“કુછ દિન તો ગુજારીએ ગુજરાત મેં…” એક સમયે સદીના મહાનાયક અમિતાભ બચ્ચને બોલેલા આ શબ્દોએ ગુજરાતના પ્રવાસન ઉદ્યોગમાં પ્રાણ ફૂંક્યા હતા. આજે વર્ષ ૨૦૨૬ માં, ગુજરાત રાજ્ય માત્ર ભારતના જ નહીં, પરંતુ વિશ્વના નકશા પર એક ગ્લોબલ ટુરિઝમ ડેસ્ટિનેશન (Global Tourism Destination) તરીકે પ્રસ્થાપિત થઈ ચૂક્યું છે.
ગુજરાત વિધાનસભામાં રજૂ થયેલા નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ ના બજેટમાં રાજ્ય સરકારે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક જાહેરાત કરી છે. ચાલુ વર્ષ ૨૦૨૬ ને સત્તાવાર રીતે “ગુજરાત ટૂરિઝમ યર” (Gujarat Tourism Year 2026) તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવ્યું છે. આ સંકલ્પનાને સાકાર કરવા અને પ્રવાસન ક્ષેત્રના માળખાગત વિકાસ માટે સરકારે બજેટમાં અધધ ₹૩,૦૯૦ કરોડ (ત્રણ હજાર નેવું કરોડ રૂપિયા) ની જંગી ફાળવણી કરી છે.
૧. ₹૩,૦૯૦ કરોડનું બજેટ: પ્રવાસન ક્ષેત્ર માટે એક નવો સુવર્ણ યુગ (Decoding the ₹3,090 Crore Allocation)
કોઈપણ રાજ્યના વિકાસ માટે ઉદ્યોગ અને ખેતી જેટલું જ મહત્વ પ્રવાસન (Tourism) નું હોય છે. ગુજરાત સરકારે આ વાતને ગંભીરતાથી લઈને બજેટમાં ટુરિઝમ વિભાગ માટે ફાળવેલી આ રકમ અત્યાર સુધીની સૌથી મોટી ઐતિહાસિક ફાળવણી છે.
આ બજેટ માત્ર જૂના સ્મારકોને રંગરોગાન કરવા પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ તેનો ઉદ્દેશ્ય વર્લ્ડ-ક્લાસ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવાનો છે.
- માળખાગત સુવિધાઓ (Infrastructure): પ્રવાસન સ્થળો સુધી પહોંચવા માટે ફોર-લેન હાઇવે, લાસ્ટ-માઇલ કનેક્ટિવિટી, હેલિપેડ્સ અને એરપોર્ટના વિસ્તરણ માટે મોટો હિસ્સો ફાળવાયો છે.
- ગ્લોબલ બ્રાન્ડિંગ (Global Branding): “ગુજરાત ટૂરિઝમ યર ૨૦૨૬” ને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રમોટ કરવા માટે લંડન, ન્યૂયોર્ક, દુબઈ અને ટોક્યો જેવા શહેરોમાં ખાસ રોડ-શો (Roadshows) અને ડિજિટલ માર્કેટિંગ કેમ્પેન ચલાવવામાં આવશે.
- સ્માર્ટ ફેસિલિટીઝ (Smart Facilities): પ્રવાસીઓની સુરક્ષા અને સુવિધા માટે તમામ મોટા ડેસ્ટિનેશન્સ પર ફ્રી હાઇ-સ્પીડ વાઇફાઇ (Wi-Fi), ક્લીન હાઇટેક વોશરૂમ્સ, અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત ટુરિસ્ટ ગાઇડ એપ્લિકેશન્સ ડેવલપ કરવામાં આવશે.
૨. થીમ આધારિત ટુરિઝમ સર્કિટ્સનો વિકાસ (Development of Theme-Based Tourism Circuits)
આ બજેટનું સૌથી મોટું ફોકસ રાજ્યમાં અલગ-અલગ ટુરિઝમ સર્કિટ્સ (Tourism Circuits) ને એકબીજા સાથે જોડવા પર છે, જેથી પ્રવાસીઓ ગુજરાતમાં વધુ દિવસો સુધી રોકાય.
ક. આધ્યાત્મિક અને હેરિટેજ પ્રવાસન (Spiritual & Heritage Tourism)
ગુજરાત અસંખ્ય મંદિરો અને ઐતિહાસિક ધરોહરોની ભૂમિ છે.
