ડિજિટલ કનેક્ટિવિટીના નવા યુગનો પ્રારંભ
ભારત હવે માત્ર ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરનાર દેશ (Consumer) નથી રહ્યો, પરંતુ ટેકનોલોજીનું સર્જન કરનાર દેશ (Creator) બની રહ્યો છે. જ્યારે દુનિયા હજુ 5G નેટવર્કના અમલીકરણ અને તેના ઉપયોગો વિશે વિચારી રહી હતી, ત્યારે ભારતે રેકોર્ડ સમયમાં દેશના ખૂણે-ખૂણે 5G નેટવર્ક પહોંચાડી દીધું હતું. આજે, ૧૮ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ ના રોજ આપણે ગર્વથી કહી શકીએ છીએ કે ભારતની ટેલિકોમ્યુનિકેશન યાત્રા અહીં અટકતી નથી. 5G પછી હવે 6G પર ભારતનું ફોકસ કેન્દ્રિત થયું છે અને આ દિશામાં સરકાર, ઉદ્યોગ જગત અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓએ સાથે મળીને ક્રાંતિકારી પગલાં લેવાનું શરૂ કરી દીધું છે.
વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના ‘ડિજિટલ ઈન્ડિયા’ અને ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ ના વિઝનને સાકાર કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારે 6G ટેકનોલોજીના સંશોધન અને વિકાસ (R&D) માટે જંગી ભંડોળ અને પોલિસી સપોર્ટ જાહેર કર્યો છે. 6G એ માત્ર ઈન્ટરનેટ સ્પીડ વધારવાની વાત નથી; તે ભૌતિક અને ડિજિટલ દુનિયાને એક કરવાની વાત છે. આ બ્લોગમાં આપણે 6G ટેકનોલોજી શું છે, ભારતની તૈયારીઓ કેવી છે, સરકારનું ‘ભારત 6G મિશન’ શું છે અને આ ટેકનોલોજી સામાન્ય માનવીના જીવનમાં કેવો બદલાવ લાવશે, તેની અત્યંત વિસ્તૃત અને ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીશું.
૧. 5G થી 6G તરફનું પ્રયાણ: શું છે તફાવત?
સામાન્ય રીતે લોકોના મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે હજુ તો 5G આવ્યું છે, તો 6G ની અત્યારથી શું જરૂર છે? ટેકનોલોજીની દુનિયામાં દસકાઓનું પ્લાનિંગ કરવું પડે છે. 5G એ ‘ઈન્ટરનેટ ઓફ થિંગ્સ’ (IoT) માટે હતું, જ્યારે 6G એ ‘ઈન્ટરનેટ ઓફ ઈન્ટેલિજન્સ’ માટે હશે.
સ્પીડ અને લેટન્સી (Latency): 5G માં આપણે ગીગાબાઈટ્સ (Gbps) માં સ્પીડની વાત કરતા હતા, જ્યારે 6G માં આપણે ટેરાબાઈટ્સ (Tbps) માં વાત કરીશું. 6G ની સ્પીડ 5G કરતા લગભગ ૧૦૦ ગણી વધારે હશે. સૌથી મહત્વનો ફેરફાર ‘લેટન્સી’ (ડેટા ટ્રાન્સફરમાં લાગતો સમય) માં આવશે. 6G માં લેટન્સી ૧ માઈક્રો સેકન્ડ (1 microsecond) કરતા પણ ઓછી હશે, એટલે કે પલક ઝપકાવતા પહેલા ડેટા ટ્રાન્સફર થઈ જશે. આ રિયલ-ટાઈમ કમ્યુનિકેશન માટે ગેમ ચેન્જર સાબિત થશે.
