ભારત આજે એક ઐતિહાસિક ક્ષણનો સાક્ષી બનવા જઈ રહ્યું છે. એક સમય હતો જ્યારે ભારત ટેકનોલોજી માટે પશ્ચિમી દેશો પર નિર્ભર હતું, પણ આજે સમયનું ચક્ર બદલાયું છે. આજે, 16 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ, ભારત દુનિયાને બતાવવા જઈ રહ્યું છે કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના યુગમાં આપણે માત્ર ફોલોઅર્સ નથી, પણ લીડર્સ છીએ.
રાજધાની દિલ્હીના ભવ્ય ‘ભારત મંડપમ’ ખાતે આજથી શરૂ થઈ રહેલા “India AI Impact Expo 2026” પર આખી દુનિયાની નજર મંડાયેલી છે. વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદી થોડી જ વારમાં આ મેગા ઈવેન્ટનું ઉદ્ઘાટન કરશે. આ એક્સપોમાં અમેરિકા, જાપાન, ફ્રાન્સ અને યુકે સહિત 30થી વધુ દેશોના પ્રતિનિધિઓ, ટેક-દિગ્ગજો અને સંશોધકો ભાગ લઈ રહ્યા છે.
1. એક્સપોની ભવ્યતા: ભારત મંડપમમાં ટેકનોલોજીનો મહાકુંભ
G20 સમિટની સફળતા બાદ ભારત મંડપમ ફરી એકવાર વૈશ્વિક ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યું છે. આ વખતે વિષય છે – “AI for All” (સૌના માટે AI).
ઉદ્ઘાટન સમારોહ અને PM મોદીનું વિઝન:
વડાપ્રધાન મોદી હંમેશા કહેતા આવ્યા છે કે, “IT + IT = IT (Indian Talent + Information Technology = India Tomorrow).” 2026 માં આ સૂત્ર હવે “AI + AI = AI (Aspirational India + Artificial Intelligence = Atmanirbhar India)” માં પરિવર્તિત થયું છે.
આજના ઉદ્ઘાટન ભાષણમાં વડાપ્રધાન ભારતને ‘ગ્લોબલ AI હબ’ તરીકે સ્થાપિત કરવા માટે ત્રણ મુખ્ય પિલર (સ્તંભ) પર વાત કરી શકે છે:
- Talent (પ્રતિભા): ભારતના યુવા ઈજનેરો અને ડેટા સાયન્ટિસ્ટ્સ.
- Computing Power (કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા): ભારતમાં બની રહેલા સુપરકોમ્પ્યુટર્સ અને ડેટા સેન્ટર્સ.
- Data Democracy (ડેટા લોકશાહી): ડિજિટલ પબ્લિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (DPI) દ્વારા છેવાડાના માનવી સુધી ડેટાની પહોંચ.
30 દેશોનું પ્રતિનિધિત્વ:
આ એક્સપોમાં જે 30 દેશો ભાગ લઈ રહ્યા છે, તેમાં ‘Global Partnership on AI’ (GPAI) ના સભ્ય દેશો મુખ્ય છે.
- અમેરિકા: સિલિકોન વેલીના ટોચના CEO અને ગૂગલ, માઈક્રોસોફ્ટના પ્રતિનિધિઓ હાજર છે.
- જાપાન: રોબોટિક્સ અને ઓટોમેશનમાં ભાગીદારી માટે જાપાનનું મોટું ડેલિગેશન આવ્યું છે.
- યુરોપિયન યુનિયન: AI રેગ્યુલેશન અને એથિક્સ (નૈતિકતા) પર ચર્ચા કરવા માટે યુરોપના નિષ્ણાતો જોડાયા છે.
- ગ્લોબલ સાઉથ: આફ્રિકા અને એશિયાના વિકાસશીલ દેશો ભારત પાસેથી શીખવા આવ્યા છે કે ઓછી કિંમતે AI નો ઉપયોગ કેવી રીતે કરી શકાય.
2. એક્સપોના મુખ્ય આકર્ષણો: ભવિષ્યની દુનિયાની એક ઝલક
આ એક્સપોમાં 500 થી વધુ સ્ટોલ અને પેવેલિયન બનાવવામાં આવ્યા છે. અહીં શું જોવા મળી રહ્યું છે તે જાણીને તમે પણ દંગ રહી જશો.
(A) ‘ભાષિણી’ પેવેલિયન (Language AI):
ભારત વિવિધતાઓનો દેશ છે. અહીં ભાષાનો અવરોધ તોડવા માટે સરકારે ‘ભાષિણી’ (Bhashini) પ્લેટફોર્મ વિકસાવ્યું છે.