- સોમનાથ અને દ્વારકા કૉરિડોર: કાશી વિશ્વનાથ અને મહાકાલ લોકની જેમ જ પ્રથમ જ્યોતિર્લિંગ સોમનાથ અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની નગરી દ્વારકાના વિકાસ માટે કરોડો રૂપિયા ફાળવવામાં આવ્યા છે. શિવરાજપુર બીચને ‘બ્લુ ફ્લેગ’ (Blue Flag) ની નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ જવાનું આયોજન છે.
- પાવાગઢ અને અંબાજી: શક્તિપીઠો પર રોપ-વે (Ropeway) ની સુવિધા અદ્યતન કરવા અને યાત્રિકો માટે મેગા એકોમોડેશન (Accommodation) સેન્ટર્સ બનાવવા પર ભાર મુકાયો છે.
- ધોળાવીરા અને લોથલ: યુનેસ્કો (UNESCO) વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ ધોળાવીરા અને નેશનલ મેરિટાઇમ હેરિટેજ કોમ્પ્લેક્સ (લોથલ) ને આંતરરાષ્ટ્રીય રિસર્ચ અને ટુરિઝમ હબ તરીકે વિકસાવવામાં આવશે.
ખ. ઇકો અને નેચર ટુરિઝમ (Eco & Nature Tourism)
પ્રકૃતિ પ્રેમીઓ માટે ગુજરાત સ્વર્ગ સમાન છે.
- સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી (કેવડિયા): વિશ્વની સૌથી ઊંચી પ્રતિમા આસપાસ જંગલ સફારી, વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ અને નવા મ્યુઝિયમ્સમાં વધુ આકર્ષણો ઉમેરવામાં આવશે.
- ગીર અને સાસણ: એશિયાટિક સિંહોના ઘર ગીર નેશનલ પાર્કમાં સફારીનો વ્યાપ વધારવા અને ઇકો-ફ્રેન્ડલી રિસોર્ટ્સને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વિશેષ પોલિસી જાહેર કરવામાં આવી છે.
- કચ્છનું રણ: રણોત્સવ (Rann Utsav) ને હવે માત્ર શિયાળા પૂરતો સીમિત ન રાખતા, આખા વર્ષ દરમિયાન ત્યાં અલગ-અલગ ફેસ્ટિવલ્સ (જેમ કે ઇન્ટરનેશનલ કાઇટ ફેસ્ટિવલ, મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ) નું આયોજન કરાશે.
૩. સુરત અને દક્ષિણ ગુજરાત માટે ટુરિઝમનો ‘બુસ્ટર ડોઝ’ (A Major Boost for Surat and South Gujarat)
જ્યારે આપણે પ્રવાસનની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે ગુજરાતનું આર્થિક એન્જિન ગણાતું સુરત ક્યારેય પાછળ રહી શકે નહીં. સુરત અને દક્ષિણ ગુજરાતના પ્રકૃતિ પ્રેમીઓ વિકેન્ડમાં બહાર જવા માટે હંમેશા નવા સ્થળોની શોધમાં હોય છે. આ બજેટમાં આ વિસ્તાર માટે મોટી ભેટ છે:
- ડુમસ અને સુવાલી બીચ ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ: સુરતના ડુમસ (Dumas) દરિયાકિનારાને વર્લ્ડ-ક્લાસ ઇકો-ટુરિઝમ અને એમ્યુઝમેન્ટ પાર્ક તરીકે ડેવલપ કરવાના મેગા પ્રોજેક્ટ માટે આ બજેટમાંથી વિશેષ ફંડ ફાળવવામાં આવ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટ પૂરો થતાં સુરતવાસીઓને ગોવા કે વિદેશ જવાને બદલે ઘરઆંગણે જ શાનદાર બીચ ફેસિલિટી મળશે.
- સાપુતારા અને ડાંગની કાયાકલ્પ: ગુજરાતના એકમાત્ર હિલ સ્ટેશન સાપુતારા (Saputara) અને ડાંગ (Dang) જિલ્લાના જંગલોમાં કેમ્પિંગ, ટ્રેકિંગ અને એડવેન્ચર સ્પોર્ટ્સને વેગ અપાશે. અહીંના સ્થાનિક આદિવાસી ભાઈ-બહેનોની કલા અને સંસ્કૃતિને દર્શાવતા નવા ટ્રાઇબલ મ્યુઝિયમ (Tribal Museums) બનાવવામાં આવશે.