ફ્રિકવન્સી બેન્ડ: 6G ટેકનોલોજી ‘ટેરાહર્ટ્ઝ’ (Terahertz – THz) ફ્રિકવન્સી બેન્ડ પર કામ કરશે. આ ફ્રિકવન્સી અત્યાર સુધી વણવપરાયેલી હતી. તેનો ઉપયોગ કરીને ડેટા ટ્રાન્સફરની ક્ષમતા અનેકગણી વધી જશે.
કનેક્ટિવિટી: 5G જમીન પરના ટાવર્સ પર નિર્ભર છે, જ્યારે 6G માં ‘સેટેલાઇટ કમ્યુનિકેશન’ અને ‘ટેરેસ્ટ્રીયલ નેટવર્ક’ (જમીન પરના ટાવર) નું એકીકરણ થશે. એટલે કે, જંગલો, પહાડો કે સમુદ્રની વચ્ચે પણ સીમલેસ કનેક્ટિવિટી મળશે.
૨. ‘ભારત 6G મિશન’: સરકારનું વિઝન અને રોડમેપ
ભારત સરકારે ૨૦૨૩ માં જ ‘ભારત 6G વિઝન ડોક્યુમેન્ટ’ જાહેર કરીને પોતાની મહત્વાકાંક્ષાઓ સ્પષ્ટ કરી દીધી હતી. આજે ૨૦૨૬ માં આપણે આ મિશનના બીજા તબક્કા (Phase 2) માં છીએ. 5G પછી હવે 6G પર ભારતનું ફોકસ હોવાનું મુખ્ય કારણ એ છે કે ભારત આ વખતે ટેકનોલોજીના સ્ટાન્ડર્ડ્સ (Standards) નક્કી કરવામાં પાછળ રહેવા માંગતું નથી.
બે તબક્કામાં મિશન:
- તબક્કો ૧ (૨૦૨૩-૨૦૨૫): આ તબક્કો પૂરો થઈ ગયો છે. તેમાં સંશોધન માટેના વિચારો એકત્ર કરવા, જોખમી માર્ગો ઓળખવા અને પ્રૂફ-ઓફ-કોન્સેપ્ટ (PoC) તૈયાર કરવા પર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું હતું.
- તબક્કો ૨ (૨૦૨૫-૨૦૩૦): હાલમાં આપણે આ તબક્કામાં છીએ. આમાં 6G સર્વિસિસનું ટેસ્ટિંગ કરવું, કોમર્શિયલ ઉપયોગ માટે ઈકોસિસ્ટમ બનાવવી અને બૌદ્ધિક સંપદા (IPR – પેટન્ટ્સ) નું સર્જન કરવું મુખ્ય લક્ષ્ય છે.
સરકારી ભંડોળ અને પ્રોત્સાહન: આજના લેટેસ્ટ અપડેટ મુજબ, ટેલિકોમ વિભાગે (DoT) 6G ટેસ્ટબેડ પ્રોજેક્ટ્સ માટે વધારાના ₹૧૦,૦૦૦ કરોડ ફાળવવાની જાહેરાત કરી છે. આ ફંડનો ઉપયોગ આઈઆઈટી (IITs), આઈઆઈએસસી (IISc) અને અન્ય સંશોધન સંસ્થાઓમાં 6G લેબ્સ બનાવવા માટે થશે. સરકારનો ઉદ્દેશ્ય છે કે ભારત ૨૦૩૦ સુધીમાં વિશ્વની કુલ 6G પેટન્ટ્સમાં ૧૦% થી વધુ હિસ્સો ધરાવે.
૩. સંશોધન અને વિકાસ (R&D) માં ભારતની હરણફાળ
કોઈપણ ટેકનોલોજીમાં લીડર બનવા માટે મજબૂત R&D પાયો હોવો જરૂરી છે. 5G પછી હવે 6G પર ભારતનું ફોકસ હોવાથી, ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો અને એન્જિનિયરો રાત-દિવસ કામ કરી રહ્યા છે.
શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની ભૂમિકા: IIT મદ્રાસ, IIT દિલ્હી, IIT કાનપુર અને IISc બેંગલુરુએ સાથે મળીને એક કન્સોર્ટિયમ બનાવ્યું છે. આ સંસ્થાઓમાં 6G ટેસ્ટબેડ કાર્યરત છે જ્યાં સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ઉદ્યોગો પોતાની ટેકનોલોજીનું પરીક્ષણ કરી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, IIT મદ્રાસની લેબમાં અત્યારે ‘ઓપ્ટિકલ વાયરલેસ કમ્યુનિકેશન’ પર ગ્રાઉન્ડબ્રેકિંગ સંશોધન ચાલી રહ્યું છે.
C-DOT નું યોગદાન: સેન્ટર ફોર ડેવલપમેન્ટ ઓફ ટેલિમેટિક્સ (C-DOT) એ ભારત સરકારની મુખ્ય R&D સંસ્થા છે. C-DOT એ સ્વદેશી 6G કોર નેટવર્ક અને રેડિયો એક્સેસ નેટવર્ક (RAN) વિકસાવવા માટે મોટા પ્રોજેક્ટ્સ હાથ ધર્યા છે. ભારત હવે વિદેશી સાધનો પર નિર્ભર રહેવાને બદલે પોતાના હાર્ડવેર અને સોફ્ટવેર વિકસાવી રહ્યું છે.
સ્ટાર્ટઅપ્સને પ્રોત્સાહન: સરકારે ‘ટેલિકોમ ટેકનોલોજી ડેવલપમેન્ટ ફંડ’ (TTDF) હેઠળ 6G પર કામ કરતા સ્ટાર્ટઅપ્સને ગ્રાન્ટ આપવાનું શરૂ કર્યું છે. આનાથી યુવા સાહસિકોને નવા આઈડિયાઝ પર કામ કરવાની તક મળી છે.
૪. 6G ના ક્રાંતિકારી ઉપયોગો: ભવિષ્યની ઝલક
6G માત્ર સ્પીડ પૂરતું સીમિત નથી. તે માનવ જીવન જીવવાની રીત બદલી નાખશે. ચાલો જોઈએ કે 6G ના સંભવિત ઉપયોગો કયા હશે:
હોલોગ્રાફિક કમ્યુનિકેશન (Holographic Communication): આજે આપણે વિડિયો કોલ કરીએ છીએ. 6G માં આપણે હોલોગ્રાફિક કોલ કરીશું. એટલે કે, તમે જેના સાથે વાત કરો છો, તેની 3D હોલોગ્રાફિક ઈમેજ તમારી સામે પ્રગટ થશે, જાણે તે વ્યક્તિ તમારી બાજુમાં જ બેઠી હોય. સાયન્સ ફિક્શન ફિલ્મોમાં જે દ્રશ્યો આપણે જોતા હતા, તે 6G થી વાસ્તવિકતા બનશે.
ડિજિટલ ટ્વિન્સ (Digital Twins): 6G ની મદદથી આપણે આખા શહેર અથવા માનવ શરીરની હૂબહૂ ડિજિટલ પ્રતિકૃતિ (Digital Twin) બનાવી શકીશું. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ દર્દીના હૃદયનું ડિજિટલ મોડેલ બનાવીને ડોક્ટરો તેના પર વર્ચ્યુઅલ સર્જરી કરીને જોઈ શકશે કે પરિણામ શું આવશે, અને તે પછી જ વાસ્તવિક સર્જરી કરશે. સ્માર્ટ સિટી મેનેજમેન્ટમાં પણ આ ટેકનોલોજી ખૂબ કામ લાગશે.