- ડેમો: અહીં એક લાઈવ ડેમો ચાલી રહ્યો છે જ્યાં તમિલનાડુનો એક ખેડૂત પોતાની ભાષામાં બોલે છે અને ઉત્તર પ્રદેશનો વેપારી હિન્દીમાં સાંભળે છે – અને આ બધું રિયલ ટાઈમમાં AI દ્વારા અનુવાદિત થાય છે.
- ઈમ્પેક્ટ: આનાથી ભારતના આંતરિક વેપાર અને શિક્ષણમાં ક્રાંતિ આવશે.
(B) ડિજિટલ ડોક્ટર અને AI હેલ્થકેર:
ભારતના ગામડાઓમાં ડોક્ટરોની અછત છે. એક્સપોમાં ‘સ્વસ્થ ભારત AI’ મોડલ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.
- AI કિઓસ્ક: એક નાનકડા મશીનમાં દર્દી પોતાની આંખ અને જીભનો ફોટો પાડે છે, અને AI માત્ર 10 સેકન્ડમાં પ્રાથમિક નિદાન આપી દે છે.
- કેન્સર ડિટેક્શન: AI આધારિત સોફ્ટવેર જે એક્સ-રે અને MRI રિપોર્ટ જોઈને શરૂઆતના સ્ટેજમાં જ કેન્સર પકડી પાડે છે.
(C) કિસાન ડ્રોન અને એગ્રી-ટેક:
એગ્રીકલ્ચર પેવેલિયનમાં ખેતીનું ભવિષ્ય જોવા મળે છે.
- સેન્સર: જમીનમાં લગાવેલા સેન્સર જે મોબાઈલ પર કહે છે કે, “હવે પાણી આપવાની જરૂર છે” અથવા “નાઈટ્રોજન ઓછું છે.”
- ડ્રોન: પાક પર દવાનો છંટકાવ કરતા સ્વયંસંચાલિત ડ્રોન.
3. ભારતની ‘AI સ્ટાર્ટઅપ’ ક્રાંતિ
2023-24 માં જે સ્ટાર્ટઅપ્સ શરૂ થયા હતા, તે 2026 માં હવે યુનિકોર્ન (Unicorn) બનવાની દિશામાં છે. બેંગ્લોર, હૈદરાબાદ અને પુણેની સાથે હવે અમદાવાદ અને સુરત પણ ટેક-મેપ પર ઉભરી રહ્યા છે.
‘Make in India’ થી ‘Design in India’:
અત્યાર સુધી આપણે વિદેશી AI મોડલ્સ (જેમ કે ChatGPT) વાપરતા હતા. આ એક્સપોમાં ભારતીય કંપનીઓએ પોતાના LLM (Large Language Models) રજૂ કર્યા છે.
- Krutrim (કૃત્રિમ): ભારતીય ભાષાઓ અને ભારતીય ડેટા પર આધારિત ભારતનું પોતાનું AI.
- Sarvam AI: જે ઓછી ઈન્ટરનેટ સ્પીડ પર પણ કામ કરી શકે તેવું મોડલ.
આ સ્ટાર્ટઅપ્સ સાબિત કરે છે કે ભારત હવે માત્ર કોડિંગ મજૂરોનો દેશ નથી, પણ ઈનોવેટર્સ (સંશોધકો) નો દેશ છે.
4. આર્થિક અસરો: $5 ટ્રિલિયન ઈકોનોમીનું એન્જિન
વડાપ્રધાન મોદીનું સપનું ભારતને ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનાવવાનું છે. AI આ સપનાને પૂરું કરવામાં ટર્બો-એન્જિનનું કામ કરશે.
નવી રોજગારીનું સર્જન:
ઘણા લોકોને ડર છે કે AI નોકરીઓ ખાઈ જશે. પણ આ એક્સપોમાં નિષ્ણાતોનું કહેવું અલગ છે.
- નવા જોબ રોલ: ડેટા લેબલર્સ, AI એથિસીસ્ટ, પ્રોમ્પ્ટ એન્જિનિયર, અને રોબોટિક્સ મેન્ટેનન્સ જેવા લાખો નવા પદો ઉભા થયા છે.
- ગિગ ઈકોનોમી: ફ્રીલાન્સર્સ માટે વૈશ્વિક દરવાજા ખૂલ્યા છે. સુરતમાં બેઠેલો ગ્રાફિક ડિઝાઈનર હવે AI ટૂલ્સની મદદથી ન્યુયોર્કની કંપની માટે કામ કરી શકે છે.
