડકારો તો આવવાના જ. આ યોજના સામે પણ કેટલાક અવરોધો છે.
- શિક્ષણ અને પંચાયત વચ્ચે સંતુલન: આ સભ્યો વિદ્યાર્થીનીઓ છે. ઘણીવાર પરીક્ષાના સમયે પંચાયતનું કામકાજ ધીમું પડી જાય છે. આ માટે શિક્ષકો અને વાલીઓનો સહયોગ જરૂરી છે.
- સામાજિક વિરોધ: અમુક રૂઢિચુસ્ત ગામોમાં હજુ પણ લોકો દીકરીઓને ઘરની બહાર નીકળવા દેવા તૈયાર નથી હોતા. અહીં કાઉન્સેલિંગ અને જાગૃતિની જરૂર છે.
- સંસાધનોનો અભાવ: બાળિકા પંચાયત પાસે પોતાની ઓફિસ કે ફંડ નથી હોતું. તેમણે ગ્રામ પંચાયત પર નિર્ભર રહેવું પડે છે. સરકારે આ માટે ગ્રામ પંચાયત ભવનમાં જ તેમને એક ખૂણો કે સમય ફાળવવો જોઈએ.
છતાં, ગુજરાતીઓ પોતાના જુસ્સા માટે જાણીતા છે. આ પડકારો સામે લડીને જ આપણે 13,000થી વધુ બાળિકા પંચાયત નો આંકડો પાર કર્યો છે.
ભાગ ૯: અન્ય રાજ્યો માટે રોલ મોડલ
ગુજરાતની આ સફળતા હવે દેશભરમાં ચર્ચાનો વિષય બની છે. સ્મૃતિ ઈરાનીથી લઈને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ મન કી બાત અને અન્ય મંચો પર આ પહેલની પ્રશંસા કરી છે.
મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન અને મહારાષ્ટ્ર જેવા રાજ્યોના પ્રતિનિધિઓ ગુજરાત આવીને આ મોડેલનો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. તેઓ જાણવા માંગે છે કે કેવી રીતે ગુજરાતે આટલા મોટા પાયે આ યોજના સફળ બનાવી. ગુજરાતની બાળિકા પંચાયત હવે રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ ‘ગુજરાત મોડેલ’ નું ઉત્તમ ઉદાહરણ બની ગયું છે.
જો આખા ભારતમાં આ યોજના લાગુ થાય, તો દેશની કરોડો દીકરીઓને નેતૃત્વની તક મળશે અને ભારતની લોકશાહી સાચા અર્થમાં સમાવેશી (Inclusive) બનશે.
ભાગ ૧૦: એક વ્યક્તિગત કિસ્સો – બદલાવની સાક્ષી
ચાલો, એક કાલ્પનિક પણ વાસ્તવિકતાની નજીકનું ઉદાહરણ જોઈએ. બનાસકાંઠાના એક નાનકડા ગામની ૧૫ વર્ષની ‘કાજલ’ (નામ બદલ્યું છે). કાજલના માતા-પિતા તેને ધોરણ ૮ પછી ભણાવવા નહોતા માંગતા. ગામમાં બાળિકા પંચાયત ની ચૂંટણી થઈ અને કાજલ તેમાં ઉભી રહી. તેના મિત્રોએ તેને જીતાડી.
બાળિકા સરપંચ બન્યા પછી કાજલમાં ગજબનો આત્મવિશ્વાસ આવ્યો. તેણે સૌ પહેલા ગામના સરપંચ સામે રજૂઆત કરી કે ગામની હાઈસ્કૂલમાં છોકરીઓ માટે અલગ શૌચાલય નથી, તેથી છોકરીઓ ઉઠી જાય છે. સરપંચે તેની વાત માની અને શૌચાલય બન્યું. આજે કાજલ પોતે તો ભણે જ છે, પણ બીજી ૧૦ છોકરીઓને પણ તેણે સ્કૂલે જતી કરી છે.
આ એક કાજલની વાત નથી, ગુજરાતની 13,000થી વધુ બાળિકા પંચાયત માં આવી હજારો કાજલ તૈયાર થઈ રહી છે.
સશક્ત નારી, સશક્ત સમાજ
અંતમાં, એટલું ચોક્કસ કહી શકાય કે ગુજરાતે 13,000થી વધુ બાળિકા પંચાયત બનાવીને એક ઐતિહાસિક સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. આ માત્ર આંકડાકીય સિદ્ધિ નથી, પણ માનસિકતા બદલવાની યાત્રા છે.
આ યોજનાએ સાબિત કર્યું છે કે નેતૃત્વ ઉંમર કે જાતિ (Gender) નું મોહતાજ નથી હોતું. જો યોગ્ય તક અને પ્લેટફોર્મ આપવામાં આવે, તો નાનકડી દીકરીઓ પણ મોટા બદલાવ લાવી શકે છે.
આજે જે દીકરીઓ ગામના પ્રશ્નો ઉકેલી રહી છે, તે આવતીકાલે દેશના પ્રશ્નો ઉકેલશે. ગુજરાતની આ પહેલ મહિલા સશક્તિકરણના ક્ષેત્રમાં એક દીવાદાંડી સમાન છે. આશા રાખીએ કે આ જ્યોત વધુ પ્રજ્વલિત થાય અને દરેક ગામમાં એક સક્ષમ અને નીડર ‘બાળિકા સરપંચ’ જોવા મળે.
આવો, આપણે સૌ સાથે મળીને ગુજરાતની આ લાડકવાયીઓને બિરદાવીએ અને તેમના આત્મવિશ્વાસમાં વધારો કરીએ. કારણ કે જ્યારે દીકરી આગળ વધશે, ત્યારે જ ગુજરાત અને ભારત આગળ વધશે.
તમારો શું અભિપ્રાય છે? શું તમારા ગામમાં બાળિકા પંચાયત સક્રિય છે? તમારા અનુભવો અમને ચોક્કસ જણાવશો.