રિમોટ રોબોટિક સર્જરી અને હેપ્ટિક ઇન્ટરનેટ: 5G માં પણ રિમોટ સર્જરી શક્ય છે, પરંતુ 6G માં ‘હેપ્ટિક ટેકનોલોજી’ (સ્પર્શનો અનુભવ) ઉમેરાશે. જ્યારે કોઈ ડોક્ટર લંડનમાં બેસીને ભારતના ગામડામાં રહેલા દર્દીનું ઓપરેશન રોબોટ દ્વારા કરતો હશે, ત્યારે તેને પેશીઓ (Tissues) કાપવાનો સ્પર્શ પણ અનુભવાશે. આનાથી સર્જરી અત્યંત સચોટ બનશે.
ઇન્ડસ્ટ્રી 5.0: ફેક્ટરીઓમાં રોબોટ્સ અને મનુષ્યો એકબીજા સાથે સંપૂર્ણ તાલમેલથી કામ કરશે. મશીનો એકબીજા સાથે વાયરલેસ રીતે વાત કરશે અને કોઈપણ ખામી સર્જાય તે પહેલાં જ તેનું નિદાન કરી લેશે.
૫. ભારતનું વૈશ્વિક સ્ટેન્ડિંગ: સ્ટાન્ડર્ડ સેટિંગમાં નેતૃત્વ
જ્યારે 2G, 3G અને 4G આવ્યા, ત્યારે ભારતે યુરોપ અને અમેરિકા દ્વારા નક્કી કરાયેલા સ્ટાન્ડર્ડ્સ સ્વીકારવા પડ્યા હતા. પરંતુ 5G માં ભારતે પોતાનું ‘5Gi’ સ્ટાન્ડર્ડ વિકસાવ્યું હતું. હવે 5G પછી હવે 6G પર ભારતનું ફોકસ હોવાથી, ભારત ઈન્ટરનેશનલ ટેલિકોમ્યુનિકેશન યુનિયન (ITU) માં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે.
ભારત ઈચ્છે છે કે 6G ના વૈશ્વિક ધારાધોરણો નક્કી કરવામાં ભારતનો અવાજ મુખ્ય હોય. આનાથી ફાયદો એ થશે કે ભવિષ્યમાં બનતા ઉપકરણો ભારતીય જરૂરિયાતો (જેમ કે ગ્રામીણ કવરેજ અને પોસાય તેવા ભાવ) મુજબ બનશે. ભારતીય પેટન્ટ્સનો ઉપયોગ વિશ્વભરની કંપનીઓએ કરવો પડશે, જેનાથી ભારતને રોયલ્ટીની આવક થશે.
૬. પડકારો અને અવરોધો
ભલે આપણે આશાવાદી છીએ, પરંતુ 6G નો રસ્તો ફૂલોની પથારી નથી. ૨૦૨૬ માં પણ આપણી સામે કેટલાક ટેકનિકલ અને આર્થિક પડકારો છે.
ટેરાહર્ટ્ઝ ફ્રિકવન્સીની મર્યાદા: ટેરાહર્ટ્ઝ તરંગો ખૂબ જ ટૂંકા અંતર સુધી જઈ શકે છે અને તે દિવાલ કે વરસાદ જેવા અવરોધોને પાર કરી શકતા નથી. આના માટે આપણે ખૂબ જ નજીક-નજીક ટાવર્સ અથવા ‘સ્મોલ સેલ્સ’ લગાવવા પડશે, જે ખર્ચાળ છે.
ઊર્જા વપરાશ (Energy Consumption): 6G નેટવર્ક અને ઉપકરણો અત્યંત શક્તિશાળી હશે, તેથી તેનો વીજળી વપરાશ પણ ઘણો વધારે હશે. પર્યાવરણને નુકસાન ન થાય તે રીતે ‘ગ્રીન 6G’ વિકસાવવું એક મોટો પડકાર છે.
હાર્ડવેર ડેવલપમેન્ટ: આટલી હાઈ સ્પીડ પ્રોસેસ કરી શકે તેવી ચિપ્સ (Chips) અને સેમિકન્ડક્ટર્સ વિકસાવવા જરૂરી છે. ભારતનું ‘સેમિકન્ડક્ટર મિશન’ આમાં મદદરૂપ થઈ રહ્યું છે, પરંતુ હજુ પણ આપણે આત્મનિર્ભર બનવામાં સમય લાગશે.