- ક્રુઝ ટુરિઝમ (Cruise Tourism): હજીરા (Hazira) પોર્ટ પરથી શરૂ થયેલી રો-પેક્સ (Ro-Pax) ફેરી અને ક્રુઝ સેવાઓને વધુ વિસ્તૃત કરીને સુરતને સૌરાષ્ટ્ર અને મુંબઈ સાથે જળમાર્ગે જોડવા પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે.
૪. બોર્ડર ટુરિઝમ અને સાહસિક પ્રવાસન (Border Tourism and Adventure Sports)
ભારત-પાકિસ્તાન બોર્ડર પર સ્થિત ગુજરાતનો નડાબેટ (Nadabet) વિસ્તાર ધીમે ધીમે પંજાબના વાઘા બોર્ડર (Wagah Border) ની જેમ પ્રખ્યાત થઈ રહ્યો છે.
- સીમા દર્શન પ્રોજેક્ટ: નડાબેટ ખાતે બીએસએફ (BSF) ના જવાનો દ્વારા થતી પરેડ, શસ્ત્ર પ્રદર્શન અને આધુનિક મ્યુઝિયમને નિહાળવા માટે દેશભરમાંથી પ્રવાસીઓ આવે તે માટે ₹૩,૦૯૦ કરોડના બજેટમાંથી એક મોટો હિસ્સો અહીંના વિસ્તરણ માટે ખર્ચાશે.
- એડવેન્ચર સ્પોર્ટ્સ: શિવરાજપુર બીચ પર સ્કુબા ડાઇવિંગ (Scuba Diving), ગિરનારમાં પેરાગ્લાઇડિંગ (Paragliding) અને નર્મદા નદીમાં રિવર રાફ્ટિંગ (River Rafting) જેવી એડવેન્ચર એક્ટિવિટીઝને આંતરરાષ્ટ્રીય સેફ્ટી સ્ટાન્ડર્ડ્સ સાથે વિકસાવવામાં આવશે.
૫. રોજગારીનું નવું એન્જિન: સ્થાનિક અર્થતંત્ર પર મલ્ટિપ્લાયર ઇફેક્ટ (Multiplier Effect on Local Economy & Employment)
કોઈપણ રાજ્યમાં જ્યારે પ્રવાસન વધે છે, ત્યારે તેની સીધી અસર સ્થાનિક અર્થતંત્ર અને રોજગારી પર જોવા મળે છે. અર્થશાસ્ત્રીઓના મતે, ટુરિઝમ સેક્ટરમાં રોકવામાં આવેલો ૧ રૂપિયો અર્થતંત્રમાં ૪ રૂપિયા જેટલું વળતર આપે છે.
યુવાનો માટે લાખો નવી નોકરીઓ
“ગુજરાત પ્રવાસન વર્ષ ૨૦૨૬” અંતર્ગત આગામી ૧ થી ૨ વર્ષમાં હોસ્પિટાલિટી (Hospitality), એવિએશન, અને ટ્રાન્સપોર્ટ સેક્ટરમાં લાખો પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ નોકરીઓ ઊભી થશે.
- ટુરિસ્ટ ગાઇડ્સ: સ્થાનિક યુવાનોને વિદેશી ભાષાઓ (ફ્રેન્ચ, જર્મન, જાપાનીઝ) શીખવીને સર્ટિફાઇડ ટુરિસ્ટ ગાઇડ બનાવવાની તાલીમ અપાશે.
- હોમસ્ટે પોલિસી (Homestay Policy): હોટેલ્સ ઉપરાંત, સરકારે હોમસ્ટે પોલિસીને વધુ સરળ બનાવી છે. કચ્છના ભુંગા હોય કે સાપુતારાના ગામડાં, સ્થાનિક લોકો પોતાના ઘરમાં પ્રવાસીઓને રાખીને સીધી કમાણી કરી શકશે.
- હસ્તકલા અને આર્ટિઝન (Local Artisans): પાટણના પટોળા, સંખેડાનું ફર્નિચર, સુરતનું જરીકામ અને કચ્છની ભરતગૂંથણ કલાને પ્રવાસીઓ સુધી પહોંચાડવા માટે દરેક ટુરિસ્ટ સ્પોટ પર ખાસ ‘હેન્ડીક્રાફ્ટ હાટ’ (Handicraft Haat) ઊભા કરવામાં આવશે.