ઉત્પાદકતામાં વધારો (Productivity Boost):
નાની MSME કંપનીઓ હવે AI નો ઉપયોગ કરીને પોતાના ખર્ચમાં 20-30% નો ઘટાડો કરી રહી છે. આનાથી ભારતીય પ્રોડક્ટ્સ વૈશ્વિક બજારમાં સસ્તી અને સ્પર્ધાત્મક બની રહી છે.
5. પડકારો અને નૈતિકતા (Ethics): ડીપફેક સામે યુદ્ધ
કોઈપણ સિક્કાની બે બાજુ હોય છે. AI ના ફાયદા છે તો નુકસાન પણ છે. એક્સપોમાં “Responsible AI” (જવાબદાર AI) પર એક ખાસ સત્ર યોજાવાનું છે.
- ડીપફેક (Deepfake): છેલ્લા કેટલાક સમયમાં ડીપફેક વીડિયોએ ચિંતા વધારી છે. વડાપ્રધાન આ મુદ્દે ગ્લોબલ ફ્રેમવર્ક (નિયમો) બનાવવાની હિમાયત કરશે.
- ડેટા પ્રાઈવસી: ભારતનો નવો DPDP Act (ડેટા પ્રોટેક્શન કાયદો) કેવી રીતે નાગરિકોના ડેટાને સુરક્ષિત રાખે છે, તેનું મોડેલ દુનિયા સમક્ષ મૂકવામાં આવશે.
- સાયબર સુરક્ષા: જેમ જેમ બધું ડિજિટલ થઈ રહ્યું છે, તેમ સાયબર હુમલાનો ખતરો પણ વધ્યો છે. ભારતીય કંપનીઓ AI આધારિત ‘સાયબર ડિફેન્સ સિસ્ટમ’ રજૂ કરી રહી છે.
6. ગુજરાત અને સુરત માટે શું ખાસ છે?
આપણે સુરતમાં બેઠા છીએ, તો સ્વાભાવિક છે કે આપણને પ્રશ્ન થાય કે આમાં આપણું શું?
- GIFT City: ગાંધીનગરનું ગિફ્ટ સિટી હવે ‘AI અને FinTech’ નું હબ બની રહ્યું છે. અહીં આવતી વિદેશી બેંકો AI અલ્ગોરિધમનો ઉપયોગ કરીને ટ્રેડિંગ કરે છે.
- ડાયમંડ અને ટેક્સટાઈલ: સુરતના હીરા ઉદ્યોગમાં હવે ‘AI આધારિત ગેલેક્સી પ્લાનિંગ’ મશીનો આવી ગયા છે, જે હીરામાં રહેલી અશુદ્ધિઓને સ્કેન કરીને તેનું કટિંગ કેવી રીતે કરવું તે નક્કી કરે છે. આનાથી વેસ્ટેજ (બગાડ) ઘટ્યો છે અને નફો વધ્યો છે.
- સ્માર્ટ સુરત: સુરત મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (SMC) ટ્રાફિક મેનેજમેન્ટ અને કચરાના નિકાલ માટે AI કેમેરાનો ઉપયોગ કરી રહી છે, જેનું પ્રદર્શન પણ આ એક્સપોના ‘સ્માર્ટ સિટી’ વિભાગમાં કરવામાં આવ્યું છે.
7. 2047 ના વિકસિત ભારતનો પાયો
“India AI Impact Expo 2026” માત્ર એક પ્રદર્શન નથી, પણ આવનારા સમયનો અરીસો છે. 2047 માં જ્યારે ભારત આઝાદીના 100 વર્ષ ઉજવશે, ત્યારે તે એક ‘વિકસિત ભારત’ હશે – અને તે ભારત ડિજિટલી સશક્ત હશે.
આજે 30 દેશોના મહેમાનોની હાજરી એ સાબિત કરે છે કે દુનિયાને ભારત પર ભરોસો છે. ડેટા અને ડેમોગ્રાફી (વસ્તી) નું જે મિશ્રણ ભારત પાસે છે, તે બીજા કોઈ દેશ પાસે નથી.
જેમ 1990 ના દાયકામાં IT ક્રાંતિ આવી હતી, તેમ 2026 માં આ AI ક્રાંતિ છે. ફરક એટલો છે કે IT ક્રાંતિમાં આપણે પાછળ હતા, જ્યારે AI ક્રાંતિમાં આપણે ડ્રાઈવિંગ સીટ પર બેઠા છીએ.