૭. ખાનગી ક્ષેત્રની ભૂમિકા: જિઓ અને એરટેલની તૈયારીઓ
માત્ર સરકાર જ નહીં, ભારતની ખાનગી ટેલિકોમ કંપનીઓ પણ 6G માટે સજ્જ થઈ રહી છે. રિલાયન્સ જિઓ અને ભારતીય એરટેલે વૈશ્વિક ટેકનોલોજી કંપનીઓ (જેમ કે નોકિયા, એરિક્સન, સેમસંગ) સાથે ભાગીદારી કરી છે. આ કંપનીઓ અત્યારે પોતાની 5G ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને એવી રીતે અપગ્રેડ કરી રહી છે કે ભવિષ્યમાં તેને સરળતાથી 6G માં કન્વર્ટ કરી શકાય (Cloud-native architecture). આ કંપનીઓ પણ ભારતીય યુનિવર્સિટીઓ સાથે મળીને સંશોધનમાં રોકાણ કરી રહી છે.
૮. સાયબર સુરક્ષા અને 6G
જ્યારે આપણે હોલોગ્રાફિક કોલ અને રિમોટ સર્જરીની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે ડેટાની સુરક્ષા સૌથી મહત્વનો મુદ્દો બની જાય છે. 6G માં આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) નો ભરપૂર ઉપયોગ થશે. આથી, AI આધારિત સાયબર હુમલાઓનો ખતરો પણ વધશે. 5G પછી હવે 6G પર ભારતનું ફોકસ હોવાથી, સરકારે સાયબર સિક્યુરિટી માટે પણ એક અલગ ટાસ્ક ફોર્સ બનાવી છે. ‘ક્વોન્ટમ એન્ક્રિપ્શન’ જેવી અત્યાધુનિક સુરક્ષા પ્રણાલીઓ વિકસાવવામાં આવી રહી છે જેથી ભારતીય ડેટા સુરક્ષિત રહે.
૯. ગ્રામીણ ભારત અને 6G: ડિજિટલ ડિવાઈડનો અંત
ભારતની સફળતા ત્યારે જ ગણાશે જ્યારે છેવાડાના ગામડા સુધી 6G પહોંચશે. 6G માં સેટેલાઇટ ઈન્ટરનેટનું એકીકરણ થવાનું હોવાથી, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ફાઈબર ઓપ્ટિક્સ કે ટાવર પહોંચાડવાની મર્યાદાઓ નડી શકશે નહીં. ખેતીમાં ડ્રોન ટેકનોલોજી, પ્રિસિઝન ફાર્મિંગ અને ગામડામાં બેઠા બેઠા શહેર જેવી શિક્ષણ અને આરોગ્ય સુવિધાઓ 6G દ્વારા શક્ય બનશે. આનાથી ગ્રામીણ અર્થવ્યવસ્થામાં મોટો ઉછાળો આવશે અને શહેરો તરફ થતું સ્થળાંતર ઘટશે.
૧૦. આર્થિક અસરો: ટ્રિલિયન ડોલર ઈકોનોમીનું એન્જિન
6G ટેકનોલોજી ભારતને ૫ ટ્રિલિયન ડોલરની ઈકોનોમી બનવાના લક્ષ્યાંકને વહેલું સિદ્ધ કરવામાં મદદ કરશે.
- નવા ઉદ્યોગો: ઓગમેન્ટેડ રિયાલિટી (AR/VR), મેટાવર્સ, અને રોબોટિક્સ ક્ષેત્રે હજારો નવા સ્ટાર્ટઅપ્સ અને લાખો નવી નોકરીઓનું સર્જન થશે.