૬. ટેકનોલોજી અને એવિએશનનો સમન્વય: ઉડાન ભરશે ગુજરાત (Integration of Tech and Aviation)
ગુજરાત માત્ર રસ્તાઓથી જ નહીં, પરંતુ હવાઈ માર્ગે પણ પ્રવાસનને નવી ઊંચાઈ આપવા સજ્જ છે.
- હેલિ-ટુરિઝમ (Heli-Tourism) અને સીપ્લેન: બજેટમાં અમદાવાદના સાબરમતી રિવરફ્રન્ટથી સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી અને ધરોઈ ડેમ સુધી સીપ્લેન (Seaplane) સેવાઓ ફરી શરૂ કરવા અને શક્તિપીઠો પર હેલિકોપ્ટર સેવાઓ વધારવાની જોગવાઈ છે.
- ડિજિટલ ટુરિઝમ પોર્ટલ: એક એવું સેન્ટ્રલાઇઝ્ડ પોર્ટલ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યું છે, જ્યાંથી પ્રવાસીઓ માત્ર એક ક્લિક પર હોટેલ બુકિંગ, ટિકિટ, કેબ, અને ગાઇડની સુવિધા મેળવી શકશે. વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટી (VR) દ્વારા પ્રવાસીઓ ઘરે બેઠા જ ગુજરાતના ઐતિહાસિક સ્મારકોનો અનુભવ કરી શકશે.
૭. પડકારો અને ભવિષ્યનો માર્ગ (Challenges and The Way Forward)
₹૩,૦૯૦ કરોડનું બજેટ ફાળવવું એ પ્રથમ પગલું છે, પરંતુ તેનો યોગ્ય અને પારદર્શક અમલ જ ગુજરાતને સિંગાપોર કે દુબઈની હરોળમાં ઊભું રાખી શકશે.
- સ્વચ્છતા અને જાળવણી: સૌથી મોટો પડકાર આપણા પ્રવાસન સ્થળો પર સ્વચ્છતા (Cleanliness) જાળવવાનો છે. કરોડોના ખર્ચે બનેલી સુવિધાઓ જો પાન-મસાલાની પિચકારીઓથી ખરડાઈ જાય, તો ગ્લોબલ બ્રાન્ડિંગ નિષ્ફળ જશે. આ માટે સરકારે કડક દંડની જોગવાઈઓ સાથે જનજાગૃતિ અભિયાન ચલાવવું પડશે.
- ટ્રાફિક મેનેજમેન્ટ: દિવાળી કે વેકેશનના સમયમાં સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી કે સાપુતારામાં સર્જાતા ભારે ટ્રાફિક જામને રોકવા માટે એડવાન્સ પાર્કિંગ અને મોબિલિટી પ્લાન બનાવવો અત્યંત જરૂરી છે.
આવો, ‘ગુજરાત ટૂરિઝમ યર ૨૦૨૬’ ની ઉજવણી કરીએ
ગુજરાત સરકાર દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલું આ ₹૩,૦૯૦ કરોડનું ઐતિહાસિક ટુરિઝમ બજેટ માત્ર આંકડાઓની માયાજાળ નથી; તે ગુજરાતની સંસ્કૃતિ, તેના વારસા અને તેના ભવિષ્યમાં કરવામાં આવેલું એક બહુ મોટું રોકાણ છે.
“ગુજરાત પ્રવાસન વર્ષ ૨૦૨૬” એ સાબિત કરશે કે ગુજરાત માત્ર વેપાર અને ઉદ્યોગ માટે જ નહીં, પરંતુ શાંતિ, આધ્યાત્મિકતા અને સાહસિકતાનો અનુભવ કરવા માટે પણ દુનિયાનું સર્વશ્રેષ્ઠ ડેસ્ટિનેશન છે. એક ગુજરાતી તરીકે આ ગૌરવની વાત છે. આ વર્ષે વિદેશમાં વેકેશન ગાળવાને બદલે, ચાલો આપણે આપણા જ રાજ્યની અદભૂત સુંદરતાને માણીએ અને સ્થાનિક અર્થતંત્રને મજબૂત બનાવીએ.