ખેતીપ્રધાન ગુજરાતમાં બદલાતું ભૂમિ દ્રશ્ય
ગુજરાત હંમેશાથી તેની શૌર્યગાથા અને ખેતીવાડી માટે જાણીતું રહ્યું છે. શ્વેત ક્રાંતિ હોય કે હરિયાળી ક્રાંતિ, ગુજરાતના ખેડૂતોએ હંમેશા દેશને નવી રાહ ચીંધી છે. પરંતુ, તાજેતરમાં સામે આવેલા આંકડા અત્યંત ચોંકાવનારા અને ચિંતાજનક છે. ગુજરાતના વિકસતા જતા ઉદ્યોગો અને શહેરીકરણની ઝાકઝમાળ વચ્ચે ખેતીની જમીન સતત ઘટી રહી છે. એક અહેવાલ મુજબ, ગુજરાતના માત્ર 7 જિલ્લાઓમાં જ 16,352 એકર જમીનને બિન-ખેતી (Non-Agriculture – NA) જાહેર કરવામાં આવી છે.
આંકડાઓની જબાની: 7 જિલ્લામાં જમીનનું પરિવર્તન
ગુજરાતના મહેસૂલ વિભાગના તાજેતરના ડેટા પર નજર કરીએ તો ખ્યાલ આવે છે કે જમીન બિન-ખેતી કરાવવાની પ્રક્રિયામાં મોટો ઉછાળો આવ્યો છે. અમદાવાદ, ગાંધીનગર, સુરત, રાજકોટ, વડોદરા, મહેસાણા અને કચ્છ જેવા જિલ્લાઓમાં ખેતીની જમીનો ઝડપથી બિન-ખેતીમાં રૂપાંતરિત થઈ રહી છે.
જ્યારે ખેડૂતો છોડી રહ્યા છે ખેતી, ત્યારે તેની સૌથી મોટી અસર તે જિલ્લાઓના કૃષિ ઉત્પાદન પર પડે છે. ખેતીની ફળદ્રુપ જમીન પર જ્યારે સિમેન્ટના જંગલો ઊભા થાય છે, ત્યારે તે જમીન કાયમ માટે ખેતી માટે નકામી બની જાય છે. આંકડા દર્શાવે છે કે છેલ્લા બે વર્ષમાં NA કરાવવાની અરજીઓમાં 40% નો વધારો થયો છે.
ખેડૂતો શા માટે ખેતીથી વિમુખ થઈ રહ્યા છે? (મુખ્ય કારણો)
કોઈપણ ખેડૂત પોતાની જમીન ત્યારે જ વેચે છે જ્યારે તેને ખેતીમાં ભવિષ્ય દેખાતું નથી. ખેડૂતો છોડી રહ્યા છે ખેતી તે પાછળ અનેક સામાજિક અને આર્થિક પરિબળો જવાબદાર છે:
- અનિયમિત વરસાદ અને આબોહવા પરિવર્તન: ગ્લોબલ વોર્મિંગના કારણે ક્યારેક અતિવૃષ્ટિ તો ક્યારેક દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે. કમોસમી વરસાદને કારણે તૈયાર પાક નિષ્ફળ જાય છે, જેનાથી ખેડૂત દેવાના ડુંગર નીચે દબાઈ જાય છે.
- ખર્ચ સામે ઓછી આવક: બિયારણ, ખાતર, જંતુનાશક દવાઓ અને મજૂરીના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા છે, પરંતુ તેની સામે ખેત પેદાશોના ટેકાના ભાવ (MSP) તેટલા પ્રમાણમાં વધ્યા નથી.
- શહેરીકરણની લાલચ: મોટા શહેરોની નજીક આવેલી જમીનોના ભાવ કરોડોમાં બોલાય છે. ખેતી કરીને આખી જિંદગીમાં જેટલું ન કમાઈ શકાય, તેટલી રકમ જમીન વેચીને એકસાથે મળી જાય છે. આ આર્થિક લાલચને કારણે ખેડૂતો છોડી રહ્યા છે ખેતી.
- નવી પેઢીનો મોહભંગ: ખેડૂતના સંતાનો હવે ભણી-ગણીને શહેરોમાં નોકરી કરવા માંગે છે. ખેતીમાં જે મહેનત અને અનિશ્ચિતતા છે, તે નવી પેઢીને આકર્ષતી નથી.
- જમીનોના નાના ટુકડા: પેઢી દર પેઢી જમીનના ભાગલા પડતા હોવાથી હવે ખેડૂતો પાસે માત્ર નાના ટુકડાઓ બચ્યા છે, જેમાં આધુનિક ખેતી કરવી આર્થિક રીતે પોસાતી નથી.
ખેતી છોડવાની આર્થિક અને સામાજિક અસરો
જ્યારે કોઈ રાજ્યમાં હજારો એકર જમીન બિન-ખેતી બને છે, ત્યારે તેની અસર માત્ર તે ખેડૂત પરિવાર પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી.
- ખાદ્ય સુરક્ષા (Food Security) પર ખતરો: જો આ જ ઝડપે જમીનો ઘટતી રહેશે, તો ભવિષ્યમાં અનાજ અને શાકભાજીની તીવ્ર અછત સર્જાઈ શકે છે. આપણે અન્ય રાજ્યો પર નિર્ભર રહેવું પડશે.
- ગામડાઓનું અસ્તિત્વ જોખમમાં: ગામડાઓ ખેતીના કારણે ધમધમે છે. જ્યારે ખેડૂતો છોડી રહ્યા છે ખેતી, ત્યારે ગામડાઓમાંથી શહેરો તરફ મોટા પાયે સ્થળાંતર (Migration) થાય છે, જેનાથી શહેરો પર વસ્તીનું ભારણ વધે છે.
- પર્યાવરણીય નુકસાન: ખેતીની જમીન કુદરતી રીતે પાણીને જમીનમાં ઉતારવાનું કામ કરે છે (Recharge). કોંક્રિટના બાંધકામ વધવાથી ભૂગર્ભ જળના સ્તર ઘટશે અને ગરમીનું પ્રમાણ વધશે.
નિષ્ણાત અભિગમ અને ભવિષ્યની રણનીતિ
કૃષિ નિષ્ણાતો અને અર્થશાસ્ત્રીઓના મતે, ખેતીને નફાકારક બનાવવી એ જ આ સમસ્યાનો એકમાત્ર ઉકેલ છે. જો સરકાર અને સમાજ ઈચ્છતા હોય કે ખેડૂતો છોડી રહ્યા છે ખેતી તે પ્રક્રિયા અટકે, તો નીચે મુજબના સુધારા અનિવાર્ય છે:
- વેલ્યુ એડિશન (Value Addition): ખેડૂતો માત્ર પાક ઉગાડીને ન વેચે, પરંતુ તેની પ્રોસેસિંગ કરીને વેચે (દા.ત. બટાકામાંથી ચિપ્સ કે ટામેટામાંથી સોસ).
- નેચરલ ફાર્મિંગ: રાસાયણિક ખેતીનો ખર્ચ ઘટાડવા માટે પ્રાકૃતિક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.
- જમીન સુરક્ષા કાયદો: સરકાર ખેતીની ફળદ્રુપ જમીન બિન-ખેતી કરવાના નિયમો વધુ કડક બનાવે તે જરૂરી છે જેથી ઉદ્યોગો માત્ર બિન-ફળદ્રુપ જમીન પર જ સ્થાપાય.
જમીન બચાવો, જગતનો તાત બચાવો
7 જિલ્લાની 16,352 એકર જમીન બિન-ખેતી થવી એ લાલ બત્તી સમાન છે. ખેડૂતો છોડી રહ્યા છે ખેતી તે બાબત ગુજરાતના કૃષિ વારસા માટે સુખદ નથી. જમીન વેચીને મળેલી રકમ ક્ષણિક સુખ આપી શકે છે, પરંતુ જમીન એ અખૂટ સંપત્તિ છે જે પેઢીઓ સુધી ટકી રહે છે. જો આપણે ખેતીને આધુનિક ટેકનોલોજી અને યોગ્ય બજાર વ્યવસ્થા સાથે જોડી શકીશું, તો જ આવનારો સમય કૃષિ માટે આશાસ્પદ રહેશે.
જગતનો તાત જો મજૂર બની જશે, તો આખો દેશ મુશ્કેલીમાં મુકાઈ શકે છે. આ સમય જાગૃત થઈને ખેતી અને ખેડૂત બંનેને બચાવવાનો છે.
અંકિતા ગૌતમ CTC News સાથે જોડાયેલા એક લોકપ્રિય અભિનેત્રી (Actor) અને પ્રભાવશાળી સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર છે. મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએશનમાં બહોળો અનુભવ ધરાવતા અંકિતાબેન વાચકો સુધી લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ જગતના સચોટ સમાચાર પહોંચાડે છે. તેમની સર્જનાત્મક શૈલી અને સોશિયલ મીડિયા પરની મજબૂત પકડ તેમને એક આધુનિક અને વિશ્વાસપાત્ર મીડિયા પર્સનાલિટી બનાવે છે.