- નિકાસ: ભારત 6G ટેકનોલોજી, સોફ્ટવેર અને સાધનોની નિકાસ કરીને વિદેશી હૂંડિયામણ કમાઈ શકશે.
- ઉત્પાદકતા: સ્માર્ટ ફેક્ટરીઓ અને સ્માર્ટ લોજિસ્ટિક્સને કારણે ઔદ્યોગિક ઉત્પાદકતામાં મોટો વધારો થશે.
૧૧. આત્મનિર્ભર ભારત માટે મહત્વ
ભૂતકાળમાં ટેલિકોમ સાધનો માટે આપણે ચીન અથવા યુરોપ પર નિર્ભર હતા. આનાથી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના પ્રશ્નો ઉભા થતા હતા. 6G માં ભારત પોતાની સ્વદેશી ટેકનોલોજી વિકસાવી રહ્યું છે (જેને ‘India Stack’ જેવી સફળતા મળી શકે છે). આત્મનિર્ભરતા માત્ર આર્થિક જ નહીં, પરંતુ સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ પણ અનિવાર્ય છે. 5G પછી હવે 6G પર ભારતનું ફોકસ એ ભારતની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા (Strategic Autonomy) માટેનું પગલું છે.
૧૨. વૈશ્વિક સ્પર્ધા: ચીન અને અમેરિકા સામે ભારત
વિશ્વમાં 6G ની રેસમાં ચીન, અમેરિકા, દક્ષિણ કોરિયા અને જાપાન પણ સામેલ છે. ચીને તો 6G સેટેલાઇટ પણ લોન્ચ કર્યા છે. આ સ્પર્ધામાં ટકી રહેવા માટે ભારતે પોતાની ગતિ જાળવી રાખવી પડશે. ભારતનો ફાયદો એ છે કે આપણી પાસે વિશ્વનો સૌથી મોટો ડેટા વપરાશકાર વર્ગ છે અને યુવા એન્જિનિયરોની ફોજ છે. વધુમાં, ભારત એક વિશ્વસનીય ભાગીદાર (Trusted Partner) તરીકેની છબી ધરાવે છે, જે ચીન પાસે નથી. આથી પશ્ચિમી દેશો ભારત સાથે ટેકનોલોજીકલ જોડાણ કરવા ઉત્સુક છે.
૧૩. એક સશક્ત ભારતનો ઉદય
અંતમાં, ૧૮ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ ના રોજ આપણે જે જોઈ રહ્યા છીએ તે માત્ર એક ટેકનોલોજીકલ અપગ્રેડ નથી, પરંતુ ભારતની વૈશ્વિક મહાસત્તા તરીકે ઉભરી આવવાની પ્રક્રિયા છે. 5G પછી હવે 6G પર ભારતનું ફોકસ સાબિત કરે છે કે ભારત હવે ભવિષ્યની રાહ જોતું નથી, પરંતુ ભવિષ્યનું નિર્માણ કરે છે.
સરકારના પ્રયાસો, વૈજ્ઞાનિકોની મેહનત અને ઉદ્યોગ જગતનો સાથ – આ ત્રિવેણી સંગમ ભારતને ૨૦૩૦ સુધીમાં 6G ટેકનોલોજીનું હબ બનાવી દેશે. જ્યારે 6G સેવાઓ શરૂ થશે, ત્યારે તે શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય, ખેતી અને ઉદ્યોગમાં જે ક્રાંતિ લાવશે, તે અકલ્પનીય હશે.
આપણા સૌ માટે આ ગૌરવની ક્ષણ છે. ભારત બદલાઈ રહ્યું છે, ભારત આગળ વધી રહ્યું છે, અને આ નવી ડિજિટલ ક્રાંતિમાં ભારત વિશ્વનું નેતૃત્વ કરવા સજ્જ છે.
જય હિન્દ, જય ડિજિટલ ભારત.