ગુજરાત બજેટ 2026-27: PMJAY-MA માટે ₹3,472 કરોડ ફાળવણી

“પહેલું સુખ તે જાતે નર્યા” — આ કહેવતને સાકાર કરતું ઐતિહાસિક બજેટ

કોઈપણ રાજ્ય કે રાષ્ટ્રની પ્રગતિનો સાચો માપદંડ માત્ર તેના રસ્તાઓ, ઇમારતો કે ઔદ્યોગિક વિકાસ પરથી નથી મપાતો; તે એ વાત પરથી મપાય છે કે રાજ્યનો સામાન્ય અને છેવાડાનો નાગરિક શારીરિક અને આર્થિક રીતે કેટલો સુરક્ષિત છે. બીમારી એક એવી આફત છે જે સારામાં સારા મધ્યમવર્ગીય પરિવારને રાતોરાત ગરીબીની ખાઈમાં ધકેલી શકે છે. આ સંવેદનશીલ વાસ્તવિકતાને સમજીને, ફેબ્રુઆરી 2026 માં રજૂ થયેલા ગુજરાતના બજેટમાં આરોગ્ય ક્ષેત્રે એક ક્રાંતિકારી અને ઐતિહાસિક કદમ ઉઠાવવામાં આવ્યું છે.

નાણામંત્રી શ્રી કનુભાઈ દેસાઈ દ્વારા ગુજરાત વિધાનસભામાં રજૂ કરવામાં આવેલા નાણાકીય વર્ષ 2026-27 ના બજેટમાં પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય – મુખ્યમંત્રી અમૃતમ (PMJAY-MA) યોજના માટે અધધ ₹3,472 કરોડની માતબર ફાળવણી કરવામાં આવી છે.

એક ડેટા અને પબ્લિક પોલિસી વિશ્લેષક તરીકે, જ્યારે હું આ બજેટનું અધ્યયન કરું છું, ત્યારે આ માત્ર એક આંકડો નથી લાગતો; આ લાખો પરિવારો માટે એક ‘સંજીવની’ છે. આ અત્યંત વિસ્તૃત અને ગહન ‘મેટા-બ્લોગ’માં આપણે ગુજરાત સરકારના આ ₹4.08 લાખ કરોડના વિક્રમી બજેટનું 360-ડિગ્રી પોસ્ટમોર્ટમ કરીશું. આપણે સમજીશું કે PMJAY-MA યોજનાનું અર્થશાસ્ત્ર કેવી રીતે કામ કરે છે, સરકારનું ‘GYAN’ મોડલ શું છે, સુપર-સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલોનું મોટા શહેરોથી નાના શહેરો તરફ જે વિકેન્દ્રીકરણ થઈ રહ્યું છે તેના શું ફાયદા છે, અને આ બજેટ કઈ રીતે “સ્વસ્થ ગુજરાત, વિકસિત ગુજરાત” ના લક્ષ્યને સાકાર કરશે.

1. ‘GYAN’ મોડલ અને ગુજરાતનું ₹4.08 લાખ કરોડનું વિક્રમી બજેટ

આરોગ્યની ફાળવણીને સમજતા પહેલા, સમગ્ર બજેટના માળખાને સમજવું અત્યંત જરૂરી છે. નાણામંત્રી કનુભાઈ દેસાઈએ સતત પાંચમી વખત બજેટ રજૂ કરીને એક નવો વિક્રમ સ્થાપ્યો છે. આ વર્ષે કોઈ પણ પ્રકારના નવા કરવેરા (No New Taxes) લાદ્યા વિના, ₹4,08,053 કરોડનું અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું બજેટ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.

આ બજેટનો મુખ્ય આધારસ્તંભ ‘GYAN’ (જ્ઞાન) મોડલ છે, જે કેન્દ્ર સરકારના વિઝન સાથે સુસંગત છે:

• G – ગરીબ (Garib): ગરીબ કલ્યાણ અને સામાજિક સુરક્ષા (જેમાં PMJAY-MA યોજના સૌથી મોટી ભૂમિકા ભજવે છે).
• Y – યુવા (Yuva): શિક્ષણ, કૌશલ્ય વિકાસ અને રોજગાર.
• A – અન્નદાતા (Annadata): ખેડૂતો અને પશુપાલકોનું કલ્યાણ.
• N – નારીશક્તિ (Nari Shakti): મહિલા સશક્તિકરણ અને સ્વાવલંબન.

આ ‘GYAN’ મોડલ દર્શાવે છે કે રાજ્ય સરકારનો અભિગમ સર્વગ્રાહી છે, જ્યાં આર્થિક વિકાસની સાથે માનવ સંસાધન (Human Capital) ના સ્વાસ્થ્ય પર સૌથી વધુ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

2. PMJAY-MA યોજના: ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગ માટે ₹3,472 કરોડનું ‘સંજીવની કવચ’

ભારતમાં ‘આઉટ-ઓફ-પોકેટ એક્સપેન્ડિચર’ (બીમારી સમયે દર્દીએ પોતાના ખિસ્સામાંથી કરવો પડતો ખર્ચ) હંમેશાંથી ચિંતાનો વિષય રહ્યો છે. કેન્સર, હૃદયરોગ કે કિડનીની બીમારીની સારવાર લાખો રૂપિયા માંગી લે છે. આ આર્થિક બોજમાંથી જનતાને મુક્ત કરવા માટે બજેટમાં PMJAY-MA યોજના માટે જે ₹3,472 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે, તે ઐતિહાસિક છે.

આ ફાળવણી અને યોજનાના મુખ્ય આંકડાઓ (Data Analytics):

• ₹10 લાખનું વીમા કવચ: ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારો માટે વાર્ષિક મફત સારવારની મર્યાદા ₹5 લાખથી વધારીને ₹10 લાખ કરવામાં આવી છે.
• વિશાળ કવરેજ: હાલમાં રાજ્યમાં 2 કરોડ 72 લાખથી વધુ નાગરિકો આ યોજના હેઠળ રજિસ્ટર્ડ છે. એટલે કે ગુજરાતની લગભગ એક તૃતીયાંશ વસ્તી સીધી રીતે આ સુરક્ષા કવચ હેઠળ આવે છે.
• કેશલેસ સારવારની સિદ્ધિ: અત્યાર સુધીમાં અંદાજે 68 લાખથી વધુ લોકોએ ખાનગી અને સરકારી હોસ્પિટલોમાં કેશલેસ સારવારનો સફળતાપૂર્વક લાભ લીધો છે.

જ્યારે સરકાર ₹3,472 કરોડનું બજેટ આ યોજના માટે ફાળવે છે, ત્યારે તેનો સીધો અર્થ એ છે કે સરકાર વીમા કંપનીઓને પ્રીમિયમ ચૂકવી રહી છે અને ખાનગી/સરકારી હોસ્પિટલોને સારવારનું સીધું પેમેન્ટ કરી રહી છે. આનાથી મેડિકલ ટુરિઝમ અને હેલ્થકેર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બંનેમાં તેજી આવે છે.

3. આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ વિભાગ: ₹25,403 કરોડનો માસ્ટરપ્લાન

PMJAY-MA સિવાય, સમગ્ર આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ વિભાગ માટે સરકારે ₹25,403 કરોડનું માતબર બજેટ ફાળવ્યું છે. આ રકમ દર્શાવે છે કે સરકાર માત્ર બીમારીની સારવાર પર નહીં, પરંતુ બીમારી થતી અટકાવવા (Preventive Healthcare) અને મેડિકલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે.

આરોગ્ય બજેટની મુખ્ય ફાળવણીઓ એક નજરમાં:

4. સુપર-સ્પેશિયાલિટી સારવારનું વિકેન્દ્રીકરણ: હવે મોટા શહેરોમાં જવાની જરૂર નથી

આ બજેટની સૌથી મોટી અને લાંબા ગાળાની વ્યૂહાત્મક સિદ્ધિ (Strategic achievement) એ છે કે સુપર-સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલોનું મોટા શહેરોથી નાના શહેરો તરફ વિકેન્દ્રીકરણ (Decentralization) કરવામાં આવી રહ્યું છે.

ભૂતકાળમાં, હૃદયની સર્જરી કે કેન્સરની સારવાર માટે સૌરાષ્ટ્ર કે દક્ષિણ ગુજરાતના દર્દીઓને ફરજિયાતપણે અમદાવાદ આવવું પડતું હતું, જે મુસાફરીનો સમય, ખર્ચ અને દર્દી માટે શારીરિક કષ્ટ વધારતું હતું. 2026 ના બજેટમાં આ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ લાવવામાં આવ્યો છે:

• IKDRC (કિડની ઇન્સ્ટિટ્યૂટ) નું વિસ્તરણ: અમદાવાદની પ્રખ્યાત કિડની હોસ્પિટલના સેટેલાઇટ સેન્ટર્સ હવે સુરત, સોલા-અમદાવાદ, ગાંધીનગર અને ભાવનગર ખાતે શરૂ કરવા માટે ₹186 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે.
• U.N. મહેતા (કાર્ડિયોલોજી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ) નું વિસ્તરણ: હૃદયરોગની વિશ્વસ્તરીય સારવાર હવે સેટેલાઇટ સેન્ટર્સ મારફતે સુરત, સોલા-અમદાવાદ, ગાંધીનગર, ભાવનગર, રાજકોટ અને પોરબંદરમાં મળશે. આ માટે ₹167 કરોડની જોગવાઈ છે.
• GCRI (કેન્સર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ) નું વિસ્તરણ: કેન્સરની સારવાર માટે રાજકોટ, ભાવનગર, પોરબંદર, વલસાડ, સિદ્ધપુર, હિંમતનગર અને ગોધરા ખાતે સેટેલાઇટ સેન્ટર્સ સ્થાપવા ₹153 કરોડ ફાળવાયા છે.
• IVF સુવિધાની ભેટ: નિઃસંતાન દંપતીઓ માટે એક અત્યંત રાહતજનક જાહેરાત કરવામાં આવી છે. અત્યાર સુધી સરકારી રાહે IVF ની સુવિધા માત્ર IKDRC અમદાવાદમાં મળતી હતી, જે હવે સુરત, ભાવનગર અને જામનગરમાં પણ શરૂ કરવામાં આવશે. ખાનગી હોસ્પિટલોમાં લાખો રૂપિયાનો ખર્ચ માંગતી આ પ્રક્રિયા હવે સામાન્ય માણસ માટે સુલભ બનશે.

5. માતૃ-બાળ કલ્યાણ અને પાયાની આરોગ્ય સુવિધાઓની મજબૂતી

એક સ્વસ્થ રાષ્ટ્રનો પાયો તેના બાળકો અને માતાઓના સ્વાસ્થ્ય પર નિર્ભર છે.

• આંગણવાડીઓનું આધુનિકીકરણ: ગુજરાતમાં 53 હજારથી વધુ આંગણવાડી કેન્દ્રો બાળ શિક્ષણ અને પોષણના આધારસ્તંભ છે. આ બજેટમાં નવી 2,000 આંગણવાડીઓ બનાવવા અને વર્તમાન માળખાને ડિજિટલ રીતે અપગ્રેડ કરવા માટે ₹360 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે.
• ખીલખિલાટ વાન અને શ્રમિક અન્નપૂર્ણા: માતા અને નવજાત બાળકની સુરક્ષિત ઘરેવાપસી માટે નવી 250 ખીલખિલાટ વાન (₹16 કરોડ) ની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, શ્રમિકોના પોષણ માટે 121 નવા શ્રમિક અન્નપૂર્ણા કેન્દ્રો અને 50 નવા ધન્વંતરિ આરોગ્ય રથ (₹260 કરોડ) શરૂ કરાશે.
• ટીબી (TB) ના દર્દીઓ માટે પોષણ: ક્ષય રોગના દર્દીઓને માત્ર દવા જ નહીં, પરંતુ યોગ્ય આહાર પણ જરૂરી છે. આ માટે દર્દીઓને “Ready to Eat Nutritious Snacks” (પૌષ્ટિક નાસ્તો) આપવા ₹30 કરોડ ફાળવાયા છે.

6. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને આરોગ્યનું જોડાણ: આર્થિક પરિપ્રેક્ષ્ય (Economic Perspective)

આરોગ્ય પાછળ કરવામાં આવતો ખર્ચ એ ‘ખર્ચ’ નથી, પરંતુ ભવિષ્ય માટેનું ‘રોકાણ’ (Investment) છે. જ્યારે સરકાર ₹25,403 કરોડ આરોગ્ય પાછળ ખર્ચે છે, ત્યારે તેની અર્થતંત્ર પર એક મલ્ટિપ્લાયર ઇફેક્ટ (Multiplier Effect) જોવા મળે છે.

1. રોજગારીનું સર્જન: નવી હોસ્પિટલો, સેટેલાઇટ સેન્ટર્સ અને આંગણવાડીઓ બનવાથી બાંધકામ ક્ષેત્રે રોજગારી ઉભી થાય છે. હોસ્પિટલો શરૂ થતાં હજારો ડોક્ટર્સ, નર્સિંગ સ્ટાફ, પેરામેડિક્સ અને વહીવટી સ્ટાફની સીધી ભરતી થાય છે.
2. શ્રમ ઉત્પાદકતા (Labor Productivity) માં વધારો: બીમારીના કારણે કામદારોની રજાઓ ઘટે છે. સ્વસ્થ કામદાર વધુ સારી રીતે કામ કરી શકે છે, જે રાજ્યના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં વધારો કરે છે.
3. ખાનગી ક્ષેત્રને બૂસ્ટ: PMJAY-MA યોજના હેઠળ અનેક ખાનગી હોસ્પિટલો એમ્પેનલ (Empaneled) થયેલી છે. આ સરકારી ભંડોળ ખાનગી ક્ષેત્રના ડોક્ટરો અને હોસ્પિટલોને પણ આર્થિક રીતે સધ્ધર કરે છે, જેનાથી તબીબી ક્ષેત્રે નવી ટેક્નોલોજીઓ (રોબોટિક સર્જરી વગેરે) નું આગમન ઝડપી બને છે.

7. ભવિષ્યનો રોડમેપ: ‘વિકસિત ગુજરાત@2047’ ની દિશામાં મક્કમ પગલાં

2026-27 નું આ બજેટ ભારતને 2047 સુધીમાં વિકસિત રાષ્ટ્ર બનાવવાના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના સંકલ્પને અનુરૂપ છે.

• શ્રેષ્ઠ ગુજરાત પ્રોજેક્ટ (₹502 કરોડ): આ પ્રોજેક્ટ ભવિષ્યની તૈયારી છે. આજના સમયમાં લાઈફસ્ટાઈલના કારણે ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને હાર્ટ એટેક જેવા બિનચેપી રોગો (NCDs) યુવાનોમાં વધી રહ્યા છે. આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ સ્ક્રીનિંગ, પ્રારંભિક નિદાન અને જાગૃતિ અભિયાનો ચલાવવામાં આવશે.
• ડિજિટલ હેલ્થ અને AI નો ઉપયોગ: બજેટમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને ડિજિટલ ગવર્નન્સ માટે ₹850 કરોડ ફાળવાયા છે. આગામી સમયમાં ટેલિમેડિસિન (Telemedicine) અને ઈ-સંજીવની (e-Sanjeevani) મારફતે છેવાડાના ગામડાનો દર્દી પણ અમદાવાદના સુપર-સ્પેશિયાલિસ્ટ ડોક્ટર સાથે વિડિયો કન્સલ્ટેશન કરી શકશે.

એક મજબૂત અને સ્વસ્થ સમાજની રચના

ગુજરાત બજેટ 2026-27 એ સાચા અર્થમાં રાજ્યના માનવ સંસાધન પ્રત્યેની સરકારની પ્રતિબદ્ધતાનો જીવંત દસ્તાવેજ છે. પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય અને મુખ્યમંત્રી અમૃતમ (PMJAY-MA) યોજના માટે કરવામાં આવેલી ₹3,472 કરોડની ઐતિહાસિક ફાળવણી એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે ગુજરાતનો કોઈ પણ ગરીબ કે મધ્યમવર્ગીય નાગરિક માત્ર પૈસાના અભાવે ઉત્તમ તબીબી સારવારથી વંચિત નહીં રહે.

કેન્સર, હૃદયરોગ અને કિડની જેવી ગંભીર બીમારીઓની સારવારનું વિકેન્દ્રીકરણ અને IVF જેવી અત્યાધુનિક સુવિધાઓનું સરકારીકરણ એ દર્શાવે છે કે સરકાર સામાન્ય માણસની પીડાને કેટલી ઊંડાણપૂર્વક સમજે છે. જ્યારે રાજ્યનો નાગરિક શારીરિક અને આર્થિક ચિંતાઓથી મુક્ત હશે, ત્યારે જ તે રાજ્યના વિકાસમાં પોતાનું 100% યોગદાન આપી શકશે. આ બજેટ આરોગ્ય ક્ષેત્રે ગુજરાતને દેશનું રોલ મોડલ બનાવવા તરફનું એક અત્યંત સબળ અને પ્રશંસનીય પગલું